Eng yangisi
AQSh dollarining inqirozi haqidagi so‘nggi xabarlar 2023 yilning mart oyida aylana boshladi va asosiy jamg‘armasini shu valutada saqlaydigan o‘zbekistonliklarni ham o‘ylantirib qo‘ydi. Bunga ikkita rasmiyroq sabab bor edi: Putin bilan Si Jinpingning Moskvada uchrashuvi paytida milliy pullardan foydalanishni kengaytirish maslahatlari va Xitoyning Braziliya bilan hisob-kitoblarda yuandan foydalanish rejalari.
Ammo jiddiyroq o‘ylab ko‘rilsa ma’lum bo‘ladiki, Rossiya bilan Xitoy bunday rejani hamisha tuzib kelishgan, qator loyihalarda muvaffaqiyatli qo‘llashgan ham. Lekin bu loyihalar asosan o‘zaro mahsulot ayriboshlash jarayonidagina faol ishlagan. Masalan, Rossiya ma’lum tabiiy boyliklarni yuanga sotadi va o‘rniga darhol Xitoy uskunalarini sotib oladi. Ya’ni bu o‘rinda har ikki davlatda zaxira valutasini yuanga yoki rublga o‘tkazish rejasi yo‘q. Davlatlaro yirik bitimlardan tashqari bevosita fuqarolarga aloqador maishiy oldi-berdilarda hamon dollar asosiy vositachi valuta bo‘lib turibdi.
Ikkinchi holat – Braziliya va Xitoy o‘rtasidagi savdoda ham shunga o‘xshash holat kuzatiladi, ya’ni faqat mahsulot ayriboshlash jarayonida qisqa muddatda yuandan foydalaniladi. Zaxira saqlash, boshqa davlatlar bilan hisob-kitoblarda darhol yuan konvertatsiya qilinadi.
Tarixdagi xabarlar
Dollar inqirozi haqidagi bundan oldingi global axborot oqimi 2007-2008 yillarda kuzatilgan. O‘shanda dollar dunyo bo‘ylab endi mavqeini yo‘qotishi, Amerika qit’asidagi qator davlatlar birgalikda “Amero” valutasini yo‘lga qo‘yishi haqida xabarlar tarqaldi. Biroq keyinchalik ma’lum bo‘ldiki biror davlatning rahbariyati yoki markaziy bankida bu borada aniq reja yo‘q, aksincha, barcha davlatlar asosiy zaxiralarini dollarda shakllantirishgan, ya’ni bu inqiroz birinchi navbatda ularning o‘zlariga zarar keltiradi.
Aslida iqtisod olamida bunday tebranishlar har doim, yaqin 50 yil ichida juda ko‘p kuzatilgan. Eng jiddiysi 1971 yilda, dollar endi AQSh tomonidan oltinga erkin almashtirilmaydigan bo‘lganidan so‘ng bo‘lib o‘tgan. O‘sha yili AQSh prezidenti Nikson dunyoning istagan markaziy bankidan kelgan 35 dollar uchun bir troya unsiyasi hisobida oltin berishni nazarda tutuvchi Bretton-Vud tizimini to‘xtatadi. Bu holat o‘z zaxiralarining katta qismini dollarda saqlab turgan va istagan paytda oltinga almashtira olishiga ishongan ko‘plab davlatlarda vahima tug‘diradi. To‘g‘ri, o‘sha payt 10 foiz atrofida dollar inflatsiyasi kuzatiladi, oltin shu yilning o‘zida 38 dollarga, keyingi ikki yilda 42 dollarga ko‘tariladi. Lekin AQSh dollari dunyo iqtisodiyotida asosiy o‘yinchi maqomini saqlab qoladi. Chunki bu paytga kelib boshqa raqobatchining o‘zi ham yo‘q, tobora rivojlanib borayotgan moliya tizimining oldi-berdi jarayonlarini faqat oltin bilan ta’minlab turish amalda ilojsiz edi.
