Karimovga haykal o‘rnatgan bo‘lardim, uning yopiq siyosati qirg‘iz va qozoqlarga imkoniyat yaratdi - Asqar Akayev

Qirg‘izistonning sobiq prezidenti Asqar Akayev Islom Karimovning O‘zbekistonda olib borgan tashqi siyosati haqida fikr bildirdi. "Barchamiz Islom Karimovdan minnatdor bo‘lishimiz kerak. U kishi o‘zbeklarni dunyodan ajratib qo‘ydi. Shu bilan u qirg‘iz va qozoqlarga imkoniyat yaratib berdi. Shuning uchun Qirg‘izistonda Islom Karimovga haykal o‘rnatgan bo‘lardim", dedi u.

Islom Karimov davrida O‘zbekistonning tashqi dunyoga nisbatan yopiq iqtisodiy siyosati qirg‘iz va qozoq tadbirkorlari uchun katta imkoniyat yaratdi, deya ta’kidlaydi Qirg‘izistonning sobiq prezidenti Asqar Akayev.

Siyosatchi so‘zlariga ko‘ra, agar Karimov ham O‘zbekistonning amaldagi prezidenti Shavkat Mirziyoyev kabi siyosat yuritganida, o‘sha paytda qirg‘iz tadbirkorlari o‘zbek biznesi bilan raqobatlasha olmagan bo‘lardi.

“Men qirg‘izlarning savdo-sotiqni o‘zlashtirib olganiga hayron qoldim. Bu katta muvaffaqiyat bo‘ldi. Bu — qirg‘izlarning qobiliyatli ekanini, moslashuvchanligini ko‘rsatadi. Rostini aytsam, 90- yillarda, prezident bo‘lganimda, menda bunga shubha bor edi. Qirg‘izlar bozor mexanizmlarini o‘zlashtirib keta oladimi, o‘zbeklar bilan raqobatlasha olamizmi, deb ko‘p o‘ylanardim. Chunki mening nazarimda bozor iqtisodiyotiga o‘tishimiz bilan o‘zbek birodarlar butun Markaziy Osiyoni egallab, boshqaradigandek edi. Sababi ular sovet davridayoq bunga tayyor bo‘lgan. Ammo barchamiz Islom Karimovdan minnatdor bo‘lishimiz kerak. U kishi o‘zbeklarni dunyodan ajratib qo‘ydi. Shu bilan u qirg‘iz va qozoqlarga imkoniyat yaratib berdi. Shuning uchun Qirg‘izistonda Islom Karimovga haykal o‘rnatgan bo‘lardim. U bizga yo‘l ochib bergani uchun qirg‘izlar bozor mexanizmlarini o‘zlashtirib oldi. Agar raqobat bo‘lib, Islom Karimov O‘zbekistonni ochib qo‘yganda edi, mana, hozir Mirziyoyev kabi dunyoga ochilganda edi, biz ular bilan raqobatlasha olmas edik”, degan siyosatchi podkastlardan birida.

Asqar Akayev kim?

Asqar Akayev Qirg‘izistonni 1992 yildan 2005 yilgacha boshqargan. Dastlab u mintaqada “demokratiya oroli”ni yaratishga uringan islohotchi sifatida e’tirof etiladi. 2005 yildagi “Lola inqilobi” fonida hokimiyatga Qurmanbek Bakiyev kelgach, ag‘darilgan prezident Moskvaga qochishga majbur bo‘ladi.

Keyinchalik Qirg‘izistonda Akayevga nisbatan mansab vakolatini suiiste’mol qilish, 1992 yilda “Kameko” kompaniyasi bilan bosh shartnoma tuzishda va 2003 yilda “Qumtor” loyihasini tasdiqlashda beparvolik qilganlik aybi qo‘yildi. So‘ngra “sobiq prezident” maqomidan mahrum etiladi. Biroq 2021 yil avgustida Akayev Qirg‘izistonga qaytib, “Qumtor” ishi bo‘yicha tergov bilan hamkorlik qilishga rozi bo‘ldi. Milliy xavfsizlik davlat qo‘mitasiga ko‘rsatma berganidan so‘ng u o‘z vatandoshlariga videomurojaat qilib, “Qumtor” loyihasi bo‘yicha qaror qabul qilishda xatolarini tan oldi va uzr so‘radi. 2023 yilda Akayevga nisbatan jinoiy ta’qib qilish da’vo muddati o‘tgani sababli tugatildi.

Akayev va Karimov munosabatlari

Garchi ikkisi ham possovet hududida o‘z davlatlarini bir vaqtda mustaqillikka olib chiqqan bo‘lsa-da, Islom Karimov va Askar Akayev o‘rtasidagi munosabatlar ancha murakkab va ziddiyatli bo‘lgan.

Akayev 1990 yillarning boshida G‘arb qadriyatlariga asoslangan, ochiqroq va liberal siyosat yuritishga harakat qiladi. Karimov esa kuchli markazlashgan hokimiyat va qat’iy tartib-intizom tarafdori edi. Karimov Akayevning liberal siyosatini mintaqa xavfsizligi uchun xatarli va zaif deb hisoblagan bo‘lsa, Akayev O‘zbekistondagi avtoritar boshqaruv usulini tez-tez tanqid qilib turardi. Shuningdek, Qirg‘iziston suv, O‘zbekiston esa gaz va energiya resurslariga boy mamlakatlar. Sovet davridan qolgan taqsimot tizimi buzilgach, bu ikki davlat o‘rtasida jiddiy muammolarni keltirib chiqardi. Qirg‘iziston qishda ko‘proq energiya ishlab chiqarish uchun suvni ochib yuborishga majbur bo‘lardi, yozda esa suvni to‘plardi. Bu O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi uchun suv tanqisligini keltirib chiqara boshlaydi. Bunga javoban O‘zbekiston Qirg‘izistonga gaz uzatishni cheklab qo‘ya boshlaydi. Munosabatlardagi eng yirik inqirozlardan biri 1999 yildagi Botken voqealari bilan bog‘liq. Islom Karimov Akayev hukumatini jangarilarga qarshi yetarlicha kurashmaslikda va chegaralarni qo‘riqlay olmaslikda ayblaydi. Ushbu voqealardan so‘ng O‘zbekiston bir tomonlama tartibda Qirg‘iziston bilan chegara tartibini qattiqlashtiradi.