“Davlat gazni eksport narxida bizga sotsa ham mayli” -issiqxonaçilikdagi muammolar haqida
|19:40 / 19.04.202319 89922 min
Qişloq xöjaligining kelajagi – issiqxonalar. Issiqxonalarda suv köp miqdorda tejaladi, ösimlik ösişi nazorat ostida turadi, turli özgaruvçan faktorlardan himoyada böladi. Ammo Özbekistonda soha tanazzulga uçrayapti.
Kun.uz qişloq xöjaligi tarmoqlarida mavjud muammolarni yoritişda davom etadi. Navbatdagi suhbatimiz – gazdan töliq uzilişi kutilayotgan issiqxonalar haqida. Suhbatdoşlarimiz –Meva-sabzavotçilar milliy assotsiatsiyasi rahbari Abdurahim Abduvaliyev va “Dormon Nihol Agro” korxonasi hammuassisi Ahrorjon Asqarov.
Abdurahim Abduvaliyev, Meva-sabzavotçilar milliy assotsiatsiyasi rahbari: Birinçi sabab bu – juda köp issiqxonalar sovuqdan çiqa olmadi, katta yöqotişlar böldi. Şuning hisobiga narxlar kötarildi. Boşqa sabablar ham bor, misol uçun issiqxonalarni quriş jarayonida köplab texnik hisob-kitoblar notöğri bölgan. Lekin eng katta sabablardan biri – yoqilği masalasi katta muammo böldi, issiqxonalarda gaz bosimi tuşib ketişi hisobiga. Zamonaviy qozonlar bir xil bosimda işlaydi.
Şokir Şaripov: Keling, masalani ikkiga bölamiz: biz ta’sir qilolmaydigan va ta’sir qilinişi mumkin bölgan jihatlarga. Anomal sovuqqa biz ta’sir qilolmaymiz.
Abdurahim Abduvaliyev: Köp narsani anomal sovuqqa tönkab qöyyapmiz. Anomal sovuq bu, masalan, bugun quyoş çiqib issiq bölib turibdi, ammo ertalab tursangiz, 1,5 metr qor yoğgan – bu anomal sovuq. Lekin sovuq bölişi bizga eng kami bir oy oldin e’lon qilindi. Vaqt bor edi tayyorgarlik köriş uçun.
Şokir Şaripov: Nega tayyorgarlik köra olmadik?
Abdurahim Abduvaliyev: Sovuqqa tayyor emas edik. Xususan, texnik bilimimiz yetmadi. Taşqarida taxminan -10, -15 gradus bölsa qança kömir yoqişni bilamiz, lekin -25 darajaga kelganda... Bu yerda umuman boşqa hisob-kitoblar kerak.
Şokir Şaripov: Umuman, issiqxonaçilik sohasi Özbekistonda qanaqa muammolarga duç kelyapti?
Abdurahim Abduvaliyev: Jarayonni boşidan olib qaraydigan bölsak, oxirgi olti yil içida zamonaviy issiqxonalar kirib keldi. Avval oddiy parniklardan foydalanib kelganmiz. Hozir tizimi boşqaça. Boşlanişida issiqxonaçilar katta miqdorda kreditlar oldi. 2016-2017 yillarda kreditlar olingan, keyinçalik dollar kursi özgarişi hisobiga qarzdorlik köpayib ketdi. Ikkinçidan, issiqxonalar juda tartibsiz qurildi. Özbekiston öz iqlimiga qarab zonalarga bölinadi. Bunga e’tibor berilmadi. Hammasini bir xil qilib qurdik.
Mavzuga oid
Abdurahim Abduvaliyev
Asosiy muammo bölayotgan isitiş tizimini olsak, eng sovuq havo deb Toşkent xududida -10 daraja olinar edi. Isitiş tizimida delta T deyiladi. Ana şu delta T biz aytgan 10 gradusdan 17 gradusgaça, Toşkent hududi uçun delta T 27 olingan. Bu Buxoroga yoki Xorazmga kelganda özgaradi. Bu özgariş içkaridagi isitiş tizimi özgarişiga olib keladi, ammo bunaqa hisoblar heç kimda bölgani yöq. Şablon sifatida Janubiy Koreyanikini olib kelişdi.
