Haaga röyxati. Putin – qanday davrada?

2019 yilda al-Başir harbiy töntariş natijasida taxtdan ağdariladi. Yangi hukumat uni va boşqa gumondorlarni Xalqaro jinoyat sudiga topşirişga va’da qiladi. Biroq u hozirgaça Sudandagi qamoqxonada qolmoqda.

Muammar Qazzofiy
Liviya rahbari (1979 – 2011 yillarda)

Nimada ayblangan: Qazzofiy, uning öğli va qaynisini hibsga olişga order 2011 yil, Liviyada fuqarolik uruşi avj olgan vaqtda çiqariladi. U insoniyatga qarşi jinoyatda, xususan, uning rejimiga qarşi çiqqan qurolsiz odamlarni ottirişda ayblangan.

Sud ta’qibi: Qazzofiy Haaga sudi tomonidan ta’qib qilinişi Ğarb davlatlarida ehtiyotkorlik bilan qabul qilinadi. Köpçilik Xalqaro jinoyat sudi Qazzofiyga order beriş orqali uni aniq jinoyatda ayblaşni emas, bosim ötkazib muzokaralarga köndirişni maqsad qilgan deb öylaydi. Prokuror Luis Moreno-Okampo esa Qazzofiyni hibsga olişni talab qiladi. Biroq bu iş amalga oşmaydi, çunki 2011 yil Qazzofiyni öldirişadi. Diktatorning öğli Saif al Islom ham hozirgaça sud qarşisiga olib kelingani yöq va Liviya siyosatiga qaytişga ham ulgurdi.

Loran Gbagbo
Kot-dʼIvuar prezidenti (2000 – 2011 yillarda)

Nimada ayblangandi: Fransiyalik harbiylar va BMT tinçlikparvar kuçlari (ular 2000-yillar örtalaridagi fuqarolik uruşi vaqtida mamlakatga kirgandi) Gbagboni taxtdan ağdarganidan keyin Xalqaro jinoyat sudi unga qarşi ayblov e’lon qiladi. Gbagbo 2010 yilgi prezidentlik saylovlarida mağlubiyatini tan olmaganidan söng, mamlakatda qurolli töqnaşuvlar boşlanib ketgandi. Öşanda uç mingdan ortiq ivuarlik halok böladi. Gbagbo saylovda Xalqaro valuta fondining sobiq iqtisodçisi Allasan Uattaraga mağlub bölgandi. Şu tariqa, Gbagbo insoniyatga qarşi jinoyat, zörlaş va qotillikda ayblangan.

Sud ta’qibi: 2011 yil oyida, ya’ni taxtdan ağdarilganidan 1,5 yil ötib u Haagaga olib boriladi. Sud yarim yildan keyin boşlanişi kerak edi, ammo sobiq prezident advokatlarining talabi bilan jarayon qoldiriladi. Ular Gbagbo «yomon şaroitlarda saqlangani uçun» salomatligida köplab muammolar paydo bölganini iddao qilişadi.

Şu tariqa, sud 2016 yilga kelibgina boşlanadi. 2019 yilda esa dalillar yetişmasligi sabab siyosatçi töliq oqlanadi. Ikki yildan keyin apellyatsiya instansiyasi Gbagboning oqlanganini tasdiqlagaç, Kot-dʼIvuarning amaldagi prezidenti Allasan Uattara (u ham öşanda konstitutsiyadagi taqiqqa qaramay uçinçi muddatga saylangandi) sobiq raqibini mamlakatga qaytişga taklif qiladi.

Slobodan Miloşeviç
1991 – 1997 yillarda Serbiya prezidenti, 1997 – 2000 yillarda Yugoslaviya ittifoq respublikasi prezidenti

Nimada ayblangandi: Haaga sudi haqida gapirganda köpçilikning köz öngiga aynan Yugoslaviya sobiq prezidenti Miloşeviç keladi. Unga qarşi Haaga sudi orderi 1999 yilda, u hali davlat rahbari lavozimini egallab turgan vaqtda berilgandi. Ayblov hay’ati 2002 yilda tuziladi. Bolqondagi uruşlarni suriştiriş uçun esa maxsus tribunal ham taşkil qilinadi. Aynan mana şu tribunal öz vaqtida Haaga tribunali deb nom olgan.

