Putin tiyib turuvchi yadroviy kuchlarini shay holatga keltirdi. Bu nimani anglatadi?

 Yakshanba kuni kunduzi Rossiya Federatsiyasi prezidenti Vladimir Putin mamlakat tiyib turuvchi yadroviy kuchlari «alohida muhim jangovar navbatchilik rejimi»ga o‘tkazilishini ma’lum qildi.

«G‘arb davlatlari mamlakatimizga nisbatan barchaga ma’lum nolegitim sanksiyalarni – nodo‘stona harakatlarni nafaqat iqtisodiy sohada amalga oshirmoqda. NATO yetakchi davlatlarining oliy darajadagi mansabdor shaxslari mamlakatimiz sha’niga tajovuzkor so‘zlarni ham o‘zlariga ep ko‘rishmoqda, — dedi Putin. — Shuning uchun mudofaa vaziri va bosh shtab boshlig‘iga Rossiya armiyasining tiyib turuvchi kuchlarini jangovar navbatchilik o‘tashning alohida rejimiga o‘tkazishni buyuraman».

RIA Novosti agentligi xabar berishicha, RF mudofaa vaziri Sergey Shoygu buyruqqa binoan Shimoliy va Tinch okeanlari flotlari strategik maqsaddagi raketa qo‘shinlari boshqarish punktlari, uzoq masofaga uchuvchi aviatsiya qo‘mondonligi kuchaytirilgan tarkibda jangovar navbatchilikni o‘tashni boshlagani haqida Putinga hisobot bergan.

Dushanba kuni RF prezidenti matbuot kotibi Dmitriy Peskov prezidentning tiyib turuvchi kuchlarning jangovar navbatchilikning alohida rejimiga o‘tkazish haqidagi qarori, jumladan Buyuk Britaniya TIV rahbarining bayonotidan so‘ng qabul qilinganini bildirdi.

«Turli darajadagi turli vakillarning NATO va RF o‘rtasidagi ehtimolli ziddiyatlar va to‘qnashuvlar borasidagi fikrlari yangradi. Bunday fikrlarga mutlaqo o‘rin yo‘q deb hisoblaymiz. Men bu bayonotlarning mualliflarini sanab o‘tirmayman, garchi bu Buyuk Britaniya tashqi ishlar vaziri bo‘lsa ham», — degan Peskov jurnalistlarga (Interfaks iqtibosi).

Peskov inglizlar tashqi ishlar vaziri Liz Trass xonimning aynan qaysi so‘zlarini nazarda tutgani noma’lum, biroq shu kunlari BBC’ga bergan intervyusida vazir britaniyaliklar Ukraina prezidenti Zelenskiyning chaqiruviga ko‘ra ko‘ngilli ravishda janglarda ishtirok etish istagini bildirsa, ular bunga haqli ekanini aytib o‘tgandi. Biroq shu holatda ham Britaniyaning Ukrainaga o‘z askarlarini jangovar harakatlarda ishtirok etish uchun jo‘natish niyati yo‘qligini qayd etgan.

Ko‘pchilik Vladimir Putinning so‘zlarini yadro qurolidan foydalanish tahdidi o‘laroq qabul qildi. BBC Rossiya prezidentining bayonoti ortidan paydo bo‘luvchi savollarga javob izladi.

Tiyib turuvchi kuchlar nima?

Tiyib turuvchi kuchlar – juda keng qamrovli tushuncha. Bu – shunday kuchga ega bo‘lgan davlatga nisbatan geosiyosiy vaziyat va boshqa mamlakatlarning siyosatiga ta’sir qilish mumkin bo‘lgan barcha vositalar jamlanmasi.

Strategik tiyib turuvchi kuchlar asosini strategik yadroviy kuchlar tashkil etadi. Ular strategik yadroviy tiyib turishga – yadroviy qurolga ega bo‘lgan ikki mamlakat har qanday holatda bir-biriga tiklab bo‘lmas ziyon yetkazishi mumkin bo‘lgan vaziyatga olib boradi.

