Isroilda yangi boş vazir va yangi hukumat. Netanyahu davri rasman tugadi
|15:27 / 14.06.202135 05710 min
Knesset bir ovoz ustunlik bilan yangi koalitsiyani tasdiqladi. Yangi hukumat uçun 60 deputat ovoz berdi, 59 nafari qarşi çiqdi, yana bir deputat betaraf qoldi. Şu tariqa, Isroil hukumatiga 12 yil rahbarlik qilib kelgan Binyamin Netanyahu öz lavozimidan çetlatildi. Bennet Knessetdagi marosimda Isroilning 13-boş vaziri sifatida qasamyod qildi.
Yakşanba kuni Isroil parlamentida köpçilik ovoz bilan yangi koalitsion hukumat tasdiqlandi va Binyamin Netanyahuning 12 yillik boşqaruviga çek qöyildi.
Netanyahu Isroilni rekord darajada - 5 muddat davomida boşqardi. Yangi hukumatni sobiq mudofaa vaziri, öng qaraşlarga ega siyosatçi Naftali Bennet boşqaradi. Uning kabineti markazçi partiya va uning rahbari Yair Lapid bilan koalitsiyada şakllantirildi. Tomonlar erişgan kelişuvga köra, Bennet dastlabki ikki yilda boş vazirlik qiladi, keyin navbatdagi parlament saylovlarigaça qolgan ikki yillik uçun postni Lapidga böşatib beradi.
Ovoz beriş jarayoni boşlanişidan oldin Bennet knesset a'zolariga murojaat qildi. U birinçi navbatda Netanyahuga Isroil boşqaruvidagi köp yillik xizmati uçun minnatdorçilik bildirdi.
«Hamişa ham fikrimiz bir joydan çiqmagan, ammo siz ikkingiz Isroil davlatçiligi uçun köp iş qildingiz», degan Bennet Bibi va uning rafiqasi Saraga qarata.
Bennetning çiqişini «Likud» va Netanyahuga moyil bölgan boşqa partiyalar deputatlari köp bor buzib turişdi. Uzoq yillardan buyon Bibining sodiq ittifoqçilari bölib kelgan ikki öngçi diniy partiya vakillarini «ovoz beriş jarayonini buzişga uriniş» tufayli yiğiliş zalidan çiqarib yuborişga töğri keldi.
Bennet har bir avlodning öz çaqiruvlari bölişi, har bir avlod uçun öz yetakçilari kerakligini ta'kidladi. Uning sözlariga köra, Binyamin Netanyahu juda köp iş qilgan, ammo hozirda mamlakat misli körilmagan darajada bölinişga töqnaş kelgan.
«Yahudiy xalqi tarixidagi bölinişlar nazoratdan çiqib ketgan paytlar bölgan va bu bizni katta xavf ostida qoldirgan», - deya eslaydi Bennet.
U yangi koalitsiyani yiğgan va mamlakatda özgarişlar uçun yöl oçgan «Yyeş atid» partiyasi yetakçisi Yair Lapidning xizmatlarini e'tirof etgan.
«U katta milliy mas'uliyat, siyosiy saxiylik va sabr namoyiş etdi. U bölmaganida biz bugun bu yerda ötirmagan bölardik», deya nutqini yakunlagan Naftali Bennet.
Ovoz beriş jarayoni boşlanişidan oldin Netanyahu ham knessetda söz olgan. U Bennetni «soxta öngçi» deb atagan, ammo «Yamina» yetakçisining özini emas, sölçilar va markazçilar bilan kelişuv tuzgan partiyaning boşqa a'zolarini önglarning siyosiy kursiga xiyonat qilişda ayblagan.
«Men sizlarni bu xavfli söl hukumatga qarşi olib boraman va xudoning marhamati bilan biz ularni tez orada ağdaramiz», deya öz saylovçilariga murojaat qilgan Bibi.
Şu bilan birga, isroillik siyosatçilar va tahlilçilar Netanyahuning epoxasi yakunlanişiga Lapidni ham, Bennetni ham sababçi sifatida körişmayapti. Ular şunçaki 2019 yilda yana bir bor Netanyahu bilan koalitsiyaga kirişdan boş tortgan Avigdor Liberman boşlab bergan jarayonning samarasini olişmoqda. Sönggi yillarda isroilliklar köp marta saylov uçastkalariga borişdi va har safar saylovlar natijasiz tugadi: Netanyahu kuçli hukumat yiğişga muvaffaq böla olmadi.
