“Yumşoqsupurgi” jazolar bilan firibgarlikni kamaytirib bölmaydi
|01:40 / 28.07.202133 7368 min
Özbekistonda firibgarlik jinoyatlari yildan yilga köpayyapti. Bunga sabablardan biri – oğir jazoni çetlab ötişning qonuniy yöllari borligi. Milliardlab zararning bir tiyinini ham qoplamagan aşaddiy firibgarlar tayinlangan muddatning bor-yöği uçdan birini ötab, ozodlikka çiqişi mumkin.
Mingdan ortiq kişini 21 milliard sömga çuv tuşirgan «Human» xususiy bandlik agentligi» MÇJ rahbariga 10 yil.
16 ming fuqaro 23 mlrd sömga çuv tuşgan “Avto oltmish oy”işida MÇJ rahbariga 8 yil ozodlikdan mahrum qiliş jazosi tayinlandi.
Minglab odamlarni milliardlarga çuv tuşirişsa ham, sud firibgarga 10 yildan oşiq berolmaydi.
Şubhasiz, firibgarlik jamiyat sillasini quritişda korrupsiyadan sira ortda qolişmayapti. Uning zararlari haqida ortiqça töxtalmoqçi emasmiz. Biz bugun jamiyatimizda firibgarlarning qay darajada jazolanayotganini körib çiqişni maqsad qildik.
Jinoyat kodeksining 168-moddasiga köra, şaxs har qança katta summada firibgarlik qilsa ham, unga ozodlikdan mahrum qiliş jazosini 10 yildan ortiq muddatga beriş mumkin emas. Lekin amaliyot körsatib turibdiki, mana şu 10 yil ham juda kam hollarda tayinlanadi.
Bu hali hammasi emas.
Jinoyat kodeksining 73-moddasidajazoni ötaşdan muddatidan ilgari şartli ozod qiliş degan narsa ham borki, bu şundoq ham yengilroq jazo olgan şaxslarni ma'lum muddat ötib jazodan biratöla ozod qilib yuboradi.
Ya'ni, agar firibgar 8 yillik jazo olgan bölsa, u 4 yildan keyin jazodan ozod etilişi mumkin.
Yoki kimnidir 50 mln sömga “tuşirib” ketgan firibgarga 3 yil berilsa, u 73-moddadan foydalanib, oradan 1 yil ötib oçiqqa çiqişi mumkin.
Mavzuga oid
Şuningdek, kodeksning 74-moddasidajazoni yengilroği bilan almaştiriş degan qoida ham bor. Masalan, firibgarlik uçun 8 yil olgan şaxs jazoning uçdan birini, ya'ni 2 yil-u 8 oyini ötab bölganidan söng, yengilroq jazo bilan oçiqqa çiqişi mumkin böladi.
Tasavvur qilyapsizmi? Milliardlarni özlaştirgan firibgar bu pullardan bir sömini qaytarib bermasa-da, 2 yil-u 8 oydan söng ozodlikka çiqib, özlaştirgan pullarini maza qilib yeb yuradi.
Yuqoridagi kabi jazodan oson qutulib ketiş hollari amaliyotda tölib yotibdi.
Bunday holatlar firibgarlikni niyat qilgan şaxsga qöşimça kuç va umid bağişlaydi.
Fuqarolarni har qança katta summaga “uxlatsa” ham, sud unga har qança jazo tayinlasa ham, yuqoridagi yengilliklardan foydalanib, jazosidan qisqa muddatlarda qutuliş va hayotining qolgan qismini katta pullar bilan rohat-faroğatda ötkaziş orzusi firibgarlik qilişga motivatsiya vazifasini bajaryapti xolos.
Qaytaramiz: Jinoyat kodeksidagi yengilliklar firibgarlik qilişga motivatsiya vazifasini bajaryapti xolos.
Balki, şu sababdan mamlakatimizda firibgarlik jinoyatlari oşib borayotgandir?
Statistikaga köra, Özbekistonda 2020 yilda sudlar tomonidan 5 466 nafar şaxsga nisbatan firibgarlikka oid 4 328ta jinoyat işi körib çiqilgan bölsa, joriy yilning birinçi çoragida 3 129 nafar şaxsga nisbatan 2 498ta jinoyat işi körib çiqilgan.
Körinib turibdiki, raqamlar oz emas. Buning ustiga 2021 yil birinçi çoragining özida jinoyatlar soni ötgan yil körsatkiçining yarmidan köproq.
Firibgarlik jinoyatlari böyiça ilmiy tadqiqot olib borgan Razzoq Altiyev mavzu böyiça öz fikrlari bilan örtoqlaşdi.
Razzoq Altiyev
“Sönggi yillarda firibgarlik jinoyatlari sonining oşib borişi jamiyat uçun xavfli. Statistik ma'lumotlar tahlili şuni körsatadiki, 2004 yilda jami jinoyatlarning 1,6 foizi firibgarlik uluşiga töğri kelgan bölsa, sönggi 5 yillik statistik tahlillarda jami jinoyatlarning 10–15 foizi firibgarlikka töğri kelmoqda.