Miloşeviç Kosovoda insoniyatga qarşi jinoyat sodir etganlikda, albanlarga qarşi uruş oçişda ayblanadi. Keyinroq unga qarşi Bosniyadagi musulmonlarni qatağon qiliş va uruş urf-odatlarini buziş kabi ayblovlar ham ilgari suriladi.

Sud ta’qibi: Miloşeviç ham ommaviy namoyişlar natijasida lavozimidan qulatilganidan keyingina Haaga sudiga olib boriladi. Ukrainada uruş boşlanganidan buyon Kreml propagandaçilari Yugoslaviyadagi voqealar ilk «rangli inqilob» bölganini iddao qilişmoqda. Ammo Rossiyadagi mustaqil naşrlar suriştiruvlariga köra, Putinning özi ham Miloşeviçni ağdarişda iştirok etişga qarşi bölmagan, bu haqda AQŞ prezidenti Bill Klintonga aytgan ham.

Miloşeviç ustidan Haaga sudi 2002 yilda boşlanadi. Miloşeviç özini özi himoya qilişini e’lon qiladi. U sudda Yugoslaviyani ağdariş ortida Germaniya turganini aytadi.

Slobodan Miloşeviç 2006 yil Haagadagi sudlanuvçilar saqlanadigan qamoqxonada, sud hukmi çiqmay vafot etadi. Iş şu tariqa yopiladi, lekin uning ismi boşqa jinoiy işlarda, xususan, «sof serblar davlati» tuziş uçun jinoiy guruh tuziş ayblovi ilgari surilgan işda ham tilga olinadi.

Çarlz Teylor
Liberiya prezidenti (1997 – 2003 yillarda)

Nimada ayblangan: 2002 yilda BMT tomonidan Liberiyaga qöşni bölmiş Serra-Leonedagi fuqarolik uruşini (1991 – 2002) suriştiriş uçun maxsus sud tuziladi. Teylorga qarşi ayblov aynan mana şu sud tomonidan çiqariladi. Liberiya prezidenti qöşni davlatdagi olmos koni ustidan nazoratni qölga oliş uçun fuqarolik uruşida qatnaşgan jinoiy guruhlardan birini moliyalaştirişda ayblangan. Unga 15 yoşdan kiçik bolalarni uruşga jalb qiliş kabi ayblovlar ham ilgari surilgan.

Teylorga qöyilgan ayblovlar qatorida u hali Liberiya prezidenti bölmagan vaqtda qilgan işlari ham bor. Öşanda u dala qömondoni bölgan holda mamlakatning katta qismini nazorat qilgan. Teylorga qurol yetkazib berganlar orasida rossiyalik qurol mafiyasi Viktor But ham bölgani aytiladi.

Sud ta’qibi: Teylorga qarşi ayblov u lavozimini tark etişidan bir neça oy avval ilgari suriladi. Köp ötmay ağdarilgan Teylor sudlanadi ham. U öziga qarşi qöyilgan barça ayblovlarni rad etib, qilgan harakatlarini kiçik Jorj Buşning Yaqin Şarqdagi harakatlariga qiyoslaydi. Teylor 1980-yillarda AQŞ Markaziy razvedka byurosi bilan hamkorlik qilganini aytadi. AQŞ hukumati tafsilotlarini oçiqlamagan holda bu faktni tasdiqlagandi.

2012 yilda tribunal Teylorni 50 yillik qamoqqa hukm qiladi. U jazoni Britaniyada ötamoqda.

Husayn Hibriy
Çad prezidenti (1982 – 1990 yillar)

Nimada ayblangan: 1980-yillarda Hibriy Çad prezidenti bölgan holda mamlakatdagi Muammar Qazzofiy tomonidan qöllangan liviyaparast kuçlarga qarşi kuraşgan vaqtda amalga oşirgan harakatlari uçun ayblangan. Unga qarşi insoniyatga qarşi jinoyat, zörlaş, odam öğirlaş, qullar mehnatidan foydalaniş kabi ayblovlar ilgari surilgan. Huquq faollari ma’lumotlariga köra, Hibriy 42 ming odam ölimida aybdor hisoblanadi.