Menejmentdagi xatoliklar. Biz asosan dehqonçilik bilan şuğullanganmiz. Dehqonçilik bilan şuğullanganingizda hosilni oliş uçun hisobga olinişi kerak bölgan faktorlar bor: ekasiz, köçat olib kelasiz, suv berasiz, selitra berasiz, ammafos berasiz. Qolgani ob-havo qanaqa bölişi, kutilmagan zararkunanda keliş-kelmasligiga boğliq.
Issiqxonaçilik – dehqonçilik emas, kattaroq biznes jarayon. Hisobga olişingiz kerak bölgan faktorlar ança köp: namlik, suvning kimyoviy tarkibi, yerdagi haşarotlar, köçatni kimdan olayotganingiz, quyoş nuri qança ratda berilayotgani – hammasini hisobga oliş kerak. Keyin sotiş kerak, transportirovka, sortirovka, eksport qiliş.
Şokir Şaripov: 31 yil böldi mustaqil bölganimizga, aytayotgan muammolaringiz – xuddiki issiqxonaçilar öz faoliyatini endi boşlayotgandek...
Abdurahim Abduvaliyev: Biz har kuni yangitdan kiryapmiz bu sohaga... Kadr masalasi – oliy öquv yurtlarimizda tuproqşunoslik yönalişi bor, lekin issiqxonaçilik böyiça kerakli kadrlarni tayyorlaş yöq. Bu juda ham tez yangilanayotgan soha, lekin kadr yetkizib beriş tizimimiz talabga javob bermaydi.
Şokir Şaripov: Modomiki kadrlar muammo ekan, çet eldan nega olib kelinmayapti?
Abdurahim Abduvaliyev: Buni markazlaşgan holda qiliş kerak.
Şokir Şaripov: Demak, issiqxonaçi bir özi qolib ketyapti, maslahatçisi yöq, uyuşmasi yöq. Darvoqe, uyuşmalaringiz tunov kuni röyxatdan ötdi-a?
Abdurahim Abduvaliyev: Şu muammolar bizni uyuşma oçişga turtki böldi. Mana, 5-6 aprel kunlari katta seminar trening böladi. U yerda Özbekiston, Qozoğiston, Qirğiziston va Gollandiyadan mutaxassislar kelyapti. Ba’zan şunaqa fikrlar bölib qoladi: Gollandiya hozirgi darajasiga yetişi uçun 30 yil ketgan. Biz 50 yil bosib ötişimiz, boşqatdan velosipedni kaşf qilişimiz şart emas. Bor bilimni oliş kerak.
Şokir Şaripov: Muammolarni sanaşda davom etsak...
Abdurahim Abduvaliyev: Uruğçilik masalasi. "Kim uruğçilikni nazorat qilsa, qişloq xöjaligini nazorat qiladi" degan gap bor. Bir vaqtlar uruğçilik sohamiz nomdor bölganiga qaramay, keyin yöq bölib ketdi. Biz boşqa mamlakatlarning uruğçiligiga qarab qoldik. Ikkinçidan, issiqxonalarda köçatçilik masalasi ham muammo.
Şokir Şaripov: Qöşnilarimizda vaziyat qanday? Masalan, Qozoğistonda?
Abdurahim Abduvaliyev: Issiqxona sohasiga kiriş Qozoğistonda bizdan keyinroq yuz berdi. Yaqin 4-5 yil içida. Lekin ularda rivojlaniş ança odimladi. Çunki davlat tomonidan juda katta miqdorda subsidiyalar beriladi issiqxona qurilişiga, köçatçilikka, uruğçilikka.
Issiqxonalarni hozirgi kunda qiynayotgan yana bir narsa – infostruktura: gaz, suv, svet. Yer oldingiz, issiqxona qurmoqçimisiz, sizga yordamdan köra muhimroq narsalar – gaz, suv, svet.
