Ukrainaga kuchsizlantirilgan uranli snaryadlar yetkazib beriladi. Putin javob qaytarish bilan tahdid qildi

Buyuk Britaniya mudofaa vaziri o‘rinbosari baronessa Annabel Goldi London Ukrainaga yadrolari kuchsizlantirilgan uranli artilleriya snaryadlarini yuborayotganini tasdiqladi.

Bu bayonot Rossiya rasmiylari, jumladan, prezident Vladimir Putinning o‘ta keskin reaksiyasiga sabab bo‘ldi. Ammo ukrainalik va rossiyalik qurolli kuchlar bo‘yicha ekspertlar bunday o‘q-dorilar Rossiyada ham ishlab chiqarilishini aytmoqda.

«Ukrainani Chellenjer-2 asosiy jangovar tanklari bilan ta’minlash bilan bir qatorda, biz o‘q-dorilar, jumladan, tarkibida kuchsizlantirilgan uran bo‘lgan zirhni teshuvchi snaryadlarni ham Kiyevga yetkazib beramiz», degan Goldi hamkasblaridan birining parlament so‘roviga javoban.

«Bunday snaryadlar zamonaviy tanklar va zirhli texnikalarga qarshi yuqori samaradorlikka ega», deya qo‘shimcha qilgan u.

Rossiya rasmiylari bu yangilikka ochiqcha g‘azab bilan munosabatda bo‘ldi va bu qadamga qanday javob berishni jiddiy o‘ylab ko‘rish bilan tahdid qildi.

Kuchsizlantirilgan uran nima o‘zi?

Kuchsizlantirilgan uran boyitilgan uran ishlab chiqarishdagi qo‘shimcha mahsulotdir.

Kuchsizlantirilgan uran o‘zining yuqori zichligi va mustahkamligi bilan ajralib turadi va shu xususiyatlari sabab harbiy texnika uchun zirh ishlab chiqarishda ham, o‘q-dorilar ishlab chiqarishda (zirh teshuvchi raketalarning asosi sifatida) ham ishlatiladi.

Bunday uran garchi zaharli va kanserogen (zararli o‘simtalar paydo qiluvchi) hisoblansa-da, juda yuqori radioaktivlikka ega emas.

Yevropa Ittifoqi saytida aytilishicha, kuchsizlantirilgan uranli o‘q-dorilar Fors ko‘rfazi urushlarida, shuningdek, Serbiya va Kosovoda qo‘llangan. Ulardan foydalanish maydalangan uran ta’siridan kelib chiqadigan sog‘liq uchun jiddiy xavflar sabab tashvishlar uyg‘otgan. Yevropa Ittifoqi veb-saytida ta’kidlanishicha, bir necha tadqiqotlar davomida moddaning zararli ekaniga yetarli dalillar topilmagan, ammo mutaxassislarning xulosalari turlicha talqin qilingan.

O‘z navbatida, AQSh atrof-muhitni muhofaza qilish agentligi veb-saytida aytilishicha, kuchsizlantirilgan uran tanaga kirib ketsa, juda xavflidir.

2018 yilda BMT Bosh Assambleyasi tomonidan qabul qilingan kuchsizlantirilgan urandan foydalanish to‘g‘risidagi rezolyutsiyada Xalqaro atom energetikasi agentligi (XAEA/MAGATE) tadqiqotlariga tayanib, «tegishli o‘q-dorilarni qo‘llash natijasida kuchsizlantirilgan urandan ajralib chiquvchi mayda zarralar bilan hududning mahalliy ifloslanishi oqibatida aholi va atrof-muhit uchun yuzaga keladigan radiologik tahdid katta emas» deya qayd etilgan.

«Biroq, kuchsizlantirilgan uranli o‘q-dorilar parchalari yoki yaxlit o‘q-dorilar topilishi holatlari haqida gap ketganda, bunday parchalar yoki o‘q-dorilar bilan bevosita aloqada bo‘lgan odamlarga radiatsiya ta’sir qilish ehtimoli mavjud», deyiladi rezolyutsiyada.

2022 yil dekabr oyida BMT Bosh Assambleyasi tegishli xalqaro tashkilotlar tomonidan olib borilgan izlanishlar tarkibida uran bo‘lgan qurol va o‘q-dorilardan foydalanish natijasida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan uzoq muddatli oqibatlar ko‘lami haqida yetarlicha to‘liq tasavvur bermasligi aytilgan yana bir rezolyutsiya qabul qildi.

«Yana bir bosqichdan o‘tildi, ular tobora kam qolmoqda»

Kreml Ukrainada bunday o‘q-dorilardan foydalanishni «iflos bomba»dan foydalanish sifatida ko‘rishini ma’lum qildi.

21 mart kuni Vladimir Putin agar Buyuk Britaniya Kiyevga Chellenjer-2 tanklari uchun mo‘ljallangan kuchsizlantirilgan uranli o‘q-dorilarni yetkazib bera boshlasa, Rossiya javob berishga majbur bo‘lishini aytdi.

«Aftidan, G‘arb haqiqatan ham Rossiya bilan so‘nggi ukraingacha jang qilishni so‘zda emas, amalda ham xohlamoqda. Shu munosabat bilan shuni ta’kidlashni istardimki, agar bularning barchasi amalga oshsa, kollektiv G‘arb yadroviy komponentli qurollardan foydalanishni boshlaganini hisobga olgan holda Rossiya javob harakatini amalga oshirishga majbur bo‘ladi», degan Putin.

