Piyodaga ustuvorlik, haydovçiga jarima ballari. Yöllarda xavfsizlikni ta’minlaş böyiça yangiça yondaşuvlar haqida
|00:49 / 22.04.202226 33212 min
Foto: Kun.uzFoto: Kun.uz
Yuridik fanlar böyiça falsafa doktori, dotsent Farhod Primov yöllardagi xavfsizlikni ta’minlaş borasidagi yangi yeçimlar aks etgan prezident qarorini şarhladi.
Yoş bolalarni maktabga yoki biror joyga kuzatişda «yöldan ehtiyot bölib ötinglar», «avtomaşinalardan ehtiyot bölinglar», deb tayinlaymiz. Agar velosipedda sayrga çiqmoqçi bölişsa ham, «avtomaşinalardan uzoqroq yuringlar», «katta yölga çiqmanglar, u yerda avtomaşinalar köp», deb ogohlantiramiz. Afsuski, yöllardagi köngilsizliklar tez-tez uçrab turişini odatiy holat sifatida qabul qilişni boşlaganmiz. Yuridik amaliyotda ham avtomobillarga «ortiqça xavf manbayi» sifatida qaraşadi.
Insonlarning bevaqt halok bölişida yöl-transport hodisalari yetakçi örinlarda turadi. Şu bois yöllarda ölim holatlarini kamaytiriş har bir davlat hukumatini taşvişlantiradigan jiddiy muammolardan biri hisoblanadi.
Jahon soğliqni saqlaş taşkiloti ma’lumotlariga köra, oğir jarohatlarga olib keladigan şikastlanişlar orasida kriminal jarohatlardan söng yöl-transport hodisasi ikkinçi örinni egallaydi. Har yili 1,2 millionga yaqin odam YTH qurboni bölmoqda, qariyb 50 million kişi turli darajada tan jarohatlari olmoqda.
2005 yildan boşlab BMT tomonidan har yili noyabrning uçinçi yakşanbasi «Jahon yöl-transport hodisalari qurbonlarini xotirlaş kuni» (World Day of Remembrance for Road Traffic Victims) deb e’lon qilingan (Ma’lumot uçun: Buyuk Britaniya va unga hamdöst mamlakatlarda har yil noyabr oyining ikkinçi yakşanbasi uruşlar va mojarolarda halok bölganlar xotirlanadigan kun sifatida nişonlanadi. Bu yerda YTH qurbonlari uruş va turli mojarolar qurbonlaridan keyingi öringa qöyilmoqda).
Mamlakatimizda sönggi yillarda yöl harakati xavfsizligini ta’minlaş tizimini takomillaştiriş sohasida muayyan taşkiliy-amaliy işlar amalga oşirildi. Şu bilan birga, körilayotgan çora-tadbirlarga qaramasdan, ölimga olib kelgan YTHlar soni hali ham yuqori bölib, bu avtomobil yöllarida xavfsizlikni ta’minlaş tizimini tubdan isloh qiliş zarurligini körsatmoqda. Xususan, 2021 yilda 10 mingdan ziyod avariya sodir etilib, ularda 9 mingdan ortiq kişi jarohatlangan. Eng açinarlisi, 2,5 mingga yaqin odam, şu jumladan, 263 nafar bola halok bölgan.
Yuqoridagi holatlar avtomobil yöllarida inson xavfsizligini işonçli ta’minlaş va ölim holatlarini keskin kamaytiriş böyiça jiddiy qadamlar taşlaş zarurligini körsatmoqda. Prezidentning 2022 yil 4 apreldagi «Avtomobil yöllarida inson xavfsizligini işonçli ta’minlaş va ölim holatlarini keskin kamaytiriş çora-tadbirlari töğrisida»gi qarorida muhim çoralar belgilandi.
Mavzuga oid
«
Piyoda — jamoat transporti — velotransport — avtotransport
»
ustuvorligi prinsipi
Bu şuni anglatadiki, yöllarda harakatlanişda birinçi galda piyodalarga, ikkinçi galda jamoat transportiga, uçinçi galda velotransportga va oxirida avtotransportga ustunlik beriladi. Harakatlanişning bunday konsepsiyasi avvalo piyodalar xavfsizligini ta’minlaşga xizmat qiladi.
Qator rivojlangan davlatlarda ham piyodalarga va velotransportga imtiyozlar va ustunliklar belgilangan. Jumladan, yöllarni kesib ötiş, şahar içida va aholi punktlarida harakatlanişda piyodalarga ustuvorlik belgilangan. Piyodalarga ustunlik berilişi – ular bilan boğliq YTHlar sonini kamaytirişga xizmat qiladi.
Haydovçilarni tayyorlaş tizimi tubdan takomillaştirilişi
Tahlillar körsatişiça, avariyalarning 55 foizi haydovçilar aybi bilan sodir böladi (haydovçilarning qoidalarni mensimasligi 45 foiz, tajribasizligi 10 foiz).