Ahrorjon Asqarov, “Dormon Nihol Agro” korxonasi hammuassisi: Bu sohada gaz yoki tok uzilişidan zarar öta yuqori böladi. Masalan, oddiy sanoat sohasida uzilişdan bir yoki ikki kunlik iş hajmi yöqotiladi. Lekin issiqxonada agar sovuq, qiş paytida bir yoki ikki sutka gaz öçsa, harorat rejimi saqlanmasa, yo köçat öladi yoki unumdorlik kamayib ketadi. Issiqxonaçi 3 kunlik hajmni emas, yarim yillik yoki 5 oylik hajmni yöqotdi. Hammasi havoga uçadi. Boşqatdan köçat ekiş kerak böladi.
Ahrorjon Asqarov
Bu sohada soat, minutlar rol öynaydi. Keçasi bir soat svet bölmasin... Gaz bor bölsin-u, svet bölmasin, motorlar işlamay qoladi. Ikki soat içida harorat tuşişi hisobiga, masalan +10 darajaga yaqinlaşsa, pomidor gullarini tökib yuboradi. Bu ikki-uçta hosil ketdi degani. Harorat yana ham tuşadigan bölsa, yanada, yoki töliq ketadi hosil.
Issiqxonalarga gazni negadir 1000 sömdan sotişadi, sanoat korxonalariga – 650 sömdan... Issiqxonalar sanoat korxonalarigamas, hatto gaz şoxobçalariga tenglaştirilgan! Umuman olganda, oxirgi energiya inqirozidan keyin narx asosiy masala bölmay qoldi, qançaga bölsa ham, berişsa böldi.
Şokir Şaripov: Issiqxonalarni boşqa bir qança obektlar bilan birgalikda gazdan kömirga ötkazişga qaror qilindi. Bunga nisbatannima deysizlar?
Ahrorjon Asqarov: Dunyodagi iqlim özgarişiga, rivojlangan davlatlardagi amaliyotga qaraydigan bölsak, bu – orqaga qadam bölib qoladi, oldinga emas. Birinçidan, kömir tabiiy gazga soliştirganda iflosroq yoqilği. Tutuni, kuli – yomon. Ruslarda “zolnost” degan tuşunça bor, ayniqsa, bizning Angrendan çiqadigan kömirimiz kulida zararli moddalar köp.
Tasavvur qiling, issiqxona yonida qişloq, mahalla bölişi mumkin. Kömirdan qança tutun çiqadi! Çiqindilar albatta yomğir bilan yerga tuşadi. Kömir yonişidan qoladigan zararli çiqindi – kul – oddiy ötinning kuli kabi emas, oddiy ötin kulini şundoq yerga sepib yuborsa, öğit böladi. Kömir kuli kimyoviy zararli çiqindi, uni töğri şaklda utilizatsiya qiliş kerak. Agar siz yuzlab tonna kömir yoqadigan bölsangiz, undan tonnalab qoldiq qoladi.
Abdurahim Abduvaliyev: Bir gektar issiqxonaga bir kunlik isitiş tizimi uçun taxminan 3 tonna atrofida kömir kerak. Bizda 5600 gektar issiqxona bor deyilyapti, ba’zi ma’lumotda – 6000 gektar. Issiqxonalarning öziga 120 kun uçun taxminan 2 mln tonna kömir kerak bölyapti. 2 mln tonna...
Özbekistonda qazib olinadigan Angren kömiri 3500 kkal atrofida. Yevropadan kelayotgan qozonlarning asosiy qismi 7000 kkal kömirga möljallangan. Ya’ni 7000 kkalli kömir solsangiz, siz aytilgan energiyani olasiz.
Angren kömiri 3500 kkal, Qirğizistondan keladigan kömirlar 5000–6000 kkal, Qozoğistonning kömirlari 5500–7000 kkal. Yaqin bölgani uçun mana şu kömirlardan foydalanamiz. Bulardan foydalaniş uçun 3500 kkalli kömirni ikki marotaba solsak, 7000 kkal bölib qolmaydi. Bizga mos bölgan 2 mln tonna kömirni olib kelişning özi muammo. Biz tuşunmagan joyi bordir, tuşuntirişsin: 2 mln tonna kömirni qayerdan olmoqçimiz?
