Rossiya içkarisiga dronlarning yoppa hujumi. Bu nimani anglatadi?
|02:09 / 02.03.202358 49612 min
Rossiyaning bir neça regionlariga dronlarning ommaviy reydi uyuştirilişi Moskvaning Ukrainaga keng kölamli bosqini boşlanganidan beri sodir bölgan eng katta voqealardan biri böldi.
Foto: Ijtimoiy tarmoqlarFoto: Ijtimoiy tarmoqlar
27 fevral kuni keçqurun Belgorodga uçta, Bryansk oblastining Suraj rayoniga bitta dron qulab tuşgan yoki urib tuşirilgan. Tunda dron zarbasi natijasida Tuapsedagi neft bazasida portlaş sodir bölgan. Adigeyda ham bitta dron yerga qulagan.
28 fevral kuni ertalab esa Moskva oblastining Kolomna rayonidagi gaz kompressor stansiyasi yaqiniga yana bir dron qulagani haqida ma’lumot paydo böldi.
«Leningrad oblastining havo hududi noma’lum uçuvçi jism tufayli bir muddat yopib qöyildi», deb yozadi «Fontanka» naşri öz manbalariga tayanib.
Turli manbalarning xabar berişiça, harbiylar «Havo harakatini boşqarişning yagona tizimi»ga Rossiya havo davlat çegarasini kesib ötişga urinişni bildiruvçi «Kover» (Gilam) signalini uzatgan. Bunday signal uzatilgandan söng, odatda barça fuqarolik samolyotlariga hududni darhol tark etiş yoki qöniş buyuriladi.
Keyinroq Rossiya mudofaa vazirligi «fuqarolik havo harakatini boşqariş organlari bilan özaro hamkorlik böyiça» trening ötkazayotganini, qiruvçi samolyotlar havoga kötarilganini ma’lum qildi.
Havoda qandaydir obekt bölgani yoki yöqligi haqida heç ma’lumot yöq.
Kiyev bu voqealarga heç qanday izoh bermadi. Biroq Ukrainada bir yildan ortiqroq vaqtdan beri keng kölamli uruş davom etayotgani, bu davrda Rossiyaga qarşi dronlardan allaqaçon foydalanilganini inobatga olgan holda, bu zarbalar ortida Ukraina qurolli kuçlari turibdi deyiş uçun barça asoslar bor.
Bundan taşqari, dekabr oyi boşida Saratov va Ryazan oblastlaridagi bir neça aerodromga dronlar tomonidan zarbalar berilgandi. Rossiya mudofaa vazirligi bu hujumlarda Ukrainani aybladi. Ular ukrainaliklar eski sovet razvedka dronini zarba beruvçi dronga aylantirgani va zarba berişda aynan şu drondan foydalanganini ma’lum qildi.
Ukraina zaxiralarida bunday uzoq nişonlarga qadar uçib bora oluvçi yagona dron mavjud — bu Tu-141 dronidir.
Hozirça qurbonlar haqida heç qanday xabar berilmayapti. Tuapsedagi portlaş natijasida bir neça bino vayron bölgan. Bundan taşqari, Belgoroddagi köp qavatli uylar ham şikastlangan. Barça dronlarda portlovçi moddalar bölgan jangovar kallak bölgani va bu portlovçi qurilmalar işga tuşgani yoki yöqligi ham noma’lum.
Belgorod oblasti tez-tez zarbalarga duçor böladi. Suratda – 2022 yil 4 noyabrida Şebekino bozori öqqa tutilişi oqibatlari.
Mavzuga oid
Foto: Anadolu
Puxta tayyorlangan va muvofiqlaştirilgan ommaviy parvoz
Bu zarbalarda boşqa şunday zarbalardan farq qiluvçi bir qança öziga xos xususiyatlar bor.
Dronlar biriçi marta Moskva oblastiga qadar uçib bordi. Bu şuni anglatadiki, Moskva va undagi hukumat binolari, juda muhim infratuzilmalar, ular atrofidagi aholi turar joylari potensial jihatdan zarba ostida qolişi mumkin.
Moskva oblastiga uçuvçisiz qurilma qulaşi, şubhasiz, Moskva şahri va oblasti aholisiga psixologik ta’sir körsatadi. Kuzatuvçilar qayd etişiça, Rossiya poytaxtida yaşovçi insonlar şu paytgaça ulardan yuzlab kilometr uzoqlikda borayotgan uruşni deyarli öz tanalaridan his qilmagan.
Biroq, yanvar oyi oxirida Moskvadagi bir neçta binolar tomlariga havo hujumidan mudofaa tizimlari örnatilgandan söng, köpçilik mahalliy aholi ijtimoiy tarmoqlarda buni xavotir bilan qabul qilganini ta’kidladi. Çunki bunday tizimlar ehtimoliy real xavf mavjudligidan dalolat beradi. Endilikda bunday xavf ehtimollikdan reallikka aylandi — dron Moskva oblastiga qadar uçib keldi.