Sönggi yillardagi bunday ösiş dinamikasi firibgarlikka qarşi kuraşişning zamonaviy usullarini taqozo qiladi. Jinoyat qonunçiligimizda sudlanuvçilar, mahkumlarning ahvolini yengillaştirişga qaratilgan, insonparvarlik prinsipini aks ettiruvçi ayrim institutlarimiz firibgarlar uçun qöl kelmoqda.
Tasavvur qiling, bugungi normal örtaça iş haqi 1 yil hisobida 100 mln sömni taşkil qiladigan bölsa, bu 100 mlndan şaxs özining turli ehtiyojlariga işlatişini hisobga olsak, şaxsning bir yillik daromadi 20 mln bölişi mumkin. Firibgarlar esa jazoning yengilligi va ularga nisbatan qonundagi rağbatlantiruvçi normalarning tatbiq qilinişini hisoblab körgan holda ongli ravişda 500 mln, 1 mlrd va undan ham köp summalarda uşbu jinoyatga qöl urayotganlik holatlariga guvoh bölyapmiz.
Firibgarlikni kasb qilib oliş va ongli ravişda firibgarlik orqali moddiy boylik orttirişni maqsad qilib, jinoyatga qasddan qöl uriş va bu jinoyatni takror sodir qiliş holatlari köp uçramoqda.
Tadqiqotlarimiz doirasida xorijiy davlatlar jinoyat qonunçiligini örgandik. Masalan, Turkiyada agar zarartöliq qoplansa, tayinlanişi mumkin bölgan jazo 1/3 yoki 2/3 qismiga qisqartirilişi mumkin.
Yoki qöşni Qirğizistonda “3 karra ayb” prinsipi, ya'ni yetkazilgan zarar 3 karra undirib olinişi va 2 karrasi jabrlanuvçiga tölab berilişi qoidasi bor. Şuningdek, MDH davlatlarining birortasida bizdagi kabi yetkazilgan zarar qoplab berilmasa ham firibgarga nisbatan rağbatlantiruvçi normalar qöllanişiga guvoh bölmadik.
Nazarimizda, firibgarlik jinoyatlariga çek qöyiş va oldini oliş, şuningdek jinoyat uçun javobgarlikning muqarrarligi prinsipini töla ta'minlaş uçun firibgarlik jinoyatini qilgan va yetkazilgan zararni qoplamagan şaxslarga nisbatan rağbatlantiruvçi normalarni qöllaşga çeklov örnatiş maqsadga muvofiq böladi” – deydi Razzoq Altiyev.
Yaqinda korrupsiyaga qarşi murosasiz munosabatda bölişga doir prezident farmoni va qarori qabul qilindi.
Bu hujjatlarda korrupsiyaviy jinoyat sodir etganlarning röyxatini e'lon qilib boriş, ularga davlat işida işlaşni taqiqlaş, jazolarni kuçaytiriş va jazoni ötaşdagi yengilliklarni qöllamaslik kabi muhim masalalar közda tutildi.
Nega endi şunday qat'iy çoralarni firibgarlarga ham qöllamaslik kerak? Zero, sönggi yillardagi firibgarlik jinoyatlari soni özlaştiriş yoki rastrata yöli bilan talon-toroj qiliş jinoyatlari sonidan karrasiga yuqori.
Xususan, 2020 yilda sudlarda özlaştiriş yöli bilan talon-toroj qiliş bilan boğliq 1 099ta, firibgarlikka oid 4 328ta jinoyat işi körib çiqilgan. Özaro farq salkam 4 barobarni taşkil etmoqda.
Qolaversa, Razzoq Altiyev ğarb davlatlarida firibgarlik ham korrupsion jinoyatlar qatoriga kirişini ta'kidlamoqda. Biroq bizda hali firibgarlikka korrupsiya sifatida qaraş odati şakllanmagan. Jinoyat kodeksining yangi tahrirdagi loyihasida ham firibgarlik korrupsiyaviy jinoyatlar qatoriga kiritilmagan.
Jamiyatda biror jinoyat turi keng tarqalib ketgan taqdirda, uşbu jinoyat uçun jazolarni kuçaytiriş orqali holatni bartaraf etiş amaliyoti azaldan bor. Masalan, 2014-2016 yillarda transport vositasini olib qoçiş jinoyatlari 65 foizga oşgani ortidan uşbu jinoyat uçun jazolar kuçaytirilgandi.
Şunday ekan, firibgarlik jinoyatining köpayib ketişini jilovlaş uçun jazolarni oğirlaştiriş va uşbu jinoyatni sodir etgan şaxslarga turli çeklovlarni belgilaş maqsadga muvofiq böladi, deb öylaymiz.
Fuqarolarning huşyorligini, huquqiy ongini oşiriş yoki turli monopoliyalarga barham beriş orqali ham qançadir miqdorda uşbu jinoyatni kamaytirsa bölar, lekin bu – masalaning boşqa tomoni.
Aslida, firibgarlik uçun jazolarni oğirlaştirişdan ham ta'sirliroq çora – bu jazoni ötaşdagi yengilliklarni firibgarlarga nisbatan qöllaşni töxtatişdir. Şundagina jinoyatni sodir etiş niyatidagi şaxs jazo muddatining qisqarmasligini bilib, bu niyatidan qaytiş ehtimoli ortadi.
Muallif – Abbos Salaydinov
Suxandon – Rahmatillo Isroilov
Tasvirçi va montaj ustasi – Mahmud Soliyev
