Mustamlakaçilar zulmi, oqpoşşo farmoni va korrupsioner hokimlar. Fransuz tadqiqotçisi – 1916 yilgi Jizzax qözğolonining sabablari haqida

— Siz bu kitobda Jizzax qözğoloni haqida bir bobni özbekistonlik tarixçi bilan birgalikda yozgansiz. Qözğolon sabablari haqida bizda kam öqitilgan, ammo bilganlarimiz mahalliy aholidan rus aholiga yerning olib berilişi, umumiy bosim bilan boğliq. Sizningça, uning asosiy sabablari nima edi?

— Nafaqat men Akmal Bozorboyev bilan yozgan maqola, balki kitobdagi boşqa maqolalarda ham 1916 yilgi qözğolon sababi 1916 yilgi imperator farmoni bölmagani aytiladi. Ya'ni, mahalliy aholining uruşda mardikorlik qiliş uçun olib ketişga safarbar etilişi haqidagi farmon asosiy sabab emas edi. Asosiy sabab mustamlakaçilik tuzumining özi edi.

Masalan, Jizzax misolida Akmal izohlaydiki, u yerda yerga egalikning isloh qilinişi, yer kategoriyalaştirilişi, undan foydalaniş yölidagi mustamlakaçilik dasturi xalq kötarilişiga asosiy sabab bölgan. Çunki aholining yerga egalik va foydalaniş odati boşqaça edi.

Şuningdek, biz Jizzax viloyatining qayerlarida qözğolon bölgani va qayerlarida bölmaganiga e'tiborni qaratdik. Va asosiy muammo şundaki, Qirğiziston böladimi yo Özbekiston, bu hodisani milliylaştirişga urinişlar bölgan va biz ana şu milliy talqinlardan uzoqroq turişga urindik.

— Albatta, siz aytgan davlatlar çegaralari u vaqtda hali yöq edi, va bu kitobda Turkistonning turli qismlari, Semireçe, Jizzax, Xöjand va boşqa hududlar haqida gap ketadi. Öşa hududlarda yuz bergan qözğolonlar özaro muvofiqlaştirilganmidi yoki butkul ayri edimi?

— Sovet tarixçilari bu qözğolon öta yirik bölgani va butun Markaziy Osiyoga yoyilganini körsatişga uringanlar. Ular bir öçoqni ikkinçisiga ulaşga harakat qilişgan. Lekin biz kitobimizda Akmal Bozorboyev bilan birgalikda, har bir qözğolonning mohiyati öta mahalliy bölganini körsatişga urindik.

Mening maqsadim, Markaziy Osiyodagi 1916 yilgi qözğolonlarni mikroanaliz qiliş. Albatta, turli isyonlar örtasida qandaydir boğliqlik bölgan, ammo juda kiçik kölamda. Ayniqsa, ötroq hududlarda. Köçmançi aholi biroz farq qiladi, ular ança serharakat va ayniqsa Semireçeda butun hudud böylab köçganlar. Ya'ni, voqeaning ikki xil rivojini körsa böladi – ötroq joylardagi zöravonliklarning episentri Jizzax bölgan.

— Siz qözğolonga asosiy sabab mahalliy erkaklarni uruşda mardikorlikka olib ketiş haqidagi imperator farmoyişi bölmagan dedingiz, ammo maqolangizda Jizzaxdan qança erkaklar olib ketilişi, har bir volost yo qişloqdan qançasi, umumiy hisobda 10 mingga yaqin erkak safarbar qilinişi röyxati berilgan. Va aynan şu röyxatlar tuzila boşlaganda, qözğolon kötarilgan. Demak, bu asosiy sabab bölmasa-da, asosiy turtki bölgan deyiş mumkinmi?

— Ha, bu yerda aniqlaştiriş lozim – erkaklarni armiyaga uruşda jang qilişga emas, balki unda mehnat qilişga, masalan okoplarni qazişga olib ketiş uçun yiğa boşlaganlar. Rusçasida bu rekvizitsiya deb atalgan. Darhaqiqat, bu rekvizitsiyani amalga oşirişni buyurgan imperator farmoyişi qözğolonga asosiy turtki bölgan, ammo asosiy sabab emas. Asosiy sabab – mustamlakaning özi. 1905 yildan keyin rus aholi kelib, bu yerlarga joylaşa boşlagan va, masalan, Semireçeda ular yerlarni va buloqlarni qonuniy va noqonuniy tarzda özlaştira boşlaganlar.

Yana bir sabab – ma'muriy tizim edi. Mustamlakaçi hokimlar orasida korrupsiya keng tarqalgandi.

— Uruşga olib ketişdan norozilik haqida gapirsak, xalq aynan nimadan norozi edi?

