Amnesty International Isroilni falastinliklarga nisbatan aparteidda aybladi

Amnesty International xalqaro huquqni himoya qilish tashkiloti falastinliklarga nisbatan zulm qilinayotgani to‘g‘risidagi hisobotni e’lon qildi. Unda aytilishicha, Isroil siyosiy tizimi bir etnik guruhning ikkinchisi ustidan, ushbu holatda «isroillik yahudiylar manfaatlari uchun falastinliklarni ezish va ular ustidan hukmronlik qilish» asosiga qurilgan.

«Aparteid» termini ko‘pincha XX asrning ikkinchi yarmida JAR va Namibiyadagi qora tanli aholining kamsitilishiga nisbatan qo‘llanadi. O‘shanda qit’aning tub aholi vakillari hukmron oq tanlilardan alohida yashashga majburlangan va ularning huquqlari sezilarli darajada cheklangan. Bu xalqaro huquqqa zid bo‘lib, insoniyatga qarshi jinoyat deb hisoblanadi.

Isroil tashqi ishlar vazirligi huquq himoyachilarining hisobotiga javoban undagi «barcha asossiz ayblovlarni qat’iyan rad etishi»ni bildirdi. Vazirlik vakili Amnesty International tashkilotini «Isroilga qarshi bo‘lgan taniqli tashkilotlarning yolg‘on, nomunosib va asossiz iddaolari»ni tarqatishda aybladi.

«Ushbu hisobot Isroilning yahudiy xalqining milliy davlati ko‘rinishida mavjud bo‘lish huquqini inkor qiladi. Hisobotning ekstremistik tili va undagi tarixiy kontekstning buzib ko‘rsatilishi Isroilni yovuz ko‘rsatishga qaratilgan bo‘lib, antisemitizm oloviga moy sepadi», - deyiladi Isroil TIV bayonotida.

Huquq himoyachilari Xalqaro jinoyat sudini «Isroildagi insoniyatga qarshi jinoyatlar va aparteidni zudlik bilan ko‘rib chiqish»ga chaqirmoqda. Bunday siyosat yuritish uchta xalqaro shartnoma, jumladan BMTning 1973 yilda imzolangan aparteid jinoyatlarining oldini olish va bunday jinoyatlar uchun jazolash to‘g‘risidagi xalqaro konvensiyasida taqiqlangan.

Konvensiyada aparteid termini «bir irqiy guruhdagi odamlarning boshqa irqiy guruhdagilar ustidan hukmronlik o‘rnatish maqsadida amalga oshirilgan g‘ayriinsoniy harakatlar» deb ifodalangan.

JARdagi aparteid qanday ko‘rinishda bo‘lgan?

• JARdagi aparteid siyosati oq tanli mustamlakachilar avlodlarining 1948 yildan 1991 yilgacha hukmronlik qilgan JAR milliy partiyasi tomonidan joriy etilgan.
• Partiya siyosati oq tanlilarning ustunligi tamoyilini institutsional shaklda mustahkamlab qo‘ygan. 
• Qora tanli odamlarga saylovlarda ovoz berish taqiqlangan.
• Aparteid siyosati natijasida qora tanlilar maishiy jihatdan har tomonlama ajratib qo‘yilgan.
• Qora tanlilarga yerga egalik qilish taqiqlangan.
• Yuqori malakali ishlar asosan oq tanlilarga berilgan.
• 1994 yilda Nelson Mandela Afrikaning birinchi qora tanli prezidentiga aylanganidan keyingina aparteid siyosati bekor qilingan.

Arablar 9,45 millionlik Isroil aholisining 21 foizdan sal ko‘prog‘ini tashkil etadi, ularning aksariyati o‘zlarini falastinliklar deb bilishadi. Arab aholisi Isroil pasportiga va ovoz berish huquqiga ega, ammo o‘zlarini falastinlik deb hisoblovchilar armiyada xizmat qilmaydi.

Isroil 1967 yilgi urush davomida bosib olgan Iordan daryosining G‘arbiy sohili va Quddusning sharqiy qismida 2,9 mln nafar falastinlik istiqomat qiladi.

Yana 1,9 mln nafar falastinlik arablar Isroil harbiylari 2005 yilda tark etgan G‘azo sektorida yashaydi. BMT haligacha G‘azoni bosib olingan hudud deb hisoblaydi. G‘arbiy sohilning katta qismini Falastin milliy ma’muriyati (FMM), G‘azo sektorini esa ko‘plab mamlakatlar to‘laligicha yoki qisman terrorchilik tashkiloti deb tan olgan HAMAS nazorat qiladi.