Qozoğistonning janubiy qismlarida issiqxonalarda kömirdan foydalaniladi, taxminan 50 dollardan olyapmiz, dedi. Lekin ötgan yili sovuq va boşqa sabablarga köra özlarida kömir yetişmovçiligi bölgan. Yevropada juda katta TETslar qurilyapti kömirga, Qozoğiston kömirini Yevropaga sotyapti, xaridor bor. Özlariga yetmay qolyapti. Qirğizistonning özida mana ötgan yili sovuq, qor bölişi hisobiga konlardan kömir olib çiqiş qiyinlaşdi. Bizga sotmay qöyişsa, qayerdan olamiz şunça kömirni? Adaşmayotgan bölsam, qarorda körsatilgan loyihalar uçun 5 mln tonnaga yaqin kömir kerak bölyapti.
Ikkinçisi, kömir albatta temiryöl bilan keladi, eng arzoni şu çunki. Ba’zi mutaxassislar buni juda murakkab deyişdi. Qanday olib kelamiz, kim olib kelib beradi?
Uçinçidan, kömir qozonlarini olişimiz kerak, qayerdan olamiz? Qarorda kamida 95–96% çiqqan çiqindini töxtatib qoladigan filtrlardan foydalaniş kerakligi aytilgan. Çunki undan pastroq bölsa, hamma joy qorayib ketadi. Şunday ekan, zamonaviy, qimmat qozonlar olişimiz kerak, taxminan, 1 gektar uçun möljallangani – 50-60 ming dollar.
Bizning hisobimiz böyiça, bir gektarga bitta qöyiladi, ikki gektarga ham bitta qöyiş mumkin, lekin uç gektarga bitta kömir qozon qöya olmaysiz. Şunday ekan, bizga taxminan 1500–1800 ta qozon kerak, qayerdan olamiz buni? Işlab çiqaruvçi kim, kim bizga yetkazib beradi?
Şokir Şaripov: Ustiga qisqa davrda almaştiriş kerak...
Abdurahim Abduvaliyev: Ha. Hozir, şu topda vaqt yöqotyapmiz. Oktyabr oyining boşida barça issiqxonalarda (agar sentabrda anomal sovuq bölmasa) qozon va kömir turişi kerak, çunki gaz berilmasligi aytildi. Yetti oy vaqtimiz qolgan, mana şu yetti oy içida biz qozonga buyurtma berib, olib kelib, yoniga kömirni tökib qöyişimiz kerak. Buning jismonan iloji yöq.
Örganib çiqdik, kompaniyalar bilan gaplaşdik, ba’zilari 30 ta, ba’zilari 40 ta kotyol işlab çiqarib berişimiz mumkin, deyapti. Turkiyada katta bir kompaniyalar bor, “150 tagaça qilişim mumkin, bu yillik işlab çiqariş kuçim”, deyapti. U Turkiyaning özidagi talabni ham qoplaşi kerak, boşqa joyda bölgan talablarni ham. 1500–1800 ta qozonni olib keliş, pulini tölaş kerak. Hozirgi issiqxona qurgan tadbirkorning 99 foizi qarzda, krediti bor, ikki yil karantin böldi, ba’zi sabablarga köra narxlar tuşişi hisobiga qiynalib kelyapti, böynidagi şunça qarz ustiga yana qarz olişga töğri keladi. Yöq deganda 80–100 mln dollar atrofida faqat qozonga pul ketadi.
Ekologiya masalasi bor, juda ham oğriqli nuqta. Butun dunyo oxirgi ön yil içida kömirdan foydalanişni kamaytiryapti.
Ahrorjon Asqarov: Bizda issiqxonalarga gaz eng qimmat narxda beriladi, ya’ni 1 kubometr gaz 1000 söm miqdorida. Bu aslida Özbekiston çetga eksport qiladigan narxga juda yaqin. Öşa gazni çet elga eksport qiliş mumkin ekan, nega özimizdagi iste’molçiga beriş mumkin emas, öşa narxga heç bölmaganda?
