«Manhoff arxivi»: AQŞning SSSRdagi elçixonasi xodimi josus bölganmi?

1952 yil fevralda Manhoffni AQŞning Moskvadagi elçixonasiga harbiy ateşşe sifatida işga yuborişadi. Öşa paytda Amerikaning SSSRdagi elçixonasi Kreml yaqinidagi «Natsional» mehmonxonasida joylaşgandi. Uning derazalaridan Qizil maydon va Kremlga kirib çiqadigan asosiy yöl yaqqol körinib turardi.

Manhoff josus bölganmi?

Keyinçalik Manhoff vafot etganidan söng uning uyidan topilgan yozuvlarga köra u SSSRga işga yuborilgunça MRBning qisqa kurslarida öqigan. Kriptografiya, foto va kinoapparatlar bilan işlaşni örgangan.

SSSRga rafiqasi Jyen bilan birga kelgan Manhoff Moskvada jami ikki yil uç oy (27 oy) işlaydi. Şu davrda u xotini bilan SSSR böylab köp marotaba sayohatlar qiladi.

Jyen eri bilan Moskvada yaşagan paytda tanişlariga yuborgan maktubida şunday degandi:

«Ruslar bilan töğridan töğri aloqa boğlaşning, ularga yaqinlaşişning iloji yöq. Biz faqat dökonlarda xizmat körsatuvçi xodimlar va sotuvçilar bilan töğridan töğri gaplaşa olamiz. Ruslar bilan faqat poyezdlarda uzoq safarlarga çiqqanda bemalol suhbatlaşiş mumkin. Biroq begonalar oldida ular oçiq, oşkora gapirmaydi».

Manhoff xotini bilan birga bir neçta ittifoqdoş respublikalar poytaxtlarida, juda köp şahar va qişloqlarida böladi. U sayohatlar davomida doimo rangli tasvirga oladigan fotoapparat bilan yuradi.

Jumladan, u bir neça marta Leningradga, Kiyevga va boşqa şaharlarga boradi. Manhoff xotini bilan hatto Şimoliy muz okeani qirğoğidagi Murmansk şahriga ham sayohat qiladi.

Bundan taşqari, Manhoff ikki marta Transsibir temiryöli orqali Xakasiyaga, undan ötib Xabarovskgaça borib keladi.

Sovetlar avvaliga Manhoffning ittifoq böylab suratlar olib yurişiga indaşmaydi. Keyinçalik vaziyat özgaradi va uni josuslikda gumonlaşadi. Maqsad şu yöl bilan Manhoffni SSSRdan çiqarib yuboriş edi.

KGB xodimlari Manhoffni aynan Xabarovskdan qaytişida josuslikda ayblab uşlaşadi. Öşanda uning yonidan juda köp obektlarning nomlari va manzili yozilgan yondaftarçasi çiqadi. Biroq bu uni josuslikda ayblaş uçun asos bölolmasdi.

KGB xodimlari Manhoffni elçixona xodimi sifatida daxlsizlik huquqiga ega bölgani uçun mahkamaga torta olmaydi. Şu sababli SSSRda «Persona non grata» - istalmagan şaxs deb e’lon qilinadi va majburiy tarzda mamlakatdan çiqarib yuboriladi.

Öşa paytda AQŞ hukumati Manhoffning josuslikda gumonlanişi va SSSRdan çiqarib yuborilişi masalasida heç qanday izoh bermaydi.

Manhoffning keyingi hayoti

Manhoff AQŞga qaytgaç MRBga işga kirişga harakat qiladi. Biroq AQŞ razvedka boşqarmasi uni işga olmaydi. Aksinça, uni harbiy xizmatdan böşatişadi.

Şundan söng Manhoff xotini bilan Sietl şahriga köçib ötadi va dökon oçib savdo qila boşlaydi. Keyinçalik u dökondorlikni yiğiştirib bir muddat soliqçi bölib işlaydi.

Manhoff SSSRdan çiqib ketiş paytida foto va kinoplyonkalarni özi bilan birga olib ketadi. Keyinçalik u fotosuratlarni çiqaradi va ularni uyda saqlaydi.

Aftidan Manhoff özidagi noyob kadrlar haqida MBRga xabar bermagan. Aks holda razvedka boşqarmasi suratlarni undan olib qöyişi aniq edi.

Martin Manhoff 2005 yilda, rafiqasi Jyen Manhoff 2014 yilda vafot etadi.

Duglas Smit va noyob kadrlarning topilişi

Manhoff va uning xotini vafot etgaç, ularning uyi Jyenning dugonasi ixtiyorida qoladi.

2016 yilda ayol uyni közdan keçirganda Manhofflar uzoq yillardan buyon heç narsani taşlab yubormagani va saqlab kelayotgani ma’lum böladi. Şuningdek, Manhoff egalik qilgan garajdan ham juda köp hujjatlar va fotosuratlar topiladi.

