Markaziy bank asosiy stavkani oşirdi. Bu nimani anglatadi?

Iqtisodçi Mirkomil Xolboyevning fikriga köra, hozirgi şaroitda asosiy stavkaning oşirilişi qöşni davlatlar bilan makroiqtisodiy koordinatsiya qilişda ham muhim ahamiyatga ega.

«Asosiy stavkaning oşirilişi söm kursining barqarorlaşişi (sömdagi jamğarmalarning jozibadorligi ortişi) hamda inflyatsion kutilmalarning pasayişida muhim rol öynaydi. Bundan taşqari, asosiy hamkor davlatlarimizda uruş boşlangandan buyon monetar siyosat sezilarli darajada qattiqlaşdi, bu jihatdan ham foiz stavkasining oşirilişi qöşni davlatlar bilan makroiqtisodiy koordinatsiya qilişda ham muhim ahamiyat kasb etadi. Lekin har qanday qarorda ham tanlov bölgani kabi foiz stavkasining oşirilişi ham özi bilan faqat ijobiy emas, balki salbiy natijalar ham olib keladi. Foiz stavkasining oşirilişi iqtisodiy faollikka salbiy ta’sir qilişi, bu esa işsizlikning ortişi yoki iqtisodiy ösişning kutilayotganidan köra pastroq bölişiga olib kelişi mumkin. Hozir oson qarorning özi mavjud emas».

Mustaqillikdan keyingi davrda Markaziy bank asosiy foiz stavkasi qanday özgargan?

Özbekiston tarixida qayta moliyalaş stavkasining eng yuqori körsatkiçi 1995 yilning fevral-mart oylari oraliğida kuzatilgan bölib, öşa paytda asosiy stavka 300 foizga yetgandi. Eng past körsatkiç esa 2015 yilning yanvar oyidan 2017 yilning iyun oylari oraliğida qayd etilgan – 9 foiz.

Asosiy stavkaning özgariş dinamikasi:

Rossiyadagi iqtisodiy holatning Özbekistonga ta’siri

Özbekiston Markaziy banki bayonotiga köra, taşqi iqtisodiy şaroitlarning yomonlaşişi qisqa muddatda quyidagilarga olib keladi:

• eksportdan tuşumlar kamayadi;
• pul ötkazmalari kamayadi;
• yuqoridagi ikki omil hisobiga içki valuta bozorida taklif qisqaradi;
• import tovarlar narxi oşadi;
• import tovarlar narxi oşişi import qilinmaydigan tovarlar narxiga ham ta’sir qiladi.

Qayd etilişiça, jahon bozorida asosiy oziq-ovqat tovarlari va energiya resurslari narxlarining sezilarli darajada ösayotganligi, taşqi taklifning qisqarişi va geografik jihatdan özgarişi, iste’mol tovarlari importida logistika bilan boğliq masalalar yil söngiga qadar içki narxlarga qöşimça bosimni yuzaga keltiriş ehtimollarini oşirmoqda.

Milliy valuta yil boşidan beri 6,8 foizga qadrsizlangan. Taqqoslaş uçun, bu körsatkiç butun 2021 yil mobaynida 3,4 foizni taşkil qilgan. Markaziy bank kursning keskin tebranişlarining oldini oliş uçun valuta intervensiyalarini köpaytirgan. Şu nuqtai nazardan asosiy stavka 14 foizdan 17 foizga oşirildi.

Avvalroq, Rossiya Markaziy banki yillik asosiy stavkasini 9,5 foizdan 20 foizga oşirgandi. Bundan taşqari, Qozoğiston Markaziy banki yillik bazaviy stavkani 10,25 foizdan 13,5 foizga, Qirğiziston Markaziy banki esa dastlab 8,5 foizdan 10 foizga, keyinroq esa 14 foizga kötargandi.

Hozirgaça oşirilgan ipoteka va ijtimoiy kreditlar foiz stavkalari ham oşadimi?

Iqtisodçi Otabek Bakirovning yozişiça, 17 foizlik asosiy stavka faqat yangi moliyalaştiriladigan kreditlarga nisbatan qöllaniladi.

«Asosiy stavkaning oşirilişi şu kungaça ajratilgan maqbul ipoteka va ijtimoiy kreditlar foiz stavkasiga ta’sir körsatmaydi. Qoida tariqasida bu toifadagi kreditlar stavkasi asosiy stavkaga boğlangan, lekin asosiy stavka tuşganda stavka tuşiriladi, oşganda esa özgarmay qoladi. Şuning uçun ipoteka egalari va boşqa ijtimoiy kreditdan qarzdorlar xavotirga tuşmasa böladi», - deya yozdi iqtisodçi.

Markaziy bank raisi Mamarizo Nurmuratovga köra, Markaziy bankning asosiy stavkasi (oldingi qayta moliyalaş stavkasi) özgartirilgan taqdirda uning joriy kreditlarga ta’siri şartnomada belgilangan şartlar asosida böladi. Xususan, tijorat banklari va mijozlar örtasida özgarmas foiz stavkalarida tuzilgan şartnomalarga Markaziy bankning asosiy stavkasi özgarişlari ta’sir etmaydi.