Iqlim özgarişi va insoniyat. Global isiş natijasida yuzaga kelişi mumkin bölgan tahdidlar

Hindistonning Goa va Maharaştra ştatlarida röy bergan keng kölamli suv toşqinlaridan keyin minglab binolar vayron böldi.

Belgiyada 14–16 iyul kunlari yuz bergan toşqinlar 10 mlrd yevrodan köproq zarar yetkazgan.

Ğarbiy Germaniyada minglab odamlar suv toşqinlari sabab uylarini tark etdi, 100 mingdan ortiq kişi elektr ta'minotisiz qoldi.

Anomal issiq

3–7 iyun kunlari Toşkentda uç asrning maksimum harorati kuzatilgani qayd etilgandi. Poytaxtda 5, 7 va 8 iyul kunlari yana rekord darajadagi issiq harorat takrorlandi.

Fransiyaning ijtimoiy masalalar va soğliqni saqlaş vaziri Anes Byuzen yozda kuzatilgan anomal issiqlik 1,5 ming kişining ölimiga sabab bölganini ma'lum qildi.

Kanadaning Britan Kolumbiyasi provinsiyasida anomal issiq havo sababli deyarli 500 kişi vafot etgan. Provinsiyada havo harorati rekord körsatkiç — 49,6 darajaga yetgan. Bungaça Kanadada harorat 45 darajadan oşmagan.

Yaponiyada sakkiz mingdan ortiq odam kasalxonalarga yotqizilgan. Bunga jazirama tufayli issiqlik urişi sabab sifatida körsatilgan.

Bu hodisalarning har biridan iqlim özgarişi insoniyatga qançalik xavf tuğdira boşlaganini körişimiz mumkin.

Mutaxassislar asrlar davomida dengiz sathining kötarilişini başorat qilmoqdalar, ilgari «asr toşqini» deb hisoblangan narsa 80 yil içida har yili sodir böladigan hodisaga aylanişi mumkin.

«Cloud to Street» kompaniyasi mutaxassislari tomonidan olib borilgan tadqiqotlarga köra,  XXI asr boşidan buyon suv toşqinidan jabr körgan odamlar soni 24 foizga ortgan. Bu körsatkiç olimlarning prognozidan 10 barobar köp.

Olimlarning hisob-kitobiça, 2000 yildan 2018 yilgaça toşqinlar sayyoramizning 2,23 mln kvadrat kilometrlik hududiga zarar keltirgan, toşqinlardan 290 millionga yaqin kişi jabr körgan.

Suv toşqinlarining qariyb 90 foizi Janubiy va Janubi-Şarqiy Osiyo mamlakatlariga, ayniqsa Hind, Ganga-Braxmaputra va Mekong daryolari mintaqasiga töğri kelmoqda.

Bundan taşqari, sun'iy yöldoş ma'lumotlari Lotin Amerikasining janubiy qismi, Yaqin Şarq va Afrika mamlakatlarida ham suv toşqinlari köpayganini körsatadi.

Iqlim va demografik özgarişlar tufayli 2030 yilga borib suv toşqinlari yana 25ta mamlakatda yuz bera boşlaşi prognoz qilinmoqda.

Greenpeace Australia Pacific tadqiqotlar bölimi boşliği Nikola Kazulening ta'kidlaşiça, global isiş oqibatida Tinç okeanidagi ayrim orol davlatlar yöq bölib ketişi mumkin. «Dunyo okeani sathining kötarilişi Kiribati, Vanuatu va Sulaymon orollarini yaşaş uçun yaroqsiz holga keltiradi», deydi mutaxassis.

Ma'lumot berilişiça, 1900 yildan buyon dunyo okeani sathi 20 santimetrga kötarilgan.

Iqlim özgarişining asosiy sababi nimada?

Mutaxassislar iqlim özgarişining asosiy omili issiqxona effekti ekanligini ta'kidlaşadi. Quyoşdan kelgan issiqlikning Yer sathida jamlanib, dimlanib qolişi issiqxona effekti deyiladi. Ya'ni quyoşdan kelgan nurni Yer ham öz navbatida atmosfera orqali koinotga qaytaradi. Uşbu nurlarning bir qismi koinotga çiqib ketiş örniga odamlardan çiqarilgan turli gazlarga yutiladi. Uning koinotga qaytib çiqib ketmasligi oqibatida Yer yuzi me'yoridan ortiq qiziydi va iqlimga ta'sir körsatadigan issiqxona qatlami hosil böladi.

Natijada sutka mobaynida eng yuqori va eng past harorat orasida kam farq böladi. Ya'ni odamlar va tabiat tunda ham kunduzgi kabi issiq va dim havo ta'sirida qoladi. Bunday sutkalik issiqlik esa keskin isiş hodisasini keltirib çiqaradi.

Issiqxona effektini hosil qiluvçi asosiy gaz bu – karbonat angidrid. U atmosferaga ham tabiiy, ham sun'iy yöl bilan qöşiladi. Metan, azot oksidi kabi boşqa iflos gazlar havoga inson omili tufayli çiqarilib, bular bir butun issiqxona effekti darajasini belgilaydi.

Issiqxona effektini hosil qiluvçi gaz konsentratsiyalarining ortişi, sayyorada tabiiy issiqlik balansini buzadi va antropogen issiqxona effektini keltirib çiqaradi.

Hisob-kitoblarga köra, 2100 yilga borib issiqxona effekti oqibatida global yalpi içki mahsulot 20 foizdan ortiqqa pasayişi mumkin.

Şuningdek, hozirgi kunda asosiy muammolar sifatida antropogen omillar ta'siri va qurğoqçilik natijasida uglerod gazini yutuvçi örmon maydonlari keskin qisqarib ketişi, ozon qatlamining yemirilişi, yovvoyi tabiat maydonlarining qisqarib borayotganini ham keltirib ötiş mumkin.

Iqlim özgarişi Özbekistonda ham qator salbiy oqibatlarga olib kelyapti:

• Harorat kötarilişi natijasida suvning buğlaniş koeffitsiyenti oşişi hududlarda suv resurslari kamayişiga, tanqisligiga ta'sir etmoqda;
• Ekologik tanglik oqibatida yil davomida umuman yoğingarçilik bölmagan kunlar soni köpaymoqda;
• Tuproqning namligi kamayişi hisobiga takroriy qurğoqçilik xavfi ortmoqda va hosildorlik körsatkiçlari tuşib ketmoqda;
• Orol dengiziga quyiladigan suv hajmining kamayişi daryo deltasining çölga aylanişi va qurigan dengiz tubida yangi çöl maydonlari paydo bölişini tezlaştiryapti;
• Atmosfera havosida katta maydonlarda çanglaniş ortmoqda;
• Isiş va soviş kabi anomal hodisalarning özgarişi qişloq xöjaligi mahsulotlari va mevalarning nobud bölişiga olib kelmoqda.

Mutaxassislar iqlim özgarişining oldini oliş uçun bir qança tavsiyalar berişgan:

• qazib olinadigan yoqilğidan foydalanişni kamaytiriş va qayta tiklanadigan energiya manbalariga ötiş;
• energiya samaradorligini oşiriş va sohalarni energiya tejovçi texnologiyalar bilan modernizatsiya qiliş;
• tabiatda yaşillikni köpaytiriş, örmon yonğinlarining oldini oliş, daraxtzorlarni köpaytiriş;
• ekologik toza qişloq xöjaligiga ötiş;
• tuproq tarkibidagi organik moddalarni saqlab qoliş (çunki ularning yöqolişi töğridan töğri issiqxona effektiga ta'sir qiladi);
• ekologik tejamkor transport turlariga ötiş.

Xulosa

Iqlim körsatkiçlarining yil sayin tobora yomonlaşib borayotganini insoniyat Yerdan şafqatsizlarça foydalanişni davom ettirayotgani bilan boğlaş mumkin. Köpçilik davlatlar tomonidan bu jarayon xavfsizlikka qarşi eng katta tahdid sifatida körilmoqda. Dunyo böylab sodir bölgan ayançli hodisalar ekologik xavfsizlikni ta'minlaşning qöşimça mexanizmlarini işlab çiqişga yetarli darajada kuçli turtki berişi kerak. Yöqsa keyinçalik juda keç bölişi mumkin.

Doston Ahrorov