Masjidul Aqsoda yana musulmonlar öqqa tutildi. Bu nega takrorlanaveradi?
|16:14 / 20.04.202279 08912 min
Quddusdagi islom olami uçun muqaddas bölgan Al Aqso masjidi atrofida yana tartibsizliklar kuzatilmoqda. Odatda ramazon oyida böladigan voqealar yana takrorlandi. Isroil politsiyasi juma kuni masjidga bostirib kirdi.
15 aprel, juma kuni Isroil politsiyasi göyoki masjid içida norozilik uçun töplangan toşlarni olib çiqiş uçun içkariga kirganini iddao qilgan. Isroil taşqi işlar vazirligi avvaliga politsiya içkariga kirganini butunlay rad etdi, vaholanki buni isbotlovçi yuzlab videolar internetda tarqaldi, keyinçalik esa Isroil politsiya masjid hududiga kirişga «majbur bölganini» ma’lum qildi.
Holatga birinçi bölib odatdagidek Iordaniya hukumati munosabat bildirdi. Iordaniya taşqi işlar vaziri Ayman as-Safodiy Isroil Aqso masjidi hududidan maxsus kuçlarini tezda olib çiqib ketişini talab qildi. U ramazon oyida musulmonlar özlari uçun muqaddas bölgan qadamjoda bemalol ibodatlarini amalga oşirişlari kerakligini ta’kidladi. Safodiy Iordaniya hududdagi barça provokatsion harakatlar töxtatilişiga erişişini ham aytdi.
Ilk noroziliklarda 150 dan ortiq falastinlik musulmon yaralandi, 400 ga yaqin falastinlik qölga olindi. Politsiya islom olami uçun muqaddas bölgan masjid içigaça kirib, derazalarni sindirdi, odamlarga kuç işlatdi.
Yakşanba kuni Isroil politsiyasi Qudducning yahudiylar Eski şahar deb ataydigan hududiga kirgaç, yana töqnaşuvlar sodir böldi. Isroil politsiyasi rezina va közdan yoş çiqaruvçi öq işlatdi. Falastinliklar esa odatiy «qurollari» toşdan foydalanişdi. Töqnaşuvlarda önlab falastinliklar yaralandi. Isroil politsiyasi bu harakatini «muqaddas hududni yahudiylar kirişi uçun xavfsiz qiliş» deb atadi. Aqso masjidi joylaşgan maydonda yahudiylar ham muqaddas deb qabul qilgan qadamjo bor. Ötgan yil ramazonda xuddi şu körinişdan nizolar Ğazoda 11 kunlik uruşga aylanib ketgandi.
Masjidul Aqso nega möminlar uçun muqaddas?
Musulmon olami uçun Quddusdagi Al Aqso masjidi alohida ahamiyat kasb etadi. Islom ta’limotiga köra, oxirzamon payğambari Muhammad sallollohu alayhi vasallam Me’rojga (ya’ni arşi a’loga) farişta Jabroil alayhissalom bilan birga aynan Aqso masjididan kötarilganlar. Aqso Makkadagi Masjidul Harom va Madinadagi Masjidul Nabaviydan keyin islom olamida eng muqaddas dargoh sifatida e’tirof etiladi. Islom ummatining birinçi qiblasi bölmiş Aqso masjidi uçta dinning vatani bölgan muqaddas Quddus şahrining ayni damda Isroil nazoratiga ötib qolgan hududida joylaşgan.
Masjidul Aqso joylaşgan maydonda yahudiylar Yiği devori deb atab e’tiqod qiladigan joy ham bor. Yahudiylar özlari muqaddas deb ataydigan uşbu maydonga bemalol kiradi, ammo musulmonlar köpinça muammoga duç kelişadi. Ayniqsa ramazon oyida.
Isroil politsiyasining iddaosiça, oxirgi töqnaşuvda musulmonlar masjid içiga toş olib kirgan va bu maydonga boradigan yahudiylar uçun xavf tuğdirgan. Falastin prezidenti matbuot kotibi Nabil Abu Rdenah Isroil politsiyasining harakatlarini bosqin deb atadi.
Mavzuga oid
Voqea guvohlari e’lon qilgan videolarda köriş mumkinki, Isroil politsiyasi musulmonlarni rezina tayoq bilan kaltaklagan. Videolarda qari odamlar, hattoki nogironlar kaltaklanayotganini köriş mumkin. Isroillik politsiya uçun javobgar vazir Omar Barlev diniy erkinlik muhim ekanini ta’kidladi, ammo «zöravonlik bor joyda kompromissga borilmasligini» aytdi.
Politsiya musulmonlarni Aqso masjididan haydab çiqarayotganda önlab yoş yigitlar içkarida qolib qarşilik qilgan. Isroil politsiyasi esa ularga qarata rezina öq, közdan yoş çiqaruvçi granata otgan.