Haydovçilarni tayyorlaş bilan birga, haydovçilarni tayyorlovçilarning özlarini ham tayyorlaşga alohida e’tibor berildi. Gap şundaki,avtomaktablarning öqituvçi, haydovçi-yöriqçi va murabbiylarning kasbiy talablari mavjud emas edi. Yaxşi haydovçini tayyorlaş uçun ularni tayyorlaydigan yöriqçi va murabbiylarning özi professional tayyorgarlikdan ötgan bölişi lozim. Bunga qadar avtomaktablarning öqituvçi, haydovçi-yöriqçi va murabbiylarining kasbiy sifatlariga talablar mavjud emasdi. Endilikda ularni umumiy va yagona talablar şartnoma asosida qayta tayyorlaş va malakasini oşiriş işlari Içki işlar vazirligi Akademiyasi tomonidan amalga oşiriladi.
Bundan taşqari, avtomaktablarning öquv dasturlariga qöyilgan aniq talablar ham yöq edi. Şu bilan birga, uşbu öquv dasturlarini tayyorlaş avtomaktablarning öziga havola qilingandi. Biroq bunday dasturlarni tayyorlaş jön iş emas. Bunda ilmiy va amaliy hamda uslubiy asoslangan yondaşuvlar talab etiladi. Endilikda avtomaktablarning innovatsion pedagogik texnologiyalarga asoslangan öquv dasturlari IIV Akademiyasi tomonidan tayyorlanadi.
Yöl harakati qoidalari asoslarini bolalikdan singdirişni yölga qöyiş, uşbu amaliyotni maktabgaça ta’lim taşkilotlari va umumta’lim maktablarida joriy etiş belgilandi
Tadqiqotlar körsatişiça, qonun-qoidalarga amal qiliş tuyğusini bolalikdan şakllantiriş ijobiy natija beradi. Bunda şaxsning ongi şakllanar ekan, unga nima qiliş mumkin va nima mumkin emas yoki qanday bajariş kerakligini örgatiş muhim. Şu bilan birga, köplab rivojlangan davlatlarda yöl harakati xavfsizligi şaxsning hayotiy xavfsizligining ajralmas qismi sifatida tuşuniladi va hayotiy xavfsizlikni bolalikdan örgatişga alohida e’tibor beriladi. Köpinça bolalar YTHga uçraşida ular yöllarda özini qanday tutiş kerakligini bilmasliklari ham sabab böladi. Şu bois yöl harakati qoidalariga amal qiliş xavfsizlikning muhim şarti ekanligini tuşuntirişni bolalikdan boşlaş muhimdir.
Yöl harakati qoidabuzarligi uçun jarima ballarini hisoblaş tizimi
Ba’zan haydovçilar YPX xodimiga «komandir, şu safar keçiring, hali biror marta qoidani buzmaganman», deb yolvorayotganini eşitamiz yoki yöl harakati qoidalarini mensimaydigan ayrim haydovçilar «mayli, bayonnoma rasmiylaştiravering, jarimasini tölayman», deb surbetlik qilayotganiga guvoh bölamiz. Jarima ballari belgilanişi aşaddiy qoidabuzar haydovçilar, intizomli haydovçilarni farqlaş va ularga adolatli jazo qöllaş imkonini beradi.
Endilikda har bir yöl harakati qoidabuzarligi uçun 12 oy davomida alohida jarima ballari hisoblab boriladi. Hisoblangan jarima ballari belgilangan miqdordan oşgan hollarda haydovçi ma’lum muddatga transport vositasini boşqariş huquqidan örnatilgan tartibda mahrum qilinadi. Muayyan davr mobaynida yöl harakati qoidabuzarligi sodir etmagan intizomli haydovçilarga keyinçalik hisoblangan jarima ballarini qisqartiriş orqali rağbatlantiriş çoralari qöllanadi.
Aholi gavjum hududlarda piyodalar ötiş joylariga piyodalar boşqaradigan svetoforlar örnatiladi
Köpinça piyodalarning yöllarni kesib ötişda qiynalayotgani, haydovçilar esa ularga yöl berişni istamayotganini kuzatamiz. Svetofor qöyilmagan piyodalar ötiş yölagida tez kelayotgan transport vositasi piyodani keçroq köradi. Yoki boşqa transport vositalari töxtab turiş sababini tuşunmasdan ötib ketişga harakat qilişadi. Bu esa piyodalar ötiş yöllaridagi YTHlar ortişiga olib kelmoqda. Şu sababli, piyodalar boşqaradigan svetoforlarni joriy etiş muhim va bu «yöl – piyoda uçun» tamoyilini joriy etişga xizmat qiladi. Mazkur svetoforlarning standart svetoforlardan farqi şundaki, u ikkita qizil va yaşil çiroqdan iborat böladi va faqat tugmaçalar orqali işlaydi. Tugmaçalar yölning ikki tarafida böladi.
