2022 yil noyabr oyi boshida Germaniya kansleri Olaf Shols Yevropaning koronavirus pandemiyasidan beri Xitoyga tashrif buyurgan ilk yetakchisi bo‘lgandi. Undan biroz keyin Yevropa kengashi prezidenti Sharl Mishel ham Pekinga safar qildi. 2023 yilda Ispaniya bosh vaziri Pedro Sanches va Fransiya prezidenti Emmanuel Makron Yevropa komissiyasi raisi Ursula fon der Lyayyen bilan birgalikda Xitoyga bordi.
Aprel oyida esa Yevropa Ittifoqining tashqi ishlar va xavfsizlik siyosati bo‘yicha oliy vakili Xosep Borrelning Xitoyga tashrifi rejalashtirilgan edi. Biroq Borrelning safari unda kovid aniqlangani tufayli bekor qilindi (lekin xuddi shu vaqtda Germaniya tashqi ishlar vaziri Annalena Berbok Xitoyga keldi). Italiya bosh vaziri Jorjiya Meloni ham yaqin vaqt ichida Xitoyga tashrif buyurishni rejalashtirmoqda.
Yevropa Ittifoqi va Xitoy o‘rtasidagi bunday aloqalar Vladimir Putinga, Xitoyga Rossiya emas, balki Yevropa Ittifoqi ko‘proq bog‘langanini aytish uchun asos bo‘ldi. Meduza nashri yevropalik siyosatchilarning bu tashriflaridan maqsad nima ekani, ularning safarlari Ukrainadagi urush bilan qanday bog‘liqligi va nima uchun Jinping Yevropaga kelmay, ular Xitoyga borayotganini o‘rgangan.
Nega kovid pandemiyasi Xitoyni bir muddat tashqi siyosatni unutishga majbur qildi? Va Si Jinpingning Xitoy rahbarligiga uchinchi muddatga saylanishi diplomatik izolyatsiyadan chiqishga qanday ta’sir o‘tkazdi?
2020 yilda SARS-CoV-2 virusi «vatani» bo‘lmish Xitoyning Uhan shahri qattiq karantin uchun butunlay yopildi, uning ortidan esa butun Xitoyda karantin joriy qilindi. XXR rahbariyatining asosiy e’tibori ichki siyosiy kun tartibiga qaratildi. Mamlakat pandemiyaga qarshi kurash olib bordi, mahalliy byurokratiya esa 2022 yil oktyabriga belgilangan Xitoy Kommunistik partiyasining (XKP) XX qurultoyiga tayyorgarlik ko‘rdi. Ushbu s’yezdda siyosiy byuro a’zolari tasdiqlandi va Si Jinping markaziy qo‘mita bosh kotibi lavozimiga qayta saylandi.
Qurultoydan bir necha oy o‘tgach, 2022 yil oxirida, koronavirus cheklovlarining aksariyati bekor qilindi. Bu bilan birga, yangilangan siyosiy mashinani bezash ham yakunlandi: 2023 yil 5 martda mamlakatning oliy maslahat organi — Xitoy xalq siyosiy maslahat kengashi, (XXSK) Butunxitoy qo‘mitasining 14-chaqirig‘ining birinchi sessiyasi ochildi. Ushbu chaqiriq davomida Si Jinping rasman Xitoy Xalq Respublikasi raisligi va Markaziy harbiy kengash rahbariligiga uchinchi muddatga tasdiqlandi. Shuningdek, hukumatning yangi tarkibi, jumladan, yangi bosh vazir – kommunistik partiyaning Shanhay qo‘mitasining sobiq kotibi Li Syan ham o‘z lavozimiga tasdiqlandi.
Mavzuga oid
Ushbu voqealar fonida Xitoy tashqi siyosat bilan faol shug‘ullana boshladi. Agar kovidning kelib chiqishi, savdo urushi va Rossiyaning Ukrainadagi tajovuziga nisbatan ikki xil pozitsiya AQSh bilan kelishmovchiliklarni kuchaytirib, Pekin va Vashington qarama-qarshiligini yangi bosqichiga olib chiqqan bo‘lsa, Yevropa, aksincha, uzoq vaqtlik oddiy diplomatik aloqalardan so‘ng Xitoy bilan yaqinlashishga harakat qilishga qaror qildi.
Ya’ni yevropalik siyosatchilar Xitoyga faqat karantin tugagani uchun kela boshladimi? Unda nega Si Jinping Yevropaga bormayapti?
Ha, safarlar ko‘payishi sababining eng oddiy javobi – pandemiya tugashi va asosiy karantin cheklovlari bekor qilinishi bilan bog‘liq. Xitoyning tashqi siyosat bilan shug‘ullanish vaqti keldi – yevropalik siyosatchilar esa bu vaziyatni o‘tkazib yuborishni istamadi.
Yevropa Ittifoqi rahbarlari bugungi kunda Xitoyga ko‘plab sabablar tufayli qiziqish bildirmoqda, bu sabablar ularning Pekinga tashriflarini juda muhim qiladi. Si Jinping uchinchi muddatga qayta saylanganidan keyin u bilan shaxsiy munosabatlar o‘rnatish, iqtisodiy manfaatlar uchun lobbichilik qilish, Pekinni Rossiya-Ukraina urushida vositachi sifatida ishtirok etishga chaqirish – bu omillarning barchasi Xitoyni yevropalik siyosatchilar uchun eng mashhur diplomatik yo‘nalishlardan biriga aylantirdi.
Shu bilan birga, Si Jinpingning Yevropa Ittifoqiga taklif qilinishi saylovchilar tomonidan salbiy qabul qilinadi. Agar Rossiyada uni aziz mehmon va strategik hamkor sifatida kutib olishsa, yevropalik saylovchilar bunday harakatlarni qabul qilmaydi. Ular saylagan siyosiy vakillar esa buning ortidan o‘z reytinglarini yo‘qotishni xohlamaydi.
2022 yil avgust-oktyabr oylarida Shimoliy Amerika, Yevropa va Yaqin Sharqning 15 ta davlatida onlayn tarzda o‘tkazilgan bir qator ijtimoiy so‘rovnomalar natijalari bu mamlakatlar aholisi Xitoyga nisbatan keskin pozitsiyani qo‘llab-quvvatlashini ko‘rsatdi. Latviya, Ruminiya va Gretsiyadan tashqari barcha mamlakatlarda respondentlarning 50 foizidan ko‘prog‘i Pekinga nisbatan salbiy yoki o‘ta salbiy munosabat bildirgan. Shveytsariