Saudiya razvedkasining sobiq yuqori martabali vakilining ma'lum qilişiça, Saudiya Arabistoni valiahd şahzodasi Muhammad ibn Salmon marhum podşoh Abdulloh ibn Abdulaziz Ol Saudni Rossiyadan olib kelinişi kerak bölgan zaharlangan uzuk yordamida öldiriş niyati haqida gapirgan.
Foto: Getty ImagesFoto: Getty Images
Öz vaqtida Saudiya razvedkasida muhim şaxslardan biri bölgan Saad al-Jabriy CBS telekanaliga bergan intervyusida aytişiça, Muhammad ibn Salmon 2014 yilda öz amakivaççasi Muhammad ibn Naif bilan suhbat çoğida taxtni otasiga böşatiş uçun podşoh Abdullohdan qutulmoqçi ekani haqida işora qilgan. Öşa vaqtda hukmron sulola vakillari örtasida taxt vorisligi borasida tortişuvlar yuzaga kelgandi.
Jabriy Amerikadagi CBS korporatsiyasining «60 daqiqa» nomli dasturiga bergan intervyusida podşoh Salmonning öğli, valiahd şahzoda, amalda Saudiya Arabistonining mutlaq hukmdori Muhammad ibn Salmon ibn Abdulaziz Ol Saudni «qotil, Yaqin Şarqda çeklanmagan resurslarga ega bölgan, öz xalqiga ham, amerikaliklarga ham va butun sayyoraga ham xavf tuğdiruvçi psixopat» deb atagan.
Sobiq razvedkaçi şahzoda 2014 yilda amakivaççasi, öşa vaqtda mamlakat içki işlar vaziri lavozimida bölgan Muhammad ibn Naif bilan suhbatda podşoh Abdullohning öldirilişini taşkillaştira olişi haqida aytganini ma'lum qildi.
Muhammad ibn Salmon 2017 yilda özini amakivaççasi Muhammad ibn Naif örniga valiahd sifatida e'lon qilgandi
ANADOLU AGENCY
«U şunday degandi: «Men podşoh Abdullohni yöq qilmoqçiman. Menga Rossiyadan zaharlangan uzuk yetkazib berişadi. Qölini siqsam kifoya va barçasi tugaydi». Balki u şunçaki maqtangandir, ammo u şu gaplarni aytgan va biz buni jiddiy qabul qilganmiz», deya hikoya qiladi Jabriy. Uning sözlariga köra, şundan keyin bu gapni hamma unutgan, ammo uçraşuv yaşirin kamera orqali yozib olingandi va u videoyozuvning ikki nusxasi hozirda qayerda saqlanişidan xabardor.
Podşoh Abdulloh 2015 yilda, 90 yoşida vafot etgan va taxt uning ögay ukasi, Muhammad ibn Salmonning otasi bölmiş Salmonga ötgan. Podşoh Salmon taxtga çiqqanida şahzoda Muhammad ibn Naifni valiahd şahzoda etib tayinlagandi.
Ammo 2017 yilda ibn Salmon valiahd şahzodaga aylanadi, ibn Naif esa içki işlar vaziri lavozimidan mahrum böladi, ayrim ma'lumotlarga köra u öşanda uy qamoğiga ötkazilgan, ötgan yili uni qölga olişgan, unga qanday ayblov qöyilgani ma'lum emas. Jabriy ibn Naif lavozimdan çetlatilganidayoq, 2017 yilda Kanadaga qoçib ketgandi.
Intervyuda u Yaqin Şarq mamlakatlaridan biridagi razvedkaçi dösti uni 2018 yil oktyabrida, saudiyalik josuslar Turkiyada jurnalist Jamol Qoşiqçini öldirişganidan bir neça kun ötib, ibn Salmon sobiq razvedkaçini ham yöq qilişi kerak bölgan guruh jönatgani haqida ogohlantirganini aytadi.
Mavzuga oid
Jabriyning sözlariga köra, öşanda olti kişidan iborat guruh Ottava aeroportiga qöngan, ammo bojxonaçilar yukxonada «şubhali DNK-tekşiruv uskunasi» aniqlaşgani tufayli ularning barçasi ortga qaytarib yuborilgan.
Ötgan yili Jabriy AQŞ federal sudiga saudiyalik şahzodaga qarşi da'vo kiritgan - uni qotillikka urinişda ayblagan.
Ibn Salmon öşanda barça ayblovlarni rad etgan. U Qoşiqçining ölimiga aloqadorligi böyiça ayblovni ham rad qilgan, Amerika razvedkasi esa jurnalistni yöq qiliş böyiça amaliyot şahzodaning şaxsan özi tomonidan ma'qullangan deb hisoblaydi.
2015 yilda, podşoh Abdulloh (çapda) vafot etganida, Saudiya taxtiga uning ukasi Salmon (öngda) çiqadi / AFP
Saad al-Jabriy kim bölgan?
Jabriy köp yillar mobaynida 2000-yillar boşida Saudiya Arabistonida «Al-Qoida» ustidan ğalaba qozongan» şahzoda Muhammad ibn Naifning öng qöli va maslahatçisi bölgan. Jabriy Saudiya razvedkasi hamda AQŞ, Buyuk Britaniya, Kanada, Avstraliya va Yangi Zelandiyadan iborat razvedka xizmatlari böyiça «katta beşlik» örtasidagi aloqalarda muhim örinni egallagan.
Ğarb razvedka xizmatlaridagi manba ma'lumotiga köra, 2010 yilda Saad al-Jabriy tufayli yuzlab kişilarning hayoti saqlab qolingan. Öşanda «Al-Qoida» terrorçilari Yamandan Çikagoga uçgan yuk samolyoti bortiga kuçli bomba kiritişga muvaffaq bölişgandi. Portlovçi qurilma printerlar uçun kartrijlar töplami orasiga yaşirilgandi.
Saudiyaliklarning «Al-Qoida»da öz informatori bölgan, u orqali MI-6 (britan razvedkasi)ga nafaqat portlovçi qurilma haqida ma'lumot berilgan, balki qidirilişi kerak bölgan kartrijning seriya raqami ham yetkazilgan.
Britaniya aksilterror bölinmasi samolyot Angliyadagi Ist-Midlans aeroportiga yonilği quyiş uçun töxtaganida bombani topişgan va zararsizlantirişgan. «Agar rejalaştirilganidek, samolyot Çikago osmonida portlatilganida, yuzlab kişilar halok bölgan bölardi», deydi manba.
BANDAR AL-GALOUD
«Doktor Jabriy Saudiya Arabistonining terrorizmga qarşi siyosatini qaytadan qurdi», deydi Ğarb razvedkasining iste'fodagi xodimlaridan biri.
«Faqat qiynovlar bilan tan oldirişga örgangan, zöravonlik maşinasini eslatuvçi Saudiya razvedkasi yuqori texnologiyalar bilan ta'minlangan zamonaviy tizimga aylanadi, ular genetik ekspertizalarni ötkazişni örganişdi, kompyuter razvedkasi usullarini özlaştirişdi. Jabriy saudiyalik xodimlar orasida işni tuşunuvçi eng aqllisi edi. Qolganlarning barçasi işonçsiz edi», deydi u.
Közoynakdagi sokin kişi, Edinburg universitetida sun'iy intellekt sohasida doktor darajasini olgan Jabriy Saudiya hukumatida yuqori poğonalargaça çiqib boradi: u içki işlar vazirligi general-mayori maqomiga ega va vazirga tenglaştirilgandi.
Ammo 2015 yilda barçasi özgarib ketadi.
Podşoh Abdulloh vafot etadi va taxtga uning ukasi Salmon çiqadi. U darhol özining yoş va davlat işlarida tajribasiz bölgan öğli Muhammad ibn Salmonni mudofaa vaziri etib tayinlaydi.
MBSning vazir sifatidagi ilk buyruqlaridan biri Yamanga bostirib kiriş töğrisida böladi. Hukumatdagi köpçilik tajribali siyosatçilar qatori Jabriy ham Ar-Riyodning qöşni davlatdagi fuqarolik uruşida qatnaşişiga qarşi edi: generallar agar saudiyaliklar bu uruşga kirsa, undan çiqa olmasligidan ogohlantirişadi.