Menimça, bu yerda “böldi uz hammasini, issiqxonalarga gaz berilmasin”, degan yondaşuv bölmasligi kerak. Bozor iqtisodiyoti şaroitida işlayapmiz, qimmatroq bölsa ham olişga imkoniyati bölişi kerak tadbirkorda. Keyin savol: nega issiqxonaga nisbatan bunaqa diskriminatsiya: sanoat uçun 650 sömdan, issiqxona uçun 1000 sömdan. Nega issiqhonaçi sanoatni subsidiya qilişi kerak? Nimaga issiqxonaga eng oğir yuk yuklanyapti?
Şokir Şaripov: Iste’mol qilinayotgan umumiy gazning neça foizini issiqxonalar işlatadi?
Abdurahim Abduvaliyev: Bu savolga oxirgi uçraşuvda prezident administratsiyasi rahbari Sardor Umrzoqov javob berdi: 1,5 foizini. Bunday olib qarasak, bu katta raqam emas.
Şokir Şaripov: Hozir kömirga ötiş şart qilinyapti-a? Buning oqibatida neça foiz issiqxonaçilar sohadan ketadi, başorat qilsak böladimi?
Abdurahim Abduvaliyev: Başorat qilsak böladi, taxminan 10–12 foiz issiqxonalar kömirga ötadi.
Şokir Şaripov: Ya’ni, ötişga qurbi yetadi?
Abdurahim Abduvaliyev: Majbur böladi. Çunki böynida juda ham katta qarzi bor, bankdan kredit oliş jarayonida qaysidir obektlarni zalogga qöygan. Ketolmaydi, mahalladagi qöşnisi işlab çiqargan temir qozonni bölsa ham işlatadi. Lekin bular köp emas.
Yana taxminan 30–40 foizga yaqin issixonalar “xolodniy” degan uslubga ötadi, ya’ni “sovuq issiqxonalar”ga: martning boşida, fevralning oxirlarida ob-havoga qarab ekin qiladi, isitmaydi, may oylariga borib hosil ola boşlaydi.
Qolgan qismi bu sohadan çiqib ketişga majbur böladi.
Lekin buning davomi ham bor: bular – birinçi yilda böladigan holat. Keyingi yilda sovuq issiqxonalar öşança ham foyda körolmaydi: yarim yillik sezon işlaydi, yoz payti ekib, oktyabr va noyabrgaça olib boradi, noyabrdan keyin sovuqda eplolmay qoladi. Böynidagi qarzni tölay olmasligi hisobiga bular ham sohadan çiqib ketadi.
Umumiy miqdordan 15–20 foizi sohada qoladi. Bu narx-navoga jiddiy ta’sir qiladi, avvaliga kötariladi, keyin import hisobiga tuşadi. Importyor bölib qolsak, valutamiz çiqib keta boşlaydi. Kömirga çiqib ketadi, pomidor olamiz, bodring olamiz, kotyollar olamiz.
Ahrorjon Asqarov: Energetika vazirligimiz va boşqa şu sohadagi idoralarga taklif bor edi. Masalan, Angrenda sifati past lignit – qönğir kömirimiz bor, Qozoğiston yoki Qirğizistondagidek toş kömir emas. Öşa kömirdan ham foydalansa böladi, uni mayda iste’molçilarga bergandan köra, markazlaştirgan holda, ya’ni issiqlik elektr stansiyalari qilib, energiya işlab çiqargan maqsadga muvofiqroq bölardi. Xitoyda ham aynan kömirda işlaydigan elektrostansiyalar köp, çunki yuqori harorat hisobiga yaxşi yonmaydigan kömir yonib ketadi, qozonning içida ming gradus harorat bölib turganda yonmaydigan kömir ham yonib ketadi-da. Keyin katta elektr stansiyalarda katta filtrlar qöyiş oson.
Şunday qilib, xonadon va issiqxonalarga tarqatgandan köra, kömirni bitta yoki ikkita elektr stansiyalarga beriş töğriroq. Filtrlab, atrof-muhitga zararni kamaytirişni markazlaşgan holda qiliş osonroq. Elektr balansimizdagi bir qism elektr energiyasi kömirga ötsa, undan ortib qolgan gazni xonadonlarga ham, issiqxonalarga ham bersa böladi. Buni “miqyos bilan iqtisod qiliş” deyiladi.