Ukraina çegarasidan Moskva oblastigaça uçib kelgan dron halokatga uçragan joygaça bölgan masofa 455 kilometrni taşkil qiladi. Tuapsedan Ukrainadagi front çiziğigaça bölgan masofa taxminan 420 kilometr, Adigeydagi Noviy qişloğidan Ukrainagaça bölgan uzoqlik esa 380 kilometrga teng.
Yana bir muhim holat şundaki, bir neça zarba bir vaqtning özida amalga oşirilgan. Havo hujumidan mudofaa tizimi rivojlangan davlat uçun ham bir neça yönalişdagi hujumni qaytariş, bir yönalişdagi zarbani qaytarişdan ança qiyinroq.
28 fevral kuni ertalab Rossiyaning bir qança mintaqalaridagi mahalliy radiostansiyalar va telekanallar havo trevogasi haqida xabar berdi. Ularning efirida «raketa zarbasi» haqida e’lonlar yangradi va aholi zudlik bilan maxsus boşpanalarga borişga çaqirildi. Keyinroq Rossiya Favqulodda vaziyatlar vazirligi bu hakerlar tomonidan ogohlantiriş tizimlari buzib kirilişi natijasi bölganini ma’lum qildi.
Agar bu haqiqat bölsa, unda bunday harakatlar Rossiya hududi zaif himoyalangani faktining psixologik ta’sirini faqatgina oşiradi.
Turliça qurilmalar
Uşbu hujum keng kölamli va yaxşi muvofiqlaştirilgan bölişidan taşqari, turli qurilmalar yordamida amalga oşirilgandi.
Adigeydagi dron qulagan joydan olingan fotosuratlarga qaraganda, dron turboreaktiv dvigatel bilan jihozlangan. Suratda turbinaning bölaklari aniq körinib turibdi. Tuapse şahridagi nişonga zarba kuzatuv kamerasining obektiviga tuşgan. Videodagi kadrlar ketma-ketligi va audio bir-biriga mos kelmasa-da, kamera ovozni ham yozib olgan. Biroq, agar bu asl tovuş bölsa, demak, uşbu dron ham reaktiv dvigatel bilan jihozlangan.
Tu-141 – sovetlar davriga mansub eski dron bölib, Ukraina uni zarbdor dronga aylantirgan.
Foto: BORIS KAVASHKIN/TASS
Agar bu zarbalar Ukraina qurolli kuçlari tomonidan amalga oşirilgan bölsa, unda bu reaktiv dronlar sovet tipidagi Tu-141 dronidir. Ukraina dekabr oyida uzoq masofadagi strategik aerodromlarga hujumlarda aynan ulardan foydalangan edi.
Moskva oblastidagi dron halokatga uçragan joydan olingan fotosuratlarga qaraganda, bu boşqa qurilma bölgan. Taşqi tomondan u Ukrainaning «Ukrjyet» kompaniyasi tomonidan işlab çiqarilgan UJ-22 Airborne droniga öxşaydi. U örta balandlikda uçuvçi, uzoq parvoz davomiyligiga ega (medium-altitude long-endurance – MALE) dronlar sinfiga kiradi.
Uruşda bunday dronlar odatda razvedka, kuzatuv, turli bomba yoki raketa qurollaridan foydalaniş uçun işlatiladi. UJ-22 kiçik portlovçi kallaklarni ham taşlaşi mumkin.
UJ-22 bunday sinf uçun unçalik katta bölmagan qurilma: dron qanotlari atigi 4,6 metrni taşkil qiladi. Taqqoslaş uçun, uning «sinfdoşi» TB-2 Bayraktar’ning qanotlari uzunligi 12 metr.
UJ-22 Airborne xudkuş dron sifatida işlatiş uçun möljallanmagan, ammo uning foydali yukini özgartiriş mumkin. Dron 20 kilogrammgaça bölgan yukni havoga kötarişga qodir, ammo uçiş masofasini oşiriş uçun yukni kamaytiriş mumkin. Uşbu dron operator boşqaruvi ostida 100 kilometrgaça, avtonom rejimda esa 800 kilometrgaça uça oladi.
«Izvestiya» naşriga köra, Rossiya FXX xodimlari bu drondan C-4 portlovçi moddalarini aniqlaşgan.
Tuapsedagi «Rosneft» neftni qayta işlaş zavodining körinişi
Foto: IGOR ONUCHIN/TASS
Belgorod oblastida suratga olingan kadrlarda şakli va tuzilişi böyiça UJ-22 Airborne droniga öxşaş dron tasvirlangan, biroq uning aniq turini aniqlaş qiyin.
