Davlat ulushidagi mulklar, korxonalar nega xususiylashtiriladi, buning iqtisodiy o‘sishga ta’siri qanday, degan savol oxirgi paytlarda yirik davlat korxonalari sotila boshlagani bois ko‘proq yangramoqda.
Mavzu markazidagi munozarali masala esa – O‘zbekiston bu borada yetarli tajribaga ega emasligi va sotuvlar shaffofligiga ishonch pastligi bilan bog‘liq.
Qancha davlat aktivlari xususiylashtiriladi?
Davaktiv agentligi ayni paytda O‘zbekistonda davlat ishtirokidagi korxonalar soni 2 ming 541ta ekani, shulardan yarmi (1 ming 210ta) unitar korxona shaklida tashkil qilinganini ochiqladi. Agentlik ma’lumotiga ko‘ra, 2021–2025 yillarga mo‘ljallangan strategiyada 4 yil ichida davlat ishtirokidagi korxonalar soni 75 foizga qisqartirilishi belgilangan.
Xususan, shu yil oxiriga qadar 550dan ortiq davlat aktivlari, jumladan, Toshkent shahridagi «Poytaxt» biznes markazi, «Malika» savdo markazi, «Ichan qal’a» mehmonxonasi va ma’muriy majmualar, bir necha bank, yirik mulk komplekslari sotilishi kutilmoqda.
2020 yildagi prezident farmonida davlatga tegishli 479ta korxona va 15ta ko‘chmas mulk savdolarga qo‘yilishi, 62ta korxona xususiylashtirishga tayyorlanishi, 32ta korxona va tarmoq transformatsiya qilinishi va 507ta bozor faoliyati takomillashtirilishi belgilangan. Bundan tashqari, ilgarigi qarorlarda ko‘rsatilgan 386ta hamda sotish vakolati hokimlarga berilgan 559ta obekt savdolarga chiqariladi.
Xususiylashtirish nega kerak?
Davlat korxonalarini xususiylashtirish iqtisodiyot rivojlanishiga sezilarli ijobiy ta’sir ko‘rsatishi jahon tajribasidan ma’lum. Ayni paytda davlatning yirik korxonalarga egalik qilish ko‘rsatkichining pastligi bo‘yicha Yaponiya (5 foiz) dunyoda yuqori o‘rinda turadi. Bu ko‘rsatkich boshqa rivojlangan mamlakatlar, xususan, AQShda 11 foiz, Germaniyada 18, Janubiy Koreyada 22 foizni tashkil etadi. O‘zbekistonda esa katta korxonalarning 55 foiziga davlat egalik qiladi.
Mutaxassislarga ko‘ra, davlatning iqtisodiyotda yuqori darajada ishtirok etishi o‘zaro raqobatga xalaqit beradi, monopoliya, korrupsiya va manfaatlar to‘qnashuvi kabi jiddiy muammolarni keltirib chiqaradi.
Afsuski, bizda bu muammolar hozir ham yo‘q emas. Balki bunga yechim sifatida ham xususiylashtirishga urg‘u berilayotgandir. Qolaversa, bir qancha yirik davlat aktivlari borki, ular iqtisodiyotga ortiqcha yuk bo‘lishda davom etmoqda.
O‘z navbatida, hukumat tomonidan ko‘plab davlat korxonalari faoliyati samarasizligi aytib kelinadi. Masalan, o‘tgan yilgi yig‘ilishlardan birida prezident Shavkat Mirziyoyev bu boradagi muammolar uchun mas’ullarni tanqid qilgandi.