Tarixan Falastinga tegişli bölgan va yahudiylar Ibodat toği deb ataydigan hududga yahudiylarning kirişiga ruxsat berilgan, lekin ibodat qilişiga emas. Bu çeklovga qaramay, isroillik yahudiylar tez-tez Isroil politsiyasi qurşovida ibodat qilişga borişadi. Falastinliklar esa buni provokatsiya deb qabul qilişadi.
Falastin tomoni isroilliklar maydonga favqulodda köpçilik bölib taşrif buyurişidan xavotirga tuşadi. Ularning qörqişiça, Isroil Aqso joylaşgan hududni ham tortib olişi yoki bölişni taklif qilib qolişi mumkin. Bir guruh Isroil yahudiylari odamlarni Aqso masjidi joylaşgan maydonga yahudiylarning diniy bayrami arafasida hayvonlarni qurbonlik qilişga çaqirib, bu uçun pul ham taklif qilgan. Isroil politsiyasi bu harakatlarga yöl qöymaslik ustida işlayotgani aytildi, lekin falastinliklar orasida bu çaqiruv keng tarqalişga ulgurdi. Tabiiyki, bu ham musulmonlar orasida norozilikni kuçaytirdi. Isroil politsiyasi esa falastinliklarni notöğri ma’lumot tarqatişda ayblagan.
Yana raketalar otildi
Tartibsizliklardan keyin Falastindagi HAMAS harakati Isroil tomonga raketalar uçirdi. Isroil tomoni raketalar havo hujumidan mudofaa vositalari yordamida urib tuşirilganini ma’lum qildi. Keyinçalik Isroil HAMASning raketalariga javoban Ğazo sektoriga raketa uçirdi. Raketalar qurol-yaroğ omborlari tomonga uçirilgani aytildi. Falastin Rossiyada işlab çiqarilgan «Strela» raketasidan foydalandi.
Nega mojaro tinçimaydi?
Dunyoda önlab mojarolar borki, ularni ayni damda ham faol fazada deyiş mumkin. Bittasi butun boşli uruşga ham aylanib ketdi. Ammo Isroil – Falastin mojarosi boşqalaridan doimiy «qaynab turişi» bilan farq qiladi. Birinçidan, hududdagi deyarli hamma bir-biri bilan sovuq aloqada. Ikkinçidan, tortişuvli hudud haqiqiy uruş oqibatida tortib olingan.
Muammo ildizi birinçi jahon uruşiga borib taqaladi. Öşanda Britaniya göyoki xalqaro hamjamiyat sörovi bilan Falastinda yahudiylar uçun boşpanalar berişni taşkil etişga kirişdi. U vaqtda hududda asosan arablar va kam sonli yahudiylar yaşagan. Yahudiylarga «milliy uy» beriş haqida gaplar paydo bölgaç, arablarda norozilik kuçaydi. Ötgan asrning 40-yillariga borib esa Falastindagi yerlarni ota-bobolariga tegişli deb hisoblagan yahudiylar yoppasiga köçib kela boşladi. Ularning aksari Yevropadagi qatağonlar va Ikkinçi jahon uruşi vaqtidagi holokostdan qoçib borgandi.
1948 yilda esa BMT şofeligida dunyo xaritasida Isroil degan davlat paydo böldi. Öşa yili may oyida Isroil Britaniyadan ajralib çiqqan mustaqil davlat bölganini e’lon qildi. Vaholanki arablar hudud ikkiga bölinib, arab va yahudiy davlati tuzilişiga qarşi bölgan, hozirgaça buni qöllamaydi. BMT uç dinning vatani bölmiş Quddus xalqaro statusdagi şaharga aylanişini e’lon qilgandi, ammo taşkilotning juda köp hujjatlari kabi bu ham amal qilmadi. Oxirzamon payğambari Muhammad sallollohu alayhi vasallam arşi a’loga kötarilgan manzillari ekaniga imon keltiradiganlar Masjidul Aqsoga mana ikki asrdirki bemalol kira olişmaydi.
Gap mahalliy arab musulmonlarning muqaddas masjidga kira olmasligi haqida ketmoqda. Dunyoning boşqa davlatida yaşovçi musulmonlar u yerga borib ziyorat qilişlari-ku juda qiyin iş. Aqsoga boriş qiyinligidan köpçilik VII asr oxirida bunyod etilgan Qubbat as-Sahro masjidini Rasululloh (s.a.v) Me’rojga kötarilganlari Aqso masjidi deb öylaşadi. Tobeinlardan biri boş bölib bunyod etilgan bu masjid gumbazi quyoşrang bölib, Qur’onda muqaddas yer deb e’tirof etilgan Quddusdagi Aqso masjidi joylaşgan maydonda yaqqol közga taşlanib turadi. Internetda ham har qanday tilda Aqso masjidini sörab qidiruv berilsa, köpinça aynan Qubbat as-Sahroning suratlari közga taşlanadi.
