Ukraina hududlarini annexia qilish Kremlga nega kerak? Kiyev bunga qanday javob beradi?
|17:17 / 30.09.202240 97210 min
30 sentabr kuni Ukrainaning to‘rt hududi Rossiya tomonidan rasman annexia qilinishi mumkin. Agar bu reja amalga oshsa, keng ko‘lamli bosqin boshlanganidan beri mojaroning eng jiddiy eskalatsiyasi yuzaga keladi.
Eskalatsiyaning maqsadi ayon: Rossiya rasmiylari Ukraina rahbariyati va G‘arb oldiga kesib o‘tilmasligi kerak bo‘lgan yangi «qizil chiziq»ni tortishga urinmoqda.
Moskva «yangi qo‘shib olingan rus yerlari»ni himoya qilish uchun barcha kuch va vositalardan foydalanishini allaqachon va’da bergan. Biroq, aynan hozir Kremlda raqiblarni ushbu «qizil chiziq» daxlsizligini hurmat qilishga majburlovchi ishonchli vositalar yo‘q.
Ammo Kiyev va G‘arb o‘z eskalatsiyasi bilan javob berishga tayyorligi aniq: Qo‘shma Shtatlar Ukraina qurolli kuchlariga qurol-yarog‘ yetkazib berishni ko‘paytiradi, Ukraina armiyasi esa Rossiyaning «yangi sub’yektlari»ga hujumni davom ettiradi.
Kreml bunga yanada kuchli eskalatsiya bilan javob berishi mumkin. Voqealar rivojini oldindan taxmin qilish qiyin.
Kreml Ukraina qurolli kuchlari hujumini to‘xtatish uchun annexiaga muhtoj, toki front safarbarlik ta’sirini his qilmaguncha
Rossiya hukumati Ukraina qurolli kuchlarining mamlakat sharqi va janubidagi hududlarni deokkupatsiya qilishga qaratilgan hujumlarini to‘xtatishga urinmoqda. Ayni vaqtda Rossiya armiyasi buning uchun frontda kuch va vositalarga ega emas: safarbarlik e’lonini 6 oyga kechiktirgan Kremlning qat’iyatsizligi o‘z ta’sirini o‘tkazdi. Ukraina hukumati, aksincha, safarbarlikni vaqtida amalga oshirdi (va buni davom ettirmoqda). Bu Rossiyaning frontdagi quruqlik kuchlari soni bo‘yicha Ukraina qo‘shinlaridan sezilarli darajada kamayib qolishiga olib keldi.
Rossiya Xarkiv viloyatida bosib olingan hududlarning katta qismini yo‘qotganidan so‘ng (Moskva buni osonlikcha qabul qilgandek tuyuldi), Ukraina qurolli kuchlarining hujumi to‘xtamadi. Endi Ukraina qo‘shinlari Donetsk viloyati shimolida oldinga siljimoqda va Luhansk viloyatining shimolini (Svatovo, Starobelsk, Severodonetsk va Lisichansk tumanlari) tezroq deokkupatsiya qilishga urinmoqda.
Rossiyada e’lon qilingan «qisman safarbarlik» (aslida to‘liq safarbarlikka o‘xshayapti) muammoni darhol hal qila olmaydi: xizmatga chaqirilganlarning barchasi tayyorgarliksiz harbiy qismlarni to‘ldirish uchun frontga yuborilmaydi. Ko‘pchiligidan yangi qismlar tashkil etiladi, bunga bir necha oy kerak bo‘ladi. Aynan shu holat Ukrainada kuzatilgandi, yozda u yerda ikkita armiya shakllandi: biri kam sonli va yaxshi qurollanmagan holda frontda rus armiyasi hujumini to‘xtatishga urindi, ikkinchisi, G‘arbning yangi qurollari va texnikasi bilan ta’minlangan holda kuzgi hujumga tayyorlandi, jumladan, xorijdagi poligonlarda ham.
Mavzuga oid
Hozirgi sharoitda Kreml keskinlikni oshirishga qaror qildi. Rossiya rasmiylari endi bu urushni AQSh va NATO ishtirokidagi mojaro deb atamoqda. Bunday to‘qnashuvda Rossiya qurolli kuchlari endi qudrati bo‘yicha dushmandan ustun tomon emas (urush boshida Ukrainadan ustun edi), aksincha, kuchsizroqdir.
Aynan shunday holat uchun 1980-yillardan boshlab, sovet, keyin esa rossiyalik harbiy nazariyotchilar yuqori aniqlikdagi qurollarning katta zaxiralariga ega bo‘lgan ancha kuchliroq dushmanni tiyib turishga qaratilgan yangi tizimni ishlab chiqishgan.
Kreml eskalatsiya yordamida NATO va Ukrainani qo‘rqitmoqchi. Hozircha muvaffaqiyatsiz, demak, choralar yana kuchaytiriladi
Ushbu «tiyib turish tizimi» dushmanni to‘xtatish uchun turli an’anaviy va yadroviy vositalaridan foydalanishni (va foydalanish tahdidini) nazarda tutadi. Ushbu tizimni qo‘llashdan maqsad harbiy salohiyatni emas, balki «dushmanning urushni davom ettirish ishtiyoqi»ni so‘ndirish bo‘lishi mumkin.
Shu ma’noda, hududlarni qo‘shib olish (ya’ni Rossiya tarkibiga kiritish va ularga nisbatan Rossiya suverenitetini tatbiq etish) va Putinning ularni bor kuch va vositalari bilan «himoya qilish» va’dasi – Ukraina va uni qo‘llab-quvvatlovchi NATO mamlakatlarini «tiyib turish» operatsiyasining boshlanishidir.
Kreml uchun muammo shundaki, Kiyev ham, NATO ham annexia to‘g‘risidagi shartnomalarga oddiy imzolar bilan chizilgan yangi «qizil chiziq» bilan to‘xtamaydi.
Shubhasiz, G‘arb bunga o‘zining eskalatsiyasi bilan javob beradi (aniqrog‘i, allaqachon javob berdi, Ukraina qurolli kuchlaridagi HIMARS/MLRS raketa zarbasi tizimlari sonini ikki barobar oshirish, shuningdek, zamonaviy havo mudofaa tizimlarini yetkazishga va’da berish bilan).
Ehtimol, HIMARS tizimlari uchun mo‘ljallangan va frontdan yuzlab kilometr uzoqlikdagi nishonlarga zarba berishga qodir ATACMS tezkor-taktika raketalarini yetkazib berilishiga navbat yetishi ham mumkin (ilgari Qo‘shma Shtatlar ushbu raketalarni yetkazib berishdan bir necha bor bosh tortgan, Rossiya hukumati esa bunday ehtimoliy ta’minotni «qizil chiziqni kesib o‘tish» deb atagan edi).
Ukraina Luhansk viloyati shimolidagi hujumlarini davom ettirmoqda va Limanda (Donetsk viloyati) rossiyaliklarning katta guruhini qurshab olishga harakat qilmoqda. Muntazam safarbarlik ham davom etadi. Ukraina rasmiylari 30 sentabr kuni Milliy xavfsizlik kengashi yig‘ilishida annexiaga javoban to‘liq chora-tadbirlar paketini muhokama qilmoqchi.
Moskvadagi Carnegie Moscow Center sobiq rahbari, hozir esa Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishini oqlashga urinayotgan siyosiy nazariyotchi Dmitriy Treninning so‘zlariga ko‘ra, «G‘arb qo‘rquvni yo‘qotdi».
«Amerikalik hamkasblar qayta-qayta va norasmiy ravishda shunday deyishdi: «Biz haqiqatan ham tahdid yarata olasiz deb o‘ylagandik, lekin aslida bu blef bo‘lib chiqdi. Shunday ekan, nega endi o‘zimizni cheklashimiz kerak? Agar jiddiy gapiradigan bo‘lsak, dushmanni [qo‘rquvdan tashqari] boshqa hech narsa ushlab turolmaydi», dedi u.
Bunday mantiq shuni ko‘rsatadiki, Kreml G‘arb va Ukrainani «tiyib turish» uchun «barcha kuch va vositalarni ishga solish»ga haqiqatan ham tayyor ekani to‘g‘risidagi tahdidlarni oshirib boradi.
Kreml stolida yangi sanksiyalardan tortib yadroviy zarbaga qadar turli variantlar bor. Ammo ularning hech biri g‘alabani va’da qilmaydi. Annexia esa tinchlikka olib boruvchi yo‘lni kesib tashlaydi
Rossiya hukumati imkoniyatida bo‘lgan «kuch va vositalar» ro‘yxati katta emas:
Ukrainaning fuqarolik infratuzilmasiga qarshi ommaviy zarbalarni boshlash. Putin 16 sentabr kuni Xarkiv va Kremenchugdagi elektr stansiyalariga berilgan zarbalarni Ukraina rahbariyati uchun «ogohlantirish» deb atadi. Ehtimol, aynan energetika (eng zaif) infratuzilmasi zarbalar nishoniga aylanishi mumkin.
Strategik bo‘lmagan yadro qurollari bilan zarba berish yoki bunday zarba bilan tahdid qilish, shuningdek, bunday qurollardan kimsasiz hududlarda namoyishkorona foydalanish.
Ukrainani qo‘llab-quvvatlayotgan G‘arb davlatlariga qarshi iqtisodiy choralarni qo‘llash. Masalan, qishda Rossiyaning energiya eksportiga qo‘shimcha cheklovlar qo‘yish.
Rossiya qurolli kuchlari jang maydonida Ukraina qurolli kuchlari bilan son jihatdan tenglikka erishmaguncha (yoki hatto ulardan ustunlikka erishguncha) safarbarlikni davom ettirish.
Ro‘yxatda keltirilgan barcha variantlar katta tashkiliy qiyinchiliklarga ulanib ketadi (masalan, safarbarlik bilan taqqoslansa, hozirda bu qiyinchiliklar yengib bo‘lmasdek tuyulmoqda). Shuningdek, Rossiya hukumatining ichki barqarorligiga tahdid soladi, bu esa keyingi nazoratsiz eskalatsiyaga olib kelishi mumkin. Ularning hech biri g‘alabani va’da qilmaydi.
Aksincha, 1980-1990-yillarda yaratilgan ushbu «tiyib turish» tizimida nazarda tutilganidek, gap Moskva uchun maqbul shartlarda tinchlik (yoki mojaroni muzlatib qo‘yish) haqida ketishi mumkin.
Faridaily loyihasi mualliflari, jurnalistlar Farida Rustamova va Maksim Tovkaylo yozganidek, Rossiya elitasi mojaroning kelajagi haqida ana shunday tasavvurga moyil. Yaqin oylarda vaziyat keskinlashadi va yadro urushi sodir bo‘lmasligiga faqat umid qilish mumkin, deb ishonadi Kremlga yaqin bo‘lgan yuqori martabali manbalaridan biri: «Mojaro ma’lum bir nuqtaga yetib borishi, shundan keyin tomonlar muzokara stoliga o‘tirib, kelishib olishi kerak».
Lekin hozir kelishib olish nihoyatda qiyin bo‘ladi, agar imkonsiz bo‘lmasa. Annexianing nojo‘ya ta’siri bor: bundan buyon Kreml uchun maqbul bo‘lgan yagona sulh Ukrainaning to‘rtta viloyati (Luhansk, Donetsk, Zaporijjya va Xerson), shuningdek, 2014 yilda annexia qilingan Qrimni o‘z nazorati ostida qoldirilishini nazarda tutishi kerak.
Putin bilan «ko‘p yillar davomida birga ishlagan» manba so‘zlariga ko‘ra, u ziddiyatni oxirigacha kuchaytirishga tayyor.
«U har doim eskalatsiyani tanlaydi, shuningdek, keyingi har qanday noxush vaziyatlarda eskalatsiyani tanlab boraveradi, hatto yadro qurolidan foydalanishgacha».