Sud ta’qibi: Husayn Hibriyga qarşi ilk marta 2005 yil ommaviy ravişda inson huquqlarini toptaş ayblovi ilgari suriladi. Bu vaqtda sobiq prezident Senegalda quvğinda edi. Hibriyga qarşi ilk ayblovni Belgiya e’lon qiladi. 2012 yilda BMT Xalqaro sudi Senegaldan Hibriyni sudga topşirişni talab qiladi. Keyingi yil esa u Dakarda qölga olinadi, Afrika kengaşi favqulodda sud taşkil etadi, bu sud uni umrbod qamoq jazosiga hukm qiladi. 

Hibriy öziga qarşi ilgari surilgan ayblovlarni ham, sud hukmini ham qabul qilmaydi. U barçasida Çad bir vaqtlar koloniyasi bölgan Fransiyani ayblaydi. U 2021 yil avgustida qamoqxonadaligida koronavirus oqibatida vafot etgan.

Hoşim Taçi
Kosovo prezidenti (2016 – 2020 yillarda)

Nimada ayblangan: Hoşim Taçiga qarşi 2020 yil qisman tan olingan Kosovo respublikasi prezidenti bölib turgan vaqtda harbiy jinoyatlar, qotillik, raqiblarini ta’qib qiliş, qiynoqqa soliş kabi ayblovlar ilgari suriladi. Unga qarşi ayblovlar 1990-yillarda qilgan işlariga aloqador. Taçi bu vaqtda Kosovo mustaqilligi uçun kuraşayotgan ayirmaçilardan biri edi. Unga qarşi ayblovlar Yevropa Ittifoqi talabi bilan Kosovo hukumati tomonidan taşkil etilgan maxsus prokuratura tomonidan ilgari suriladi. Bu prokuraturaga isyonçi kosovoliklarning jinoyatlarini örganiş vazifasi qöyilgandi.

Sud ta’qibi: Hoşim Taçi 2020 yil iste’foga çiqib, öz ixtiyori bilan uç nafar şerigi hamrohligida Haagaga boradi. Uning ustidan sud jarayoni 2023 yil aprel oyida boşlanişi kerak. Kosovolik ayirmaçilar odam organlari savdosi bilan şuğullangani aytib kelinadi va Taçiga qarşi ham şu ayblov bölişi haqida gaplar yöq emasdi. Ammo oxirgi ayblovda bu borada band yöq.

Karl Dyonits
Germaniya reyxsprezidenti (1945 yil 29 apreldan – 23 maygaça)

Admiral Karl Dyonits faşistlar Germaniyasi yetakçisi Adolf Hitler 1945 yil 29 aprel kuni öz joniga qasd qilgaç, mamlakatning rasmiy rahbariga aylanadi. U 23 maygaça Germaniya hukumatiga rasman rahbarlik qiladi. Nyurnbergda faşistlarga qarşi işda Karl Dyonits insoniyatga qarşi va harbiy jinoyatlarda ayblanadi. Sud vaqtida u rasman lavozimidan ketgan bölsa-da, amalda Germaniya davlat rahbari edi. Şu tariqa, Hitlerning vorisi Karl Dyonits zamonaviy dunyoda qilgan jinoyati uçun qonun oldida javobgarlikka tortilgan ilk amaldagi davlat rahbari bölgandi.

Sud ta’qibi: Karl Dyonitsga qarşi asosiy ayblov ikkinçi jahon uruşi davridagi dengiz uruşi qoidalarining buzilişi bilan boğliq bölgan. U avvaliga öziga qöyilgan barça ayblovlar «amerikaliklarning uydirmasi» ekanini iddao qiladi. Lekin keyinroq Uçinçi reyx rahbariyati sudga tortilganidan «köngli tölgani»ni bildiradi. Nyurnberg tribunali Dyonitsni 10 yillik qamoqqa hukm qiladi. U jazoni tölaligiça ötaydi.