Eng avvalo Rossiya Federatsiyasi va AQSh o‘rtasidagi strategik yadroviy tiyib turish – strategik barqarorlikni ta’minlaydi. Bu holatda jahonda global mojaro, jahon urushi ro‘y bermaydi.

Strategik tiyib turish kuchlari tarkibida yadroviy kuchlardan tashqari yadroviy bo‘lmagan qurollar ham bor – uzoq masofaga ucha oluvchi yuqori aniqlikdagi raketa komplekslari. Ehtimol, ularga kibernetik kuchlar ham kirar, lekin bu Rossiya harbiy doktrinasi bilan tasdiqlanmagan.

«Alohida jangovar navbatchilik rejimi» nima?

«Alohida jangovar navbatchilik rejimi» termini ochiq manbalarda hech qanday tushuntirilmaydi.

Strategik yadroviy kuchlarning o‘ziga xosligi shundaki, u shundoq ham doimo jangovar tayyorgarlik holatida bo‘ladi va bu rejim hech qachon o‘zgarmaydi.

2021 yilning dekabrida RF bosh shtabi boshlig‘i Valeriy Gerasimov «yerusti strategik yadroviy kuchlariga qarashli o‘t ochuvchi qurilmalarning 95 foizi doimiy jangovar foydalanish holatida» ekanini qayd etgandi.

Strategik yadroviy tiyib turish kuchlari «triada» deb ataladi, chunki ular yerusti yadroviy kuchlari – shaxtalar yoki mobil qurilmalarda joylashgan qit’alararo ballistik raketalarni uchirish qurilmalaridan, shuningdek dengizda joylashgan raketalar va bombardimonchi samolyotlarda tashiladigan havo yadroviy raketalaridan iborat.

Gerasimov o‘shanda dengiz va havo yadroviy kuchlar tayyorgarligi haqida gapirmagan edi.

Qanday holatlarda Rossiya yadroviy quroldan foydalanishi mumkin?

2020 yilning iyunida Vladimir Putin «Yadroviy tiyib turish sohasida davlat siyosati asoslari» degan hujjatni tasdiqlagan. Bu noformal mudofaa doktrinasi, to‘g‘rirog‘i, uning strategik yadroviy kuchlardan foydalanish sohasidagi kengaytirilgan tavsifi desa ham bo‘ladi.

Hujjat ikki savolga javob beradi: Rossiya yadroviy tiyib turish bilan nimalarga erishmoqchi va qanday holatda u yadroviy quroldan foydalanishi mumkin. Formal jihatdan doktrina bo‘lmasa-da, bu hujjat yadroviy kuchlarni yaratish mantig‘ini, ularning tuzilmasi va oldiga qo‘yiladigan vazifalarni tushuntiradi, ya’ni u o‘zgartirib bo‘lmas qonun bo‘lmasa-da, bu tizim qanday tashkil topganini ko‘rsatadi.

Hujjatda Rossiya to‘rt holatda yadroviy quroldan foydalanishi mumkinligi haqida so‘z boradi:

• Rossiyaga hujum qilayotgan ballistik raketalar start olgani haqida ishonchli axborot olinganda;
• Rossiyaga qarshi yadroviy va boshqa ommaviy qirg‘in quroli qo‘llanganda;
• Obektlarga qandaydir ta’sir o‘tkazish orqali yadroviy kuchlarning javob harakatlarini oldini olishga urinish;
• Rossiyaga qarshi oddiy qurollar bilan tajovuz qilish va davlatning mavjudligiga tahdid solish.

Lekin bu shartlarning birortasi Putinning og‘zidan yangragan «iqtisodiy sohadagi nodo‘stona harakatlar», «nolegitim sanksiyalar» va «tajovuzkor so‘zlar» uchun to‘g‘ri kelmaydi.