Şundan söng Jyenning dugonasi Manhoffning xonadonidagi ortiqça narsalarni çiqarib taşlaşdan avval ular orasidan qimmatlilarini ajratib oliş uçun AQŞlik taniqli tarixçi olim Duglas Smitni taklif qiladi.

Duglas Smit Rossiya va SSSR haqida beşta kitob muallifi bölib, u sovet tarixini puxta örgangan olim hisoblanadi.

Smit AQŞ, Buyuk Britaniya va Yevropaning boşqa davlatlari oliy ta’lim muassasalarida leksiyalar öqigan, 1980-1988-yillar oraliğida AQŞni boşqargan Ronald Reygen ma’muriyati davrida davlat departamentida tarjimonlik qilgan edi.

Duglas Smit Manhoffning uyini közdan keçirar ekan, qoğozlar orasidan köplab fotosuratlar çiqadi. Ularning bir qismi SSSRning turli hududlarida olingan edi. Suratlarning yonida kinoplyonka ham topiladi.

Smit kinoplyonkani tomoşa qilganida unda Stalin vafot etganidan söng Moskvadagi Qizil maydonda ötkazilgan dafn marosimining tasvirlari borligini köradi.

Smitni fotosuratlarning rangli ekani ajablantiradi. Çunki 1950-yillar boşlarida, rangli suratga oladigan fotoapparatlar hali AQŞda juda kamyob, SSSRda esa umuman bölmagan.

«Ötgan yil yozda Manhoffning rafiqasi vafot etganidan söng, meni uning uyiga borişga va u qimmatbaho narsalar qoldirganmi-yöqmi şuni aniqlab berişga taklif etişdi. Men Manhoffning uyidagi narsalardan hayratda qoldim. Sönggi bir neça oy davomida men fotosuratlar va filmlarni raqamlaştiriş, tartibga soliş bilan şuğullandim. Manhoffning uyidan topgan narsalarim orasida bir paytlar AQŞ elçixonasi joylaşgan «Natsional» mehmonxonasi derazasidan tasvirga tuşirilgan, Stalin dafn marosimining 15 daqiqalik rangli videosi ham bor edi. Bundan taşqari, Moskva, Leningrad, Murmansk, Yalta köçalarida va Transsibir temiryöli böylab joylaşgan joylardan olingan minglab rangli fotosuratlar bor edi», deb yozadi Smit.

Fotosuratlarning ayrimlarida, qoğozning orqa tomoniga uning qayerda olingani yozilgandi.

Manhoffning arxividagi 16 millimetrlik kinoplyoka eng noyob hisoblanadi. Unda Qizil maydonda Stalinning vafoti munosabati bilan ötkazilgan dafn marosimining tasvirlari bor.

Manhoff öz esdaliklarida yozişiça, Stalin vafot etgandan söng sovetlar xorijiy elçixonalar xodimlariga köçalarga bemalol çiqiş, mamlakat böylab sayohat qilişga bir muddat ruxsat berişgan.

U bundan foydalanib Stalinning dafn marosimini kinoplyonkaga tasvirga tuşirgan. Bundan taşqari, Manhoff xotini bilan yanada köproq sayohatga çiqib, SSSRning turli joylarida köproq fotosuratlar olgan. Ular Jyenning onasi tuğilgan Ukrainaga bir neça marotaba borişgan.

1953 yil 10 avgust kuni Jyen Manhoff yaqinlariga yuborgan maktubida şunday yozgandi:

«Azizlar, bu yerda sodir bölayotgan voqealarni sizlarga yetkazib turiş böyiça barça rejalarimiz barbod böldi. Sovet yangiliklari bir neça oydan buyon dunyo gazetalarining birinçi sahifasidan tuşmayapti. AQŞ matbuotida berilayotgan turli xabarlarni öqib siz mendan köproq narsani bilsangiz kerak. «Qotil şifokorlar», Stalinning ölimi, tarixiy dafn marosimi – bu yerda juda köp hodisalar sodir böldi. Biz yangiliklarni öz vaqtida jönatişga ulguriş uçun ta’til söramoqçimiz».

Duglas Smit Manhoff arxivini örganar ekan, u josuslik emas, fotograflik qilganini va özidan juda qimmatli meros qoldirganini qayd etadi.

«Manhoff josus bölmagan. Uni sovet hayot tarzining orqa foni – yoritilmaydigan qismi köproq qiziqtirgan. Agar u josus bölganida noyob fotosuratlar va Stalinning dafn marosimi tasvirlangan kinoplyonka uning uyida saqlanmagan bölardi», deydi olim.

Manhoffning uyidan topilgan hujjatlar tufayli sobiq elçixona xodimi josuslik bilan şuğullanmagani, sovetlar uni nohaq ayblaşgani oydinlaşadi.

Ğayrat Yöldoş tayyorladi.