«Agar Liberman bölmaganida, Netanyahu hozirda boş vazirlik qarorgohidan köçiş uçun narsalarini yiğiştirmayotgan bölardi», deya işonç bilan yozadi mamlakatdagi eng yirik siyosiy naşrlardan biri bölmiş Haaretz tahlilçisi Alon Pinkas.
«Qörqoqlar koalitsiyasi»mi?
Juma kuni koalitsiya iştirokçilari kelişuvni imzolaşgan va uni Knesset kotibiyatiga yöllaşgan, yetakçisi Bennet bölgan «Yamina» partiyasi şu bilan «ikki yarim yildan ortiq vaqt davom etgan siyosiy inqiroz yakunlangani» haqida e'lon qilgandi.
71 yoşli Netanyahu 23 mart kuni Isroilda bölib ötgan navbatdagi saylovlardan keyin ham hukumat şakllantira olmadi, bu saylov sönggi ikki yil içidagi törtinçisi bölgandi. Yangi kabinetda u endilikda muxolifatçi «Likud» partiyasi yetakçisi böladi. Bu partiya hamon mamlakatning eng nufuzli siyosiy birlaşmasi bölib qolmoqda, ammo har saylovda parlamentdagi mandatlari soni qisqarmoqda.
Netanyahu yangi hukumat tuzilişiga qattiq qarşilik körsatib, uni «firibgarlar va taslimçilarning xavfli koalitsiyasi» deb atagan hamda «tez orada uni ağdarib taşlaş»ni va'da qilgandi. Mamlakatda uning ustidan poraxörlik, firibgarlik va işonçni suiiste'mol qiliş işlari böyiça sud jarayoni davom etmoqda. Uning özi barça ayblovlarni inkor etib keladi.
Netanyahuning obrösi yildan yilga tuşib keldi: uni «jinoyatçilik vaziri» deb ataşdi va koronavirus tufayli yuzaga kelgan inqirozni hamda uning iqtisodiy oqibatlarini bartaraf etişda töğri yondaşuv tanlay olmaslikda ayblaşdi.
Netanyahu 2019 yil apreliga saylovlar tayinlagan, ammo yangi koalitsion hukumat tuziş uçun yetarliça qöllab-quvvatlovga ega bölolmagandi. Şundan keyin yana ikki saylov bölib ötdi, ularning barçasi samarasiz bölib çiqdi. Uçinçi saylovdan keyin yangi hukumat tuzilgandi, unda Netanyahu hokimiyatni öşa vaqtdagi muxolifat kuçlar yetakçisi Benni Gans bilan bölişişga rozi bölgandi. Ammo yangi koalitsiya budjetni tasdiqlay olmadi va dekabrda bu kelişuv buzilib, navbatdagi saylovlar ötkaziladigan böldi.
12 iyun kuni keçqurun Netanyahuning boşqaruvi davri intihosi munosabati bilan uning muxolifatçilari bölgan ikki mingga yaqin kişi uning Quddusdagi rasmiy qarorgohi oldida tantana qila boşladi. Odamlar quyidagiça yozuvlar bitilgan plakatlarni kötarib olişgandi: «Be Be, Bibi, Be be», («Xayr, xayr, Bibi, xayr, xayr»). Namoyişçilar qöşiqlar kuylaşdi, barabanlar çalişdi va raqsga tuşişdi.
Yangi kabinet qanday böladi?
Yangi alyans tarkibiga mafkuraviy jihatdan bir-biridan jiddiy farq qiluvçi partiyalar jamlangan. Koalitsiya turli qaraşlarni ifoda etadi, öngçilardan tortib («Yamina», «Tikva Xadaşa» va rus tilli yahudiylarning «Naş dom Izrail» partiyasi) markazçilar («Yeş Atid» va «Kaxol-lavan») hamda söllargaça (Leyboristik partiya va «Merets»), bu ham yetmaganiga «Birlaşgan arab röyxati» nomli konservativ islom partiyasi ham koalitsiyaga kirgan. Şuningdek, kabinetda ayol vazirlar soni rekord darajada köp bölişi kutilmoqda - sakkiz nafar. Garçi partiya siyosiy qaraşlarga köra yakdil bölmasa-da, ular Netanyahuning köp yillik boşqaruvini yakunlaş borasida hamfikrdir.