Tuman (şahar)lar kesimida «Xavfsiz yöl» indeksini yuritiş amaliyoti
Tuman (şahar)larda indeks doirasida yöl infratuzilmasi va yöl harakati qoidalariga rioya qilinişining holati 29 ta indikator böyiça har çorak yakunida baholab boriladi. Indeks körsatkiçlari asosida yöllarda harakat xavfsizligini taşkil etişning holati böyiça tuman va şaharlar «yaşil», «sariq» va «qizil» toifalarga ajratiladi.
YTHlar hamma hududlarda ham bir xil sodir etilmaydi. Bunda tuman (şahar)lar maxsus indeks körsatkiçlari asosida yöllarda harakat xavfsizligini taşkil etişning holati böyiça «yaşil», «sariq» va «qizil» toifalarga ajratiladi. Har bir hudud böyiça YTHlar soni va turidan kelib çiqib alohida çoralar işlab çiqiladi. Masalan, qaysidir hududda ölim bilan boğliq YTH soni ortgan va barqaror bölib qolmoqda. Bunda uşbu hududda YTHning sabab va şart-şaroitlari örganilib, maxsus çora-tadbirlar işlab çiqiladi.
Ma’lumot uçun, Popdan Töraqörğongaça bölgan 4R-112 yölining 88-kilometri, «Termiz-Duşanbe» (M-41) xalqaro yölining Jarqörğon-Denov qismi (80-kilometri), A-373-yölining Yozyovon tumanidan ötgan 352-kilometri, Samarqand-Ğuzor yölining (A-378) 85-kilometrida har yili önlab odamlar halok bölmoqda. Ayniqsa, 2021 yilda Çiroqçida 43 ta, Namangan şahrida 42 ta, Yangiyöl tumanida 34 ta, Urgutda 28 ta, Andijon tumanida 20 ta YTHda odamlar hayotdan bevaqt köz yumgan. Demak, bu hududlar böyiça YTHning oldini oliş böyiça alohida çora-tadbirlar işlab çiqilişi kerak.
Yöl harakati iştirokçilarining yöl harakati qoidalariga rioya qiliş madaniyatini yuksaltiriş
YTHning oldini olişda harakat iştirokçilarining yöl harakati qoidalariga amal qiliş madaniyati juda muhim örin tutadi. Yöl harakati qoidalariga amal qiliş madaniyati yöl harakati qoidalarini biliş bilan çeklanmaydi. Bunda uşbu qoidalarni hurmat qiliş va ularga ixtiyoriy amal qiliş zarur.
Yöl harakati qoidalariga amal qiliş madaniyati haydovçi, yölovçi va piyodalarning özaro munosabatlarida şakllanişi lozim. Bunda ayniqsa özaro hurmat muhimdir. Afsuski, bugun yöllarda harakat iştirokçilarining bir-birini hurmat qilmasligi, aksinça qöpol munosabatlar, haqoratlar, asabiy signal berişlar, sabrsizlik va şoşqaloqlik, yöl talaşiş, bir-birini siqib qöyiş, quvib ötişga imkon bermaslik, piyodalarning yölni kesib ötişiga toqatsizlik yoki piyodalarning istalgan joydan kesib ötişga haqliman deb öylaşi kabilar oddiy holatga aylanib bormoqda.
Eng açinarlisi, yöl harakati qoidalariga radarga tuşmaslik, jarima tölamaslik uçungina amal qiluvçilar köpçilikni taşkil etadi. Masalan, haydovçi YPX inspektorini köriş bilan xavfsizlik kamarini taqib oladi va uning oldidan ötişi bilan kamarni yeçadi yoki radar örnatilgan hududlardan tezlikka belgilangan çeklovlarga amal qilib, radarsiz hududlarda yana «gazni bosadi».
Jamiyatda yöl harakati qoidalariga amal qiliş madaniyatini yuksaltiriş, yöl harakati qoidalarini qadriyat sifatida şakllantiriş bugun biz uçun juda muhimdir.
Yöl harakati xavfsizligini işonçli ta’minlaş, yöl-transport hodisalarining barvaqt oldini oliş maqsadida «Umr tezlikdan muhimdir»va «Xavfsizlik kamari — hayot garovi» şiorlari ostida kompleks tarğibot va taşviqot işlarini taşkil etiş böyiça vazifalar belgilanişi yöl harakati qoidalariga amal qiliş madaniyatini mustahkamlaşga xizmat qiladi.
Öquvçilar orasida yöl harakati qoidalari tarğibotini kuçaytirişga qaratilgan hukumat qarori qabul qilinadi. Unda «Yöl harakati intizomi bolalikdan boşlanadi» şiori ostida maktabgaça ta’lim muassasalari tarbiyalanuvçilari va maktab öquvçilariga yöllarda, çorrahalarda va piyodalar ötiş joylarida harakatlaniş asoslarini amaliy-körgazmali tarzda örgatiş, ularning ongiga bolaligidan boşlab yöl harakati intizomini singdiriş hamda maktablarda «Harakat xavfsizligi sinfxonalari»ni, mahallalarda «Yöl harakatini örgatiş maydonçalari»ni taşkil etiş nazarda tutiladi.