G‘arbiy sohil va Sharqiy Quddusdagi 140ta yahudiy aholi maskanlarida 600 mingdan ortiq yahudiylar yashaydi. Jahon hamjamiyatining aksariyat qismi bu maskanlar noqonuniy barpo etilgan deb hisoblaydi, ammo Isroil hukumati bu fikrga qo‘shilmaydi.

Isroil qonunlarida barcha fuqarolar irqi yoki dinidan qat’i nazar teng huquqlarga egaligi kafolatlangan, ammo Amnesty International hisobotiga ko‘ra, Isroilda «falastinliklar past tabaqa, yahudiy bo‘lmagan irqiy guruh deb hisoblanadi va ularga shunga mos tarzda munosabatda bo‘linadi».

«Ayirmachilik tizimli ravishda, qonunlar va Isroil hamda bosib olingan Falastin hududlaridagi falastinliklarga isroillik yahudiylar bilan teng huquqlardan foydalanishga imkon bermaslikka yo‘naltirilgan siyosat yordamida amalga oshiriladi. Shu tarzda, bu qonunlar va siyosat falastinliklarni ezish va ular ustidan hukmronlik qilishga qaratilgan», - deyiladi hisobotda.

Qochqinlar muammosi

«Bunga Isroildan tashqarida va bosib olingan hududlarda yashovchi falastinlik qochqinlarning o‘z uylariga qaytish huquqini rad etish orqali nazorat qiluvchi huquqiy rejim ham qo‘shiladi», - deydi huquq himoyachilari.

Gap 1948-1949 yillarda Isroil davlati paydo bo‘lishiga olib kelgan urush davrida uylarini tark etgan falastinlik qochqinlar va ularning avlodlari haqida bormoqda. BMT ularning sonini 5,3 mln nafar deb hisoblaydi. Ular o‘zlarini uylariga qaytish huquqiga ega deb hisoblashadi, biroq Isroil hukumati ularning qaytishi mamlakatdagi demografik vaziyatni o‘zgartirib, Isroil davlatining yo‘qolib ketishiga olib keladi degan fikrda.

Hisobot mualliflarining qo‘shimcha qilishicha, falastinliklarning turli hududlarga sochilib ketishi «bosqinchi va kamsituvchi rejimning asosi hisoblanadi».

Shuningdek, huquq himoyachilari fuqarolik huquqlarining va Isroil ichida yashash joyini tanlash erkinligining cheklanishi, oilaviy hayot kechirish huquqining rad etilishi, harakatlanish erkinligining jiddiy cheklanishi hamda yer va resurslarni taqsimlashdagi diskriminatsiyaga ham e’tibor qaratgan.

Hisobotda ko‘chirish, noqonuniy hibsga olish va qiynoqlar, sud qilmasdan qatl etish va sog‘liqqa jiddiy zarar yetkazish, asosiy erkinliklarning cheklanishi va ta’qib qilishlar haqida so‘z yuritilgan. «Bularning barchasini Isroil «o‘z tizimini tutib turish» uchun falastinliklarga nisbatan amalga oshirmoqda, bu esa xalqaro konvensiyada ifodalanganidek insoniyatga qarshi aparteid ko‘rinishidagi jinoyatga teng», deb ta’kidlaydi Amnesty International.

«Millionlab insonlarni uzoq vaqt davomida irqiy ajratish asosida qurilgan tizimni aslo oqlab bo‘lmaydi. Xalqaro hamjamiyat Isroil aparteidining haqiqiyligini tan olishi va mavjud bo‘lgan ko‘plab, ammo afsuski, shu paytgacha foydalanilmagan yo‘llar orqali adolatga erishishga urinib ko‘rishi kerak», - deydi Amnesty International vakili Anes Kallamar.

Isroil tashqi ishlar vaziri Yair Lapid unga quyidagicha e’tiroz bildirdi: «Amnesty Suriyani aparteid davlati deb atamayapti, Suriya hukumati o‘zining yarim million fuqarosini o‘ldirdi. Eronni ham, Afrika va Lotin Amerikasidagi ko‘plab korrupsiyalashgan va qonli rejimlarni ham tilga olmayapti. Menimcha, agar Isroil yahudiy davlati bo‘lmaganida edi, Amnesty’dagilarning birortasi uni tanqid qilmasdi. Bu holatda shunday deyishga majburman», - dedi Lapid.