Isroil mustaqillik e’lon qilgaç, qöşni arab davlatlari ham qöşin kiritib, mamlakatda uruş boşlandi. Ammo kutilganidek Falastinni qöllaş körinmadi. Hamma öz maydonini kengaytiriş payiga tuşdi. Öt oçiş rejimi töxtatilganiga qadar Isroil katta hududni bosib oldi, Iordaniya Ğarbiy qirğoqni, Misr Ğazoni egalladi. BMT xalqaro şahar bölib qolişini e’lon qilgan Quddus ham ikkiga bölindi. Yarmida Isroil, yarmida Iordaniya askarlari nazorat örnatdi.
Olti kunlik uruş
1967 yilda esa maşhur olti kunlik uruş sodir böladi. Öşa yilning 5-10 iyun kunlari bölib ötgan jangda Isroil Misr, Suriya, Iordaniya, Iroqdan iborat arab koalitsiyasiga qarşi jang qilib, öz hududidan 3,5 baravar katta yerlarni egallab oladi. 1967 yil tongida Isroil qiruvçi samolyotlari arab koalitsiyasini yakson qilib, bugun rasman öziniki qilib olgan hududlarni 6 kun içida egallaydi. Bu uruşda Suriya Jölon tepaligini, Misr Sinay yarimoroli va Ğazo sektorini, Iordaniya esa Iordan daryosining ğarbiy sohilini boy beradi. Aynan şu uruşdan söng Isroil Quddusning egasi ekanini ayta boşlab, çegaralarini şahar hududidan belgilaydi.
1980 yilda Isroil Quddusni özining ajralmas bölagi deb e’lon qildi. Bugun esa Ikkinçi jahon uruşigaça umuman mavjud bölmagan Isroil davlati musulmonlar 16 asrdan buyon muqaddas hisoblaydigan Quddusi şarifni yahudiy davlat poytaxt deb biladi. Bu harakatlarni birinçilardan bölib dastaklagan AQŞ hatto öz elçixonasini şu şaharga köçirdi. Ötgan yilgi musulmonlarga qarşi zöravonlikka köz yumgan Jo Bayden kongressdagi musulmon va musulmonlarga befarq bölmagan siyosatçilarning keskin tanqidlariga ham sabab böldi.
Xalqaro voqealarda özini xalqaro politsiya rolida his qiladigan Amerika aynan Quddus atrofidagi zöravonliklarga doimiy köz yumişi mamlakatdagi asosiy kapital yahudiylarning qölida aylanişi va «çuqur davlat» haqidagi miş-mişlarga yana yöl oçadi.
Quddus atrofidagi mojaro tinçimasligiga yana bir sabab şuki, Isroil heç kimning bu boradagi qaraşlarini tan olmaydi, Falastinni esa amalda heç kim qöllamaydi. Na musulmon davlatlar va na BMT. Musulmon davlatlar oşib borsa ikki qator bayonot bilan kifoyalanadi, juda rahmi kelsa, gumanitar yordam yuborişi mumkin. Masalan, Arabiston yarimorolidagi davlatlar bugun Quddusdagi töqnaşuvlarda falastinlik musulmonlar halok bölganidan afsusdaligini bildirib qöyib, ertaga Isroil bilan strategik şeriklik böyiça kelişuvga erişişi, özaro parvozlarni amalga oşirişi odatiy holga aylandi.
Qöşni davlatlar bu mojaroning eng boşidan buyon yer dardida bölib kelgan. Faqatgina Iordaniyadan dadil çiqişlar bölib turadi. Xalqaro mojarolarni bartaraf etiş uçun tuzilgan BMT esa qançalik kuçsiz taşkilot ekani Yaqin Şarqdagi uşbu muammoda bot-bot körinaveradi.
Quddusga tomon siljiş
Qur’onda nomi e’tirof etilgan 5 muqaddas şahardan biri bölmiş Quddusda oxirgi yillarda Isroil tomonidan köplab uylar qurilmoqda. Ortda qolgan 50 yilda Quddusda Isroil tomonidan tinimsiz uylar qurildi va hozirgi mamlakatning 700 mingga yaqin fuqarosi aynan şu yerda yaşaydi. Ötgan yilgi uruşga aylanib ketgan mojaroning sababi ham aynan uy masalasi bilan boğliq edi. Isroil oliy sudi 70 ta falastinlik oilasini Quddusdan köçiriş masalasini körib çiqişini ma’lum qilgaç, noroziliklar boşlanib ketgandi.
Mojaro tinçimasligining eng asosiy sababi şuki, falastinliklar tarixan öziga tegişli bölgan, bugun esa şunçaki kirib-çiqişda ham muammoga uçrayotgan hudud önlab davlatlar örtasida mavjud bölgan kelişilmagan çegara qismi emas. Gap juda muqaddas qaraşlar, e’tiqod va Islom olami uçun qadrli bölgan hudud haqida ketmoqda. Hozirça esa dunyoda bu milliardlarga daxldor muammoni tinç yöl bilan hal qila oladigan diplomatik kuç körinmayapti.