Hujjatning «umumiy qoidalar» deb ataluvchi birinchi qismida «yadroviy tiyib turish sohasidagi davlat siyosati […] harbiy ziddiyat paydo bo‘lgan vaziyatda — harbiy harakatlar eskalatsiyalarga yo‘l qo‘ymaslik va ularni Rossiya Federatsiyasi va/yoki uning ittifoqchilariga maqbul shartlarda yakunlashni […] kafolatlaydi, deb yozilgan.

Biroq bu yerda gap aynan «yadroviy tiyib turish sohasidagi davlat siyosati» haqida bormoqda, bu maqsadlarga erishish yo‘lida yadroviy quroldan chindan ham foydalanish mumkinligi yoki shartligi haqida emas.

Rossiya kutilmaganda yadroviy zarba berishi mumkinmi?

Ukrainada faol jangovar harakatlar boshlanishidan bir necha kun avval, 19 fevralda Rossiyada strategik kuchlarning raketa uchirishi bilan bog‘liq harbiy mashqlari o‘tkazildi. Ularga Vladimir Putinning o‘zi rahbarlik qildi. Shu kunning o‘zida Rossiya armiyasi bosh shtabi boshlig‘i Valeriy Gerasimov hisobotida Rossiya prezidentiga mashqlar qanday o‘tishi haqida axborot berdi.

«Mashqlar ikki bosqichda o‘tkaziladi. Birinchi bosqichda potensial xavfliligi yuqori bo‘lgan quroldan foydalanib harbiy harakatlar olib borish masalasi ishlab chiqiladi. Ikkinchi bosqichda esa kelayotgan zarbaga javoban Rossiya Federatsiyasining strategik hujum qiluvchi kuchlaridan foydalanishga sanksiya berish va ulardan ommaviy foydalanish masalasi.

Boshqacha qilib aytganda, Rossiya navbatdagi marta yadroviy quroldan foydalanishni repetitsiya qildi va uning hujumi yadroviy quroldan boshlanmaydi.

Shaxsi sir bo‘lib qolishni istagan ekspertning BBC’ga aytishicha, yadroviy mojaroning avj olishi birinchi bosqichda yadro qurollari pozitsiyalarga namoyishkorona olib chiqilishi va uchiruvchi qurilmalar tarqatib yuborilishini o‘z ichiga olishi mumkin.

Bundan tashqari, yadroviy qurollarni qo‘llashdan avval uzoq masofalarga uchuvchi yadroviy bo‘lmagan tizimlardan ham harbiy, ham fuqarolik (masalan, GESlar) strategik obektlarini yo‘q qilish uchun foydalanilishi mumkin.

Yadroviy zarbani kim va qanday boshqaradi?

Rossiyada yadroviy zarba berish haqidagi qarorni faqat bir kishi chiqaradi – oliy bosh qo‘mondon – mamlakat prezidenti. Ya’ni Vladimir Putin.

Uning yonida doimo «Kazbek» strategik yadroviy kuchlarini boshqarish avtomatlashtirilgan tizimi mobil punkti  – «yadroviy jomadon» olib yuriladi. Undan raketalarni uchirish to‘g‘risida Strategik maqsadlardagi raketa qo‘shinlariga buyruq beriladi.

Ochiq manbalarda aytilishicha, bunday jomadonlar uchta. Yana ikkitasi mudofaa vaziri va bosh shtab boshlig‘ida. Biroq turli manbalarda buyruqni tasdiqlash zaruriyati turlicha tasvirlangan – u jomadonlarning kamida ikkitasidan yo barchasidan kelishi shartligi borasida.

Maxfiy kodlar kiritilgach va tasdiqlangach, Strategik maqsadlardagi raketa qo‘shinlari o‘t ochishga zudlik bilan tayyorgarlik ko‘radi va raketalarni uchiradi.