Şokir Şaripov: Qöşni Qozoğistondagi issiqxonaçilik sohasida muhit qanday?
Abdurahim Abduvaliyev: Qozoğiston issiqxonaçilik assotsiatsiyasi bilan hamkorligimiz bor, gaplaşib turamiz, köp uçraşib turamiz. Ularda issiqxonaçilikning har bir sohasi böyiça davlat subsidiyalari mavjud. Qozoğistonda har bir qurilgan issiqxona uçun 20 foizgaça miqdorda pul qoplab beriladi. Alohida 200 ming dollargaça pul beradi bir gektar uçun. Bundan taşqari issiqxonaçi köçatçilik bilan şuğullansa, unga alohida yana subsidiya beradi. Issiqxonaçi olayotgan uruğiga ham subsidiya oladi.
Şokir Şaripov: Qança miqdorda?
Abdurahim Abduvaliyev: Aniq raqamlari har bir loyiha uçun alohida, bir gektarda qança köçat yetiştirayotgani, kimlarga sotayotganiga qarab turib alohida beriladi. Undan taşqari issiqxona uçun kerak bölgan aşyolar va öğitlar (kimyoviy emas) uçun bojxonadan subsidiya berilgan, olib ötişda tölov yöq. Eksport qiladiganlarga alohida qöşimça yordamlar beriladi. Kiriteriyalari köp, har bir soha uçun alohida: uruqqa, köçatga, yetiştirgan mahsulotga qarab qöşimça yordamlar beriladi ularga.
Şokir Şaripov: Bu qanday natija beryapti, hisob-kitobi bormi?
Abdurahim Abduvaliyev: Natija – Qozoğiston özini qişloq xöjaligi mahsulotlari bilan 80–85%gaça ta’minlay boşladi. Oldin katta miqdorda import qilardi, hozirgi kunda ham import bor, lekin bu import darajasi yildan yilga kamayyapti. Yaqinda eşitdim: katta-katta tadbirkorlar bilan muloqot qilingan, davlat tarafidan 30–40 gektar issiqxonasi borlarga yana şunçasi uçun pul ajratilyapti. Ya’ni “sohada katta-katta loyihalar olib boryapsan, demak bu qölingdan keladi, şuning uçun bu sohani yanada rivojlantir, kerakli miqdorda yordam beraylik” degan ma’noda iş tutişyapti. Past foizli kreditlar berişadi. Valutada – 4 foizdan.
Şokir Şaripov: Bizda qanaqa foizlar?
Abdurahim Abduvaliyev: Bizda issiqxona böyiça valutada kredit ajratiş töxtatilgan. Sömda oladigan bölsangiz, 18–20 % atrofida olinadi kredit.
Şokir Şaripov: Menga aytib berişgan: Qozoğiston issiqxonalarida asosan özbek dehqonlari işlar ekan...
Abdurahim Abduvaliyev: Bilasizmi, nafaqat Qozoğistonda, butun MDH davlatlaridan xohlagan joyiga borib, issiqxonaga kirib gaplaşsangiz, eng kamida bitta yo ikkita özbek bor.
Şokir Şaripov: Vodiydagi muxbirimiz menga aytib bergan edi, öz vaqtida Vodiyda issiqxonalar gaz bilan ta’minlanganda, rosa gullagan – rivojlangan ekan, gazdan uzilgandan keyin tajribali dehqonlar yoppasiga Qirğizistonga ötib ketgan ekan...
Ahrorjon Asqarov: Holbuki Qirğizistonda gaz yöq, özlari import qilişadi...
Abdurahim Abduvaliyev: Bu takrorlanadigan vaziyat, hozirda bizdagi zamonaviy issiqxonalarda işlayotgan odamlar ham ertaga bu soha çökişni boşlagandan keyin majbur böladi yaqin bozor – Qozoğiston va Rossiyaga ötişga. Mutaxassislar ketadi bu soha böyiça. Iloji yöq – mutaxassis qayergadir borişi kerak-da, oqim böladi yana.
