“Boğçadagi qizimni garovga olmoqçi bölişgan” - Karimov davridagi siyosiy mahkum hikoyasi
|01:56 / 05.10.202236 15917 min
Xalqaro taşkilotlar tomonidan siyosiy mahkum va Islom Karimov rejimi qurboni deya e’tirof etiladigan Dilmurod Sayyid 9 yillik tutqunlikdan söng, 2018 yili fevralda ozodlikka çiqarilgan. Jurnalist Kun.uz'ga bergan intervyusida hibsga oliniş tarixi, qamoqda körgan-keçirganlari, ozodlikdan mahrum etilganidan keyin boşiga tuşgan sinovlar haqida gapirib berdi.
2005 yilning 24 noyabr kuni “Advokat Press” naşrida çop etilgan “Yöq haqida badiha” sarlavhali maqolada öşa paytda yuksak minbarlarda bot-bot aytiladigan “Özbekiston – kelajagi buyuk davlat!” degan otaşin sözlarning ijobati qaçon kelişi savol ostiga olinadi, jamiyatdagi muammolar fonida bu şiorlarning mantiqsizligi körsatib beriladi.
“Advokat Press”ning şu maqola çop etilgan soni gazeta dökonlaridan yiğiştirib olinadi, naşrning özi köp ötmay yopib yuboriladi. Maqola muallifi bölgan Dilmurod Sayyid şundan söng öziga nisbatan tazyiqlar köpayganini aytadi. Jurnalistning sözlariga köra, aynan maqolasi tufayli 2009 yili tovlamaçilik va hujjat soxtakorligida ayblanib, sud tomonidan 12,5 yillik qamoq jazosiga hukm qilinadi.
“Minbardagi siyosat bilan hayot örtasidagi farqni körsatib berganman”
— Tazyiqlar 2005 yilda boşlangan. Öşa yili noyabr oyida «Advokat press» gazetasida ikki sahifali maqolam çiqib, uşbu maqola sabab gazeta sotuv dökonlaridan yiğiştirib olingan. Ana şundan boşlangan hammasi. Aslida men Islom Karimov olib borayotgan minbardagi siyosat bilan hayotdagi tafovutni körsatib berganman. Şu bilan birga, aniq takliflar ham berganman.
Karimovning bir gapi bor edi: «Özbekiston – kelajagi buyuk davlat». Qaçon bu buyuk davlatga erişamiz, ğallaçilik, tibbiyot bu holatda bölsa, degan fikrlarni bildirganman. Agar aholining taomnomasida mana bunday taomlar bölmasa, bu avlod qanday qilib soğlom bölişi mumkin? Tuğuruqxonadagi muammolar kötarilgan bu maqolada. Ana şu jihatdan ularga ma’qul kelmagan maqola.
Gazeta yiğib olindi. Faoliyatim taqiqlandi. Qadrdon hamkasblarimiz ham körsa köçaning narigi betidan ötib ketadigan böldi.
Said Ahmad, Ötkir Hoşimov yoki Şukrulloning öşa davr manzaralariga bağişlab yozilgan asarlarini öqib, şu darajada bölgan ekanmi, deb hayratlanar edim. Şu narsa öz boşimdan ötdi.
Dilmurod Sayyid Foto: Kun.uz
«Oilamning köz oldida olib ketişdi»
Qahramonimiz öziga qöyilgan ayblovlarni uydirma va töqima deb hisoblaydi hamda bularning barçasi kasbiy faoliyati bilan boğliq deb biladi.
Mavzuga oid
— Menga tazyiqlar boşlangan yili marhuma rafiqam ikkinçi farzandimizga homilador bölgan. Safarda bölgan vaqtimda mazasi bölmay, tibbiy yordamga muhtoj bölib tuğuruqxonaga borganida: «Erim urdi, kaltakladi» deb yozib bersang davolaymiz», deb aytişgan. Ayolim keçgaça bu şartga rozi bölmagan. Keyin öz roziligi bilan tilxat olib, şifoxonadan çiqarib yuborişgan. Bir-ikki kun yurgaç, homila içida nobud bölgan. 10 kun davomida ölik homilani kötarib yurib, huşidan ketgaçgina tibbiy yordam körsatişgan.
Heç qanday bahona topolmagaç, qonuniy nikohimiz bölişiga qaramay, turmuş örtoğimni bu uyda röyxatda turmaydi, deb jarima solişgan. Öşa paytlarda prezidentlik saylovlari boşlangan, Akmal Saidov nomzodi ham qöyilgan edi. Rafiqam öz nomidan Akmal Saidovga, Inson huquqlari jamiyatlariga şikoyat xati yozdi. Ular suriştiruv olib borişib, bizga javob xati yöllaşdi. Öşa javob xatidan bilib qoldimki, menga jinoyat işi oçilgan ekan. Keyin ularning şarofati bilan bu jinoyat işi barvaqt oçilgan degan sabab bilan yopildi va keyinçalik noma’lum şaxslar nomiga oçilgan deya aytişdi. Undan keyin boşqa moddalarga aylantirib, 8 oy ötib, sarson qilib, işni yopib yuborişdi.
Sal vaqt ötib, sobiq MXX saytida Marat Diyarov muallifligida rus tilida böhton maqola e’lon qilindi. Ikki kun ötib, xuddi şu maqola «Mahalla» va «Hurriyat» gazetalarida çop etildi. Şu maqola sabab bölib men yaşaydigan mahallada yiğin taşkil etildi. Unda kötarilgan mavzuga köra, meni boşqa joyga köçirib yubormoqçi bölişdi. Qöşnilarimga ming rahmat aytaman. Yonimni olişdi, maxsus xizmat xodimlariga notöğri ma’lumot olgansizlar, deb men taraf bölişdi.
Lekin 2009 yil fevral oyida şu yerdan, oilam köz oldida olib ketişdi. Qöyilgan ayblovlar hatto bir-birini inkor qilar edi. Tovlamaçilik hamda hujjat soxtakorligi ayblarini qöyişdi.
Dilmurod Sayyid “konvoy”da boşqa JIEMga olib kelingan payt. Foto: BBC
«Boğçadagi qizimni garovga olmoqçi bölişgan»
Jurnalistning aytişiça, “Yöq haqida badiha” nomli maqolasi e’lon qilinişi ortidan boşlangan tazyiqlar nafaqat öziga qaratilgan, balki oilasini ham çetlab ötmagan.
— 2008 yilda Jomboy tumanidagi 10 nafar fermer menga işonçnoma bergan. Şu işonçnomadan foydalanib, men ularning huquqini himoya qilişim kerak edi. Ulardan tortib olingan texnikalar, mablağlarni qaytarib olib berganman. Qamalişimga ham kasbiy faoliyatim sabab bölgan. Tuşgan şikoyatlarni joyiga çiqib örganar edim. Işonçli vakil bölib, huquqini himoya qilar edim. Hattoki, mening suriştiruvimdan keyin soliq idoralaridan öşa joylar örganilganda qançadan-qança kamomadlar aniqlangan. Şuning aktlari ham saqlanib qolgan. Öşa paytlarda bu işga umuman aloqasi yöq bir ayolning otasining huquqlarini himoya qilib yurgandim. Öşa odamga 10 ming dollar tiqiştirişib, uşlaşib, undan Dilmurod Sayyidning topşiriği bilan kelganman, degan körsatmani olişgan.
Eng qiziği, menga işonçnoma bergan ikkita fermerni ham menga qöşib qamaşgan. Bu odamni tanimayman, oq qoğozga peçat bostirib ketdi, degan fermerlarni guvoh sifatida ötkazgan. Yuzlaştirişganda işonçnomalarni özlari berganini isbotlab beryapman, lekin tergov jarayonidagi videoyozuvlar montaj qilingan. Barça işlar soxtalaştirilgan. Xolis guvoh sifatida taklif qilingan ikki nafar yigit voyaga yetmagan bölgan. Bu aslida mumkin emas. Qonunga köra, xolis guvoh voyaga yetgan bölişi şart. Ularning yoşini bir yoşga ulğaytirib, hujjat tuzilgan.
Öşa ayol bilan yuzlaştiriş kuni uç nafar departament xodimi boğçadagi qizimni garovga oliş uçun borişgan va meni öz ixtiyorim bilan aybni tan olişga majburlamoqçi bölişgan. Çunki bu öşa davr uçun odatiy hol edi. Bu holat faqat men bilan emas, köpçilik bilan sodir bölgan. Baxtni qarangki, boğçadagi rahbariyatlar vaziyatni payqab, qizimni berkitişgan. Öşa atrofda ukalarimning uyi bor edi. Ular darrov yetib borişgan. Şunda u xodimlar tintuvga kelganmiz deb bahona qilişgan. Şu holatlarga qaramasdan heç narsani böynimga olganim yöq. Çunki isbotning özi yöq. Qöyilgan ayblar bir-birini inkor etadi. Bu bölişi mumkin bölmagan holat.
Xullas, meni 12,5 yilga qamaşdi. Mening yonimni olgan fermerga 12 yil, yana bir fermerga 11 yil berişdi. Meni yuzlaştirişgan ayol: «Bu işlarni Dilmurod Sayid buyurmagan, xodimlarning özlari içirib, majburan yozdirib olişdi. Bu odam otamning huquqlarini himoya qilayotgan edi» , deganidan söng, uning özini ham 12 yilga qamab yuborişdi.
Dilmurod Sayyid panjara ortida. Foto: Ijtimoiy tarmoqlar
«Sud hukmi va tergovçining xulosasi imlosigaça bir xil»
Xöş, Dilmurod Sayyid qaysi harakatlari uçun tovlamaçilik va hujjat soxtakorligida ayblangan edi? Uning harakatlarida jinoyat alomatlari bormidi yoki yöq? Tergovda uning aybi böyniga qöyilganmidi? Bu haqda jurnalist şunday hikoya qiladi.
— Qölimdagi işonçnomani soxta deyişdi. Men soxta emas dedim. Bunday holatda, qonunçilikka köra, ekspertiza ötkazilişi kerak edi. Ammo 12 yil vaqt ötgan bölsa-da, hali ham ekspertiza qilingani yöq. Meni qamaşdi. Sudda heç narsa isbotlangani yöq. Sudya sud jarayoni tugagandan keyin 10 kungaça hukm öqiy olmadi. Qonun böyiça sud özining tergovini ötkazişi kerak. Şunga qarab turib, ayblov hukmini çiqarişi kerak. Sudning ayblov hukmi matni va tergovçining ayblov xulosasi imlosigaça bir xil. Bu bölişi mumkin bölmagan narsa.
Apellyatsiyaga berganda ular aynan mana şu yerida aybdor ekansan deb ayta olmadi. Sud hukmi ustidan apellyatsiyaga berib turganimizda, sud hukmiga köra, degan tarzda javob berişyapti. Yana bir qiziq tomoni, sudning birinçi kuni yoşi kattaroq tergovçi iştirok etgan bölsa, keyingi bosqiçlarda boşqa tergovçi işlay boşladi. Sudya eski tergovçining boşqa işga ötganini aytdi. Yangi tergovçi sud jarayoni boşlanişidan oldin men turgan panjarali kamera oldiga keldi-da: «Dilmurod aka, töğri tuşuning, soldat otadi, soldat öladi. Biz soldatmiz. Sizlarga omad tilayman», dedi va çiqib ketdi.
Uzoq yillardan beri işlaydigan soqçilardan biri: «Şu paytgaça prokuror sudlanuvçi bilan bunaqa gaplaşganini körmaganman» degan öşanda. Töğri, ularning ham vijdoni qiynaldi, ammo öşa paytda şaroit şunaqa edi.
Dilmurod Sayyid şoir Rauf Parfi va boşqa ijodkorlar davrasida. Foto: Dunyouzbeklari.com
«Amnistiyaga tuşmasligimiz uçun içki tartib-qoidani buzdi degan bayonnoma qilib turişardi»
9 yil umrini jazoni ijro etiş muassasasida ötkazgan Dilmurod Sayyid qattiq nazorat ostida bölganini, amnistiyaga tuşmasligi uçun “qamoqxonaning içki tartib-qoidasiga rioya etmadi” degan uydirmalar bilan ma’muriy jazoga tortilib kelinganini aytadi. Xuddi şunday hikoyalarni Jasliqda jazo muddatini ötab, Mirziyoyev davrida ozodlikka çiqqan sobiq mahkumlar tilidan ham eşitgandik.
— Biz qaysi jazoni ijro etiş muassasasiga borsak ham, nazorat kuçli bölgan. Heç qanday insonparvarlik dalolatnomasi qöllanmagan. Şuning uçun bölsa kerak, yiliga 2-3 marta içki tartib-qoidani buzdi, degan bayonnoma rasmiylaştirib, jazolab turişgan. Birinçi şunaqa jazo 2009 yil avgustda qöllandi. Bu amnistiyaga tuşmasligim uçun edi. Keyin boşqa bir koloniyaga ötkazişdi. U yerda oçiqçasiga aytişdi: «Biz siz bilan hamma qatori munosabatda böla olmaymiz. Nazoratingiz taşqaridan».
«Ayolim va qizim sirli avtohalokatda halok böldi»
Boşidan şunça körguliklar ötgan bölsa-da, taqdirning Dilmurod Sayyid uçun tayyorlab qöygan qattiq sinovlari oldinda edi. U öşa kunlarni quyidagiça xotirlaydi.
— 2009 yil 5 noyabr kuni men bilan uçraşuvga kelişi kerak bölgan ayolim (33 yoşda edi) va qizim (u beş yoşda edi) sirli ravişda avtohalokatga uçrab, vafot etişdi. Men bundan 10 noyabr kuni xabardor böldim.
Dilmurod Sayyid rafiqasi Barno Jumanova hamda qizi Ruxşona bilan. Foto: Kun.uz
Bu orada 7 noyabr kuni maxsus xizmatlardan odam kelib, menga bir qança şartlar qöyişdi. Men bu şartlarga rozi bölmadim. Keyinçalik çiqqandan keyin bildimki, agar öşanda bu şartlarga rozi bölsam, meni toşturmaga ötkazib, işimni boşqatdan körişmoqçi bölişgan ekan. 10 noyabr kuni ukam oldimga keldi va bu xabarni aytdi.
Şundan keyin ehtiyoj sezmasam-da, meni tibbiyot bölimiga olib kelib, har xil tinçlantiruvçi muolajalar qilişdi. Şu qadar karaxt edimki, dod deb yiğlay ham olmasdim. Şundan foydalanib, meni ruhiy kasallar bölimiga joylaştirişmoqçi bölişdi. Buni uddalay olişmaganliklari uçun meni sil kasalliklari bölimiga taşlaşdi. Ustiga-ustak ketma-ket soxta ayblovlar qöyişdi.
Kasallikning turiga qarab 6-8 oylik davolaş kursi mavjud edi. Menga 6 oy deb belgilaşdi. 3,5 oy şu tarzda davolab turişdi-da, muolajani darrov töxtatişdi. Şifokor soğlom ekanimni va meni işçi koloniyaga ötkazişlarini aytdi. Şunda şubhalanib qoldim. Ukam körgani kelganda bu haqda aytdim. Meni maxsus biror joyga yuborişmoqçi bölsa kerak degandim. Rostdan ham oradan biroz ötib, meni Navoiydagi maxsus sil kasalliklari koloniyasiga ötkazişdi.
Ertasi kuniyoq bizga «DOTS+programm» tibbiy sinovini ötkazişdi. Bu sinov 2006 yilda JSST tomonidan koloniyalarda ötkazilişi taqiqlangan sinov edi. Oradan 2-3 oy ötgaç, onam va ukam körgani kelişdi. Uçraşuv vaqtida ham dori olib kirib berişdi. Onam ziyrak ayol edi. Özgarib qolganimni aytdilar. Men ularga nimalar içayotganimni aytdim.
Dilmurod Sayyidning onasi Hamida Tolipova (2014 yil 10 oktyabrda vafot etgan). Foto: Şaxsiy arxivdan
U paytlarda qoğoz, ruçka olib kiriş mumkin edi. Şunda BMT rahbari Pan Gi Mun nomiga «Men faqat ajalni kutib yaşayapman» degan ariza yozib berganman. Ukam buni olib çiqib ketişni uddalagan. Hamkasblarim va çet eldagi hamkasblarimiz yordamida bir neçta tillarga e’lon qilindi va koloniyaga katta tekşiruv keldi.
Tekşiruvlar natijasida davolaş bekor qilinmasa ham, nazorat olib taşlandi. Bizga har kuni nonuştada 11 ta tabletka va 1 ta poroşok içirişsa, tuşlikdan keyin 3 ta tabletka va 1 ta poroşok içiş majburiy edi. Bu dasturga kiritilganlar asosan menga öxşagan nazoratda turuvçilar, diniy ayblov bilan qamalganlar va xavfli jinoyatçi sifatida qaraladigan mahbuslar edi.
Dorilarning salbiy tarafi şunda ediki, miyani karaxt qilib qöyar edi. Olti oy içgan ba’zi mahbuslarning yarim tanasi işlamay qolganini, közi körmay qolganini, xotirasini yöqotganligini va vafot etganlarini öz közim bilan kördim. Hozir ham bahor va kuzlarda buning asorati sezilib turadi. 18 yilgaça qonda saqlanadi deyişgan edi. Öşa paytlarda kolonna rahbari yoniga çaqirib, dorilarni içayotgan yoki içmayotganimni söraşdi. Içayotganimni aytganimda, bölişi mumkin emasligi, çunki xotiram juda ham yaxşi ekanini aytdi. Öşanda tuşunadiganimni tuşundim.
Men ikki oy davomida kuzatib, örganib, qoğozga tuşirib bordim-da, taşqariga çiqarib yubordim. Şundan keyin rahbariyatdan ikki kişi kelib men bilan alohida suhbatlaşdi. Aynan qaysi dori yomon ta’sir qilayotganini söraşdi. Ularga buni bilmasligimni, lekin bir doridan şubhalanayotganimni aytdim. Özlari ham bu qanday dori ekanini bilişmas ekan. Natija şu böldiki, men öşa tabletkalarni içmaydigan böldim.
Dilmurod Sayyid 2018 yilda ozodlikda çiqqan payti. Foto: Amnesty.org
«Ikki fermerning bergan guvohligi asosidagi ayblov çiqarib taşlandi, lekin hukmning qolgan qismi körilmadi»
Dilmurod Sayid ozodlikka çiqqanidan söng rafiqasi va qizçasining fojiali halokati sabablarini örganişga urinmoqda, biroq hozirça urinişlaridan heç qanday natija bölmayapti.
— Bu fojia uyuştirilganiga bir neçta asosim bor. Birinçidan, fojiadan bir hafta, 10 kun avval uçraşganimizda, Toşkentdagi kvartiramizni sotgin-da, öşa paytlarda 28-30 ming dollarga ketardi, 10 ming dollarni olib, qolganini ukamga ber va Bulunğurga ket [rafiqam bulunğurlik edi]. Ular seni ham tinç qöyişmaydi, yöqsa xavf ostida qolasan. Alloh nasib qilsa körişarmiz, degandim.
Ayolim: «Adasi, tirik ajraşiş haqida gapira körmang, undan köra qaçon kelay va nimalarni olib kelay? Men bularni tinç qöymayman baribir», degandi. Şunda qanday hujjatlarni olib kelişini aytgandim.
Oradan ikki hafta ötgandan söng men bilan uzoq muddatli uçraşuvga kelayotganda yölda fojiali ravişda halok bölgan. “ZIL” maşinasi Jizzax va Sirdaryo orasidagi Navröz yölida ayolim va qizim borayotgan “Nexia”ni ezğilab ötib ketgan. YTH sababçisi bölgan “ZIL” haydovçisi 7 yil axloq tuzatiş işlari bilan jazolangan, u bir yildan keyin çiqib kelgan. Suriştirsam, u oradan bir yil ötar-ötmas sirli ölim topgan.
Oxirgi 1,5-2 yil davomida turli davlat taşkilotlariga 20 marta murojaat yölladim. Bir martagina Oliy sudda qayta körildi, ikki fermerning bergan guvohligi asosidagi ayblov çiqarib taşlandi va qolgan qismi körilmadi. Oliy sudning qarori ustidan Boş prokuraturaga yozganimda, ular menga Oliy sudga murojaat qiling, degan yuzaki javob berişibdi.
Men aslida Oliy sudning ustidan murojaat qilayotgan edim. Bundan ham muhimi, oilamning fojiali avtohalokatini örganiş böyiça bir neça marotaba murojaatlar qildim. Natija şu böldiki, murojaatim bilan şuğullaniş örniga arizamga ilova qilingan dalillarimgaça yöqotib yuborişdi.