Buyuk Britaniya bosh vaziri Rishi Sunakning aytishicha, Chellenjer-2 tanklari Ukrainaga mart oyidayoq yetkazib beriladi.

Oq uyning xabar qilishicha, ayni vaqtda AQShning Ukrainaga bunday o‘q-dorilarni yetkazib berish niyati yo‘q.

Rossiya tashqi ishlar vaziri Sergey Lavrov Kiyev kuchsizlantirilgan uranli snaryadlar bilan ta’minlanishi G‘arb nafaqat tavakkalchilikka, balki xalqaro humanitar huquqni buzishga ham tayyorligini anglatishini aytib o‘tdi.

Rossiya mudofaa vaziri Sergey Shoygu jurnalistning yadroviy to‘qnashuvning ehtimoliy yaqinlashuvi haqidagi savoliga javob berar ekan, bu yo‘lda yana bir qadam tashlanganini qayd etdi.

«Bu yerda biz faqat bir narsani aytishimiz mumkin. Bosqichlar unchalik ham ko‘p emas... Yana bir bosqichdan o‘tildi, ular tobora kamayib bormoqda», degan Shoygu. Uning qo‘shimcha qilishicha, Britaniyaning maqsadlari Rossiyani bunga qanday javob berish haqida jiddiy o‘ylashga undamoqda.

Tahlil. Moskva snaryadlarning zaharliligidan emas, balki ularning teshib o‘tish qobiliyatidan xavotirda

Pavel Aksenov, BBC harbiy kuzatuvchisi

Buyuk Britaniya mudofaa vaziri o‘rinbosari baronessa Goldi aytib o‘tgan kuchsizlantirilgan uranli asosga ega bo‘shkalibrli snaryadlar qandaydir ekzotik qurol emas, balki dunyoning ko‘plab armiyalari tomonidan ishlatiladigan standart o‘q-dorilardir.

Bunday snaryadlar volfram yoki kuchsizlantirilgan uran yordamida tayyorlangan og‘ir va mustahkam qotishmalardan yasalgan yupqa asosdan iborat. Ularning qobig‘i esa, aksincha yengil bo‘ladi.

Snaryad asosi patli o‘qqa o‘xshaydi. Bunday snaryadlar oddiy o‘q-dorilar kabi qurol stvolida tezlashadi va parvoz paytidayoq qobiqdan xalos bo‘ladi, lekin og‘irlikni yo‘qotmaydi va katta havo qarshiligiga duch kelmaydigan nozik «o‘qqa» aylanadi. Bunday snaryad katta tezlikda ucha oladi va zirh bilan to‘qnashib, katta kinetik energiyani paydo qiladi — bu zirh teshuvchi snaryadning asosiy zarar yetkazuvchi omilidir.

Bo‘shkalibrli snaryadlar zirhli transport vositalariga qarshi kurashda eng samarali o‘q-dorilardan biri bo‘lib, ular Ikkinchi jahon urushida ham qo‘llangan. Barcha zamonaviy tanklar bunday snaryadlar bilan qurollangan. Ularning aksariyati kuchsizlantirilgan urandan foydalanadi.

Challenger-2 tankining L30 zambaragi uchun bunday o‘q-dorilarning ikki turi ishlab chiqilgan. Ular L26A1 va L27A1. Germaniyaning Leopard-2 va AQShning Abrams M1 tanklari qurollangan Rheinmetall Rh-120 to‘pi uchun ham uran asosga ega bo‘lgan bo‘shkalibrli snaryadlar ishlab chiqilgan.

SSSR va Rossiyada bunday snaryadlar 1980-yillardan boshlab ishlab chiqila boshlangan. T-80 oilasi tanklari qurollangan 2A46M-4, T-90A va T-90M tanklariga o‘rnatilgan 2A46M-5 to‘plari uchun bir necha yil oldin uran asosli 3BM59-1 «Svinets-1» snaryadi yaratilgandi.

Kuchsizlantirilgan urandan foydalanadigan yana bir keng tarqalgan tank snaryadi — 3BM32 «Vant» hisoblanadi.

Bundan tashqari, SSSR va Rossiyada volfram qotishmalaridan foydalangan holda ham tank snaryadlari yaratilgan.

Biroq, Rossiya armiyasi Ukrainaga qarshi urushda kuchsizlantirilgan uranli o‘q-dorilaridan foydalangani haqida hozircha tasdiqlangan ma’lumotlar yo‘q.

Harbiy ishlarda kuchsizlantirilgan urandan snaryadlardan boshqa vositalarda ham foydalaniladi. Masalan, ushbu materialdan tayyorlangan plastinalar Abrams tanklarining ba’zi modifikatsiyalarida mavjud Chobham tipidagi ko‘p qatlamli zirhlarda ham ishlatiladi.

Snaryadlarni tayyorlashda ishlatiladigan kuchsizlantirilgan uran sog‘liq uchun qanchalik zararli bo‘lishi mumkinligi haqida aniq fikr yo‘q, ammo bu yuqori zirh teshish qobiliyatiga ega juda samarali qurol.

Va har qanday holatda ham, bunday snaryad kelib urilgan tankda bo‘lganlar uchun uning asosining mumkin bo‘lgan zaharliligi snaryad keltirib chiqaradigan muammolarning eng kichikdir.

Shunday ekan, Rossiya rahbariyatining keskin reaksiyasi Britaniya tanklari uchun yuborilayotgan snaryadlar tarkibida kuchsizlantirilgan uran mavjudligiga emas, balki ular rus tanklarini yanada samaraliroq yo‘q qilishi mumkinligi bog‘liq.