Çindan ham, beş yil ötib ham Saudiya Arabistoni hamon Yamandagi harbiy harakatlar uçun millionlarni sarflaşda davom etmoqda va uruş tugaşidan darak yöq.
2017 yilda MBS otasining marhamati bilan saroyda qon tökmagan holda töntariş amalga oşiradi: u taxt vorisi Muhammad ibn Naifni çetlaştiradi va hokimiyatni egallab, özini valiahd deb e'lon qiladi.
Çetlatilgan şahzoda uy qamoğiga taşlanadi, uning bank hisoblari va mulklari muzlatib qöyiladi, unga sodiq kişilar öz lavozimlaridan olinadi.
Saad al-Jabriy Kanadaga qoçadi. Ammo Muhammad ibn Salmon baribir uni öz hokimiyati uçun tahdid deb hisoblaydi.
Sobiq razvedkaçi oilasining ta'qibga uçraşi
Uning Saudiyada qolgan farzandlari rejim asirlariga aylanişgan. 2020 yil martida Jabriyning ikkinçi öğli Umar va qizi Sara uydan öğirlab ketilgan.
Xolid Jabriy (fotoda çapda) ukasi Umar (öngda) Saudiya rejimi uçun savdolaşuv vositasiga aylangan deb hisoblaydi
Oilaning Ar-Riyoddagi uyida tintuv ötkazilgan, kuzatuv kameralaridagi yozuvlar öçirib taşlangan, 21 yoşli Umar va 20 yoşli Sara Dabri qamoqqa olingan, ularni şundan buyon heç kim körmagan.
2017 yildan buyon otasi bilan birga Kanadada yaşovçi Xolid şu vaqtgaça ular oila a'zolari bilan uçraştirilmaganini aytadi.
Jabriyning katta öğlining hisoblaşiça, Umar va Sarani ularning otasiga qarşi öyinda kuzirlar sifatida tutib turişibdi, ular şu tariqa otani Saudiya Arabistoniga qaytarişni maqsad qilişgan. Qoçqindagi zobit esa vatanda uni zudlik bilan hibsga olişlari va uzoq vaqtga qamaşlariga şubha qilmaydi.
Jabriylar oilasi Saudiya hukumati bilan betaraf hududda muzokara taşkil etişga urinib körgan, ammo bu muvaffaqiyat keltirmagan. Endi ular faqat matbuot orqali gapirişlari mumkin.
«Bizni şunga majbur qilişdi. Biz vatanparvarlarmiz va Saudiya Arabistoniga yomonlik tilamaymiz. Ammo Umar va Saraning öğirlanişi - kunduz kuni qilingan davlat qaroqçiligi», deydi Xolid Jabriy.
BBC Saudiya Arabistoni hukumatiga sobiq razvedkaçining çiqişi yuzasidan izoh sörab murojaat qilgan.
Saudiya Arabistonining Vaşingtondagi elçixonasi esa CBS korporatsiyasiga yuborgan xabarida Jabriyni özining «milliardlab dollarlik moliyaviy jinoyatlari»dan e'tiborni çalğitmoqçi bölgan «obrösiz davlat amaldori» deb atagan.
Hozirda Saudiyadagi bir qança organlar Jabriyga qarşi korrupsiya ayblovlarini tekşirmoqda, kanadalik sudya esa «firibgarlik bilan boğliq dalillar tufayli» uning aktivlarini muzlatiş haqida qaror çiqargan.
Jabriyning özi esa davlat mablağlarini özlaştirmagani, sobiq iş beruvçilari unga juda saxiylik bilan maoş tölaşganini ta'kidlaydi.
Sara Jabriy ham taşqi dunyodan uzilgan va Ar-Riyoddagi qamoqxonalardan birida saqlanadi
Ötgan yil noyabrida, Jabriy valiahd şahzodani sudga berişidan ikki oy ötib, Saudiya sudi uning öğli va qizini pul yuvişda va «mamlakatni tark etişga uriniş»da ayblab, mos ravişda 9 va 6,5 yillik qamoq jazosiga hukm qilgan. Razvedkaçining bolalari qöyilgan ayblovlarni tan olmagan.
Apellyatsiya sudi sudlanuvçilar iştirokisiz ötgan yaşirin sud majlisida hukmni öz kuçida qoldirgan.