Ahrorjon Asqarov: Sobiq Ittifoq mamlakatlari orasida Ozarboyjonni ança ilğor mamlakat deb aytiş mumkin, ayniqsa meva va sabzavotçilik sohasida. Öz vaqtida Rossiya bozorida biz – Özbekiston va ozarboyjonliklar örtasida raqobat bölgan bölsa, hozir biz yutqaza boşladik, holbuki biz kattaroq mamlakatmiz. Asosiysi, ularda iqtisodiy erkinliklar bor. Bizda fermer xöjaliklari paxta-ğallaga boğlab qöyilgan bölsa, ular nima yetiştirişni özlari hal qiladi.
Abdurahim Abduvaliyev: “Uzbekskiy pomidor”lar Rossiyada eng qimmat pomidor hisoblanadi. Hatto boşqalar özinikini ustiga “uzbekskiy pomidor” deb yozib sotişadi. Qiziq işlar bölgan: özbek pomidorlari joylaştiriladigan yoğoç qutiga gazeta qöyiladi, qarangki, Ozarboyjondan kelib, bizdan gazeta olib ketişgan, özining pomidori tagiga uni qöyib, “özbek pomidori” deb sotiş uçun... Biz esa hozir eksport bozorini yöqotiş haqida emas, içki bozorni yöqotiş haqida gapiryapmiz...
Şokir Şaripov: Kelinglar, hozir men “yomon qahramon” rolini öynay: “xöp, nima böpti qişda bodring, pomidor, bulğori yemasak? Qişda qimmat bölsa, bahorda yeymiz”, desam, bu savolga nima deb javob berasizlar?
Ahrorjon Asqarov: Vitaminlar odamning soğliği, immuniteti yaxşi bölişi uçun zarur. Qişda ham bularni iste’mol qiliş kerak, qoqi yoki tuzlangan mahsulotlar örnini bosa olmaydi. Konserva va tuzlanganlarda vitaminlar ölib bölgan böladi.
Abdurahim Abduvaliyev: Bular – tibbiy jihatdan. Issiqxonalar uçun katta miqdorda kreditlar berilgan, mulklar garovga qöyilgan, bank hammasini tortib olişga majbur böladi. Issiqxonani tortib olsa, bankka ham zarari bor – katta miqdorda moliyaviy zararga olib keladi. Kreditlar Jahon banki, Osiyo taraqqiyot bankidan şu sohaga deb olingan, uni ertaga qaytariş bor. Qarzlarning qaytarilmasligi keyingi olinadigan qarzlarning kamayişiga yoki foizlarning kötarilişiga olib keladi.
Ahrorjon Asqarov: Qişloq xöjaligi böyiça eng ilğor davlatlar deb Gollandiya va Isroil tan olinadi. Ikki davlatda ham oxirgi bir neça ön yil davomida issiqxonalar roli juda ham ösib borgan. Iste’molçilarning talabi oşib boryapti. Dehqonçilikdagi asosiy muammolardan biri – ösimlikning oçiq havoda ekanligi, nazoratda uşlab bölmasligi: kuçli şamol, haşarot tuşişi va hokazo. Issiqxona nazorat ostidagi iqlim şaroitini yaratiş imkonini beradi.
Şu orqali mahsulotni biror bir sifat bilan ma’lum muddatda yetiştiriş imkoniyati böladi. Öşa sababli qişloq xöjaligining katta qismi issiqxonaga ötyapti. Yuqori sifatga aynan issiqxona orqali erişilyapti. Isroilda suv yöq, juda ham çeklangan, issiqxonada tomçilab suğoriş orqali suvni tejab, mahsulot yetiştirişyapti, eksport qilişyapti. Özbekiston ham, bundoq olib qarasangiz, qurğoqçilikka yaqin şaroitdagi mamlakat, ya’ni hozirgidek 4 mln gektar yerimizda eskiça suğorib dehqonçilik qilinsa, keyingi 10–20 yil içida suv yetmaydi, toğlarimizdagi muzliklar eriyapti, yoğingarçilik kamayyapti. Biz xuddi Isroilga öxşab tomçilab suğoriş, yomğirlab suğoriş tizimiga ötişga majbur bölamiz, issiqxona tarmoğini ham qoldirişimiz kerak.
