Eynshteyn xavotiri insoniyat tarixini o‘zgartirib yubordi
1930-yillarda Germaniyada Gitler hukumati o‘rnatilib, yahudiy millatidagilarni siquvga olish boshlanadi. Ta'qibdan qochib, ko‘pchilik yahudiylar Amerikadan boshpana so‘rab kelishga majbur bo‘lgan. Ular orasida otasi yahudiy bo‘lgan Albert Eynshteyn ham bor edi. Kimyodagi so‘nggi tadqiqotlar asosida bomba ishlab chiqish dasturini ilgari surgan Leo Silard ham muhojirlar safida edi. Germaniya rejasidan xabardor ikki olim nemislar atom bombasi poygasida g‘olib bo‘lishni maqsad qilgani haqida Ruzveltni ogohlantirishga qaror qiladi. 1939 yil 2 avgustda prezidentga maktub yoziladi. Xatni Ruzveltning norasmiy maslahatchisi va Wall Street Journal iqtisodchisi Aleksandr Saks 11 oktyabrda Ruzveltga olib kiradi. Unda Germaniya urandan foydalanib, zanjirli reaksiyalar bo‘yicha tadqiqot o‘tkazayotgani haqida yozilgandi. Tajriba shuni ko‘rsatadiki, bu zanjirli reaksiya bilan katta quvvat ishlab chiqarish va bu orqali aql bovar qilmaydigan darajadagi kuchli bomba ixtiro qilish mumkin.
Yadroviy qurolni ixtiro qilish uchun yetarli mablag‘ni topish haqida o‘ylagan Ruzvelt dastlab biror qarorga kelolmaydi. Oradan 8 kun o‘tib, 19 oktyabrda Eynshteynga javob xati yozadi va uranni o‘rganish uchun qo‘mita tuzganini ma'lum qiladi.
Ikkinchi jahon urushini AQSh foydasiga hal qilgan loyiha
“Manhetten loyihasi” 1939 yilda AQSh, Britaniya va Kanada hamkorligida boshlanadi. Ruzvelt dastlab Uran ustida ish olib boruvchi maslahat qo‘mitasini tuzdi. Olimlar va harbiylar jamoasidan iborat guruhga uranning yadroviy quroldagi ahamiyatini o‘rganish topshiriladi. Qo‘mita xulosasidan keyin, Ruzvelt fizik olimlar Enriko Fermi va Leo Silardga radioaktiv izatoplarni ajratish va yadroviy zanjirlar reaksiyasini o‘rganish uchun mablag‘ ajratadi.
1942 yilda Nyu-Yorkning Manhetten shahrida shu nomdagi muhandislik okrugi tashkil qilinadi. Loyihani boshqarish AQSh armiyasi polkovnigi Lesli Grovesga topshiriladi.
Fiziklar Fermi va Leo atomlar ajralib ketadigan va o‘zaro ta'sir qiladigan yadro zanjiri reaksiyalari bo‘yicha tadqiqotlar olib borishdi. Natijada “Uran-235” ishlab chiqarish uchun muvaffaqiyatga erishildi.