Reyd davomida bunday turli dronlardan foydalanilgani ham havo hujumidan mudofaa tizimlarining işini murakkablaştiradi. Gap şundaki, bu nişonlardan har biri öziga xos xususiyatlarga ega. Tu-141 — bu radar ekranlarida aniq körinadigan katta metall obekt. U past balandlikda va juda yuqori tezlikda uça oladi. Uning radar ekranidagi belgisi reaktiv qiruvçi samolyotniki bilan bir xil.
UJ-22 esa radar ekranida ança xira körinadi. Uning konstruksiyasida uglerod tolasidan foydalanilgan va qurilmaning özi past balandlikda juda sekin uçib, yerdagi radarlarga yaxşi körinmaydi. Rossiya Ukraina hududini Eronda işlab çiqarilgan Shahed-136 dronlari bilan öqqa tutişni boşlaganida, Ukraina qurolli kuçlari uzoq masofaga uçuvçi dronlarning uçirilişini kuzatiş muammosiga duç kelgandi.
Tuapsedagi yonğin haqidagi xabar tungi soat ikkilarda ma’lum bölgan. Adigey rahbarining aytişiça, Noviy qişloği yaqinidagi portlaş ham aynan şu vaqtda sodir bölgan. Ikkala holatda ham, katta ehtimol bilan Tu-141 droni işlatilgan.
Belgorodga dronlar zarbalari berilgani haqidagi xabarlar keçga yaqin paydo böla boşlagan. Bryansk oblastidagi dron qaçon urib tuşirilgani böyiça heç qanday ma’lumot berilmagan. Moskva va Leningrad oblastlarida sodir bölgan voqealar haqida 28 fevral kuni tongda xabar berilgan.
Bu zarbalarning barçasi «tölqin» usulida sodir bölgani ham havo mudofaasi işini murakkablaştirgan bölişi mumkin. Agar hujumlarda haqiqatan ham Tu-141 va UJ-22 qöllangan bölsa, ular radar ekranlarida turliça körinadi va ikki xil tezlikda uçadi. Birinçi hujum tölqinidan keyin havo mudofaasi uşbu tölqindagi dronlarni uşlaşga tayyorlanadi. Biroq keyingi hujum tölqinida boşqa dronlar keladi va birinçi tölqindagi dronni uşlaşga tayyorlangan havo hujumidan mudofaa tizimlari yangi dronlarni tutişga qiynaladi.
«Dronlar hujumi» nimaga olib keldi?
Uşbu zarbalardan maqsad noma’lumligiça qoldi. Aftidan, faqat bittagina dron nişonga zarba bera olgan — Tuapsedagi neft saqlaş omboriga. Moskva oblastiga yetib kelgan dron esa muhim infratuzilma obekti yaqinida qulagan.
Qolgan dronlar havo hujumidan mudofaa yoki elektron uruş tizimlari tomonidan urib tuşirilgan yoki boşqa sabablarga köra yerga qulagan. Ular yerga qulagan joylar yaqinida heç qanday muhim obektlar bölmagan.
Taxminlarga köra, dronlar Belgorodda şunçaki navigatsiyadagi xatolar sabab oddiy uylarga urilgan. Moskva oblastida qulagan dron esa yo nişonga aniq yönaltirilmagan yoki yonilğisi tugab qolgan.
Lekin bu zarbalarda psixologik ta’sir bor. Hujumlar Ukraina Rossiyaning içki hududlaridagi obektlarni yöq qila oladigan qurollarga ega böla olişini va havo hujumidan mudofaa tizimlari har doim ham ularni töxtatib qola olmasligini körsatdi.
Va nihoyat, bunday hujum orqali erişiş mumkin bölgan yana bir natija bor — bu reyd davomida havo hujumidan mudofaa tizimlarining qanday işlaşi haqida ham ma’lumotlar oliş mumkin edi. Bu, ayniqsa, Tuapse va Adigeydagi nişonlarga hujum qilgan dronlarga taalluqli.
Bu ikki nişon Ğarb razvedka samolyotlari Rossiya bosqini boşlangandan buyon navbatçilik qilayotgan Qora dengiz yaqinida joylaşgan. Şuning uçun bunday zarbalarning ikkinçi darajali maqsadi havo hujumidan mudofaa tizimlarini aniqlaş, xususan, radarlarning joylaşuvini biliş bölişi mumkin.
1 mart kuni RF mudofaa vazirligi Qrimga dronlarning «yoppasiga hujum qilişga urinişi» oldi olingani haqida ma’lum qildi. Idora ma’lumotiga köra, havo hujumidan mudofaa tizimlari ukrainlarning oltita zarbdor dronini urib tuşirgan, yana tört dron radioelektron kuraş vositalari orqali işdan çiqarilgan.