Alyans Isroil va HAMAS örtasida 11 kun davom etgan uruş va bu uruş tufayli Isroilning arablar köpçilik bölib yaşaydigan şaharlaridagi töqnaşuvlardan ikki hafta ötib yuzaga keldi.
Partiyalar yetakçilari öz mafkuralariga rioya etgan holda Isroil jamiyatidagi bölinişlarni bartaraf etiş uçun konsensus asosida işlaşga harakatlanişni va'da qilişmoqda. Ular xalqaro masalalar borasida radikal qadamlar taşlamaslik va asosan içki islohotlarni amalga oşirişni rejalaştirişgan.
Bennet uning hukumati birinçi navbatda kelişuvga erişiş oson bölgan sohalar - iqtisodiy masalalar yoki koronavirus pandemiyasiga e'tibor qaratişini, nisbatan bahsli masalalar bir çetga surib turilişini ma'lum qilgan.
«Heç kim öz mafkurasidan voz keçişiga töğri kelmaydi, ammo barça öz orzularini keyinroqqa qoldirib turişiga töğri keladi... Biz natijaga erişiş imkonsiz bölgan bahsli masalalar bilan emas, yutuqqa erişiş mumkin bölganlariga e'tibor qaratamiz», degan u.
Şu bilan birga, koalitsiyaga arablarning partiyasi va söl yahudiylar partiyalari kirgani Isroilning falastinliklarga nisbatan siyosati böyiça ziddiyatlar yuzaga kelişi mumkinligini anglatadi, masalan, «Yamina» va boşqa bir öngçi partiya «Tikva Xadaşa» Ğarbiy Sohilda yahudiy manzilgohlari saqlab qolinişi tarafdori hisoblanadi.
Şuningdek, ijtimoiy siyosatda ham qiyinçiliklar yuzaga kelişi mumkin - ayrim partiyalar bir jinslilar nikohiga ruxsat berilişini yoqlaydi, arablar partiyasi esa bunga qat'iyan qarşi çiqadi.
Bennetni ultramillatçi deb ham ataşadi, özi esa Binyamin Netanyahudan köra öngçi ekanini aytadi. U Isroil yahudiylarning milliy davlati bölişi kerakligini hamda Isroilda Ğarbiy Sohil, Şarqiy Quddus hamda 1967 yildagi «olti kunlik» uruşda isroilliklar tomonidan egallab olingan Jölon tepaliklari uçun tarixiy huquq borligini ta'kidlaydi.
Bennetni avval Netanyahuning izdoşi hisoblaşgan: 2006-2008 yillarda u Bibi apparati rahbari bölgan. Ammo keyin ular kelişmay qolişgan, Bennet «Likud»dan ketgan va «Yahudiylar uyi»ga kirib, 2013 yilda bu partiya bilan parlamentga kirgan.
Keyinroq Bennet 2019 yilgaça turli hukumatlar davrida vazirlik lavozimlarida işlagan. 2019 yilgi saylovlarda esa uning hozirgi «Yamina» partiyasi muvaffaqiyatsizlikka uçragan. Ammo undan keyingi navbatdan taşqari saylovlarda Bennet parlamentga qaytişga muvaffaq böladi.
Yangi kabinetda 28 vazir va olti vazir örinbosari böladi, bu esa uni Isroil tarixidagi uçinçi yirik hukumatga aylantiradi, Bennetning hukumati faqat ketayotgan hukumat (35 vazir) hamda Netanyahuning 2009-2013 yillardagi kabinetidan (30 vazir) ortda qoladi.
Isroilda proporsional saylov tizimi amal qilgani tufayli parlamentda bir partiya köpçilik örinni egallab, mustaqil ravişda hukumatni şakllantirişi qiyin masala. Hukumat Knessetda köpçilik ovozini olişi kerak böladi, ya'ni 120 deputatdan kamida 61 nafari qöllab-quvvatloviga erişiş kerak.