— Bu farmoyiş yoz mavsumida e'lon qilingan, Özbekistonda bu vaqt qişloq xöjaligi uçun öta muhim davr sanaladi. Nafaqat paxta yetiştirişda, balki butun ziroat sohasida. Aynan qişloq xöjaligi va daladagi mehnat nuqtayi nazaridan, bu farmoyiş öta noqulay va omadsiz davrda çiqarilgan.

Undan taşqari, öşa vaqtda mahalliy aholi röza tutayotgandi, Ramazon oyi edi. Mahalliy rus administratsiya bularni hisobga olmagan, heç qanday tayyorgarlik körmagan, u öta samarasiz edi. Undan taşqari, rus imperiyasi bu joylarni işğol qilganida mahalliy aholiga ularning erlari uruşda qatnaşiş yoki uruşda mehnat qiliş uçun olib ketilmasliklarini va'da qilgandi. Ammo, Birinçi jahon uruşida bu kelişuvdan voz keçilib, ruslar mahalliy musulmonlarni uruşga jalb qilişga ahd qilişgan, çunki ularga işçilar kerak edi.

Markaziy osiyolik erkaklar uruşga bizni jang qilişga olib ketişadi, bizni nasroniylikni qabul qilişga majburlaşadi, çöçqa göştini yedirtiradi deya vahima va miş-mişlar içida qolişgan.

— Kitobingizda rus generallari qözğolondagi islomiy omilni börttirib körsatişgan deyiladi. Sizningça, qançalar kuçli edi islomiy omil?

— Bu savolga javob beriş qiyin. Avvalo aytiş kerak, barça mustamlakaçilar – Fransiya imperiyasi, Britaniya imperiyasi, Rus imperiyasi – islom tahdididan qörqqanlar. Şunday ekan, arxivda Panislamizm va Panturkizm haqida juda köp yozilganini köramiz, çunki ularda qandaydir islomiy isyon haqida paranoya bor edi. Lekin, asl vaziyat bunday emas edi. Özbekiston va Qirğizistondagi arxivlarni titkilasangiz, u yerdagi ma'lumot asosan mustamlakaçilarning özidan qolganini körasiz, ya'ni asosan harbiylar tilidan yozilgan. Ammo, ular asl vaziyatni va Islom rolini unça yaxşi tuşunmaganlar. Ulardagi asossiz vahimani va u vaqtda mavjud bölmagan Islom tahdidini seziş mumkin. Mening nazarimda, bunday tahdid bölmagan. Jihod degan söz u vaqtda keng tarqalmagandi.

Jizzaxliklar orasida kiçik islomiy omilni seziş mumkin, masalan ğazavot sözi qöllangan va u kofirlarga qarşi kuraşda birlaşiş uçun bir şior sifatida işlatilgan. Ammo, u omil qançalar çuqur ekanini arxivdan aniqlaş qiyin.

— Bugun 1916 yilgi qözğolon haqida gapiriş nega kerak? Undan nima saboq çiqariş mumkin?

— Bu murakkab savol. Agar Markaziy Osiyoni ança kengroq jahon tarixiga, Birinçi jahon uruşi va mustamlakalar tarixiga qöşmoqçi bölsak, Markaziy Osiyo tarixini çuqurroq örganişimiz kerak. Aytaylik, Fransiyada Markaziy Osiyoni umuman tilga olişmaydi. Fransuz tarixçilari köproq Fransiya va Britaniya imperiyalarini soliştiradi, Rus imperiyasi esa çetda qoladi. Afsuski, şunday. Şu sabab men Markaziy Osiyoni mustamlakaçilik tarixi borasidagi kengroq bahs-u munozaralarga qöşişni istayman.

— Saboq haqida söraganimning sababi, sizga ma'lum bölsa kerak, Germaniya 20-asr boşida bugungi Namibiya aholisini qirganini tan oldi va ularga qanday tovon tölaş borasida muzokaralar olib boryapti. Agar qirğiz, qozoq, özbeklar ham bu tarixni çuqur örganib, öşa davrda aholining qatliom etilgani va yerlari tortib olingani haqida köproq gapira boşlasa, bu ham qandaydir tovon talablariga yöl oçib berişi mumkinmi?

— Menimça, Germaniyaning tovon tölaşi rasmiylaştirilsa, juda yaxşi bölardi, çunki u Fransiya va Britaniya kabi boşqa mustamlakaçilarni ham seskantiradi. Fransiyada mustamlakaçilik davri va, aytaylik, Jazoir uruşi masalasi hali ham juda oğriqli mavzu. Özbekistonda esa 100 yil ötib ham 1916 yilgi qözğolon Rossiya va Özbekiston munosabatlari kontekstida körilayotgani juda qiziq. Bu haqda köp gapirilmaydi, ammo siyosat özgargan vaqtda tanqidiy fikrlar çiqib qoladi. Bu kayfiyatga boğliq. Bu xalqaro munosabatlarga boğlanib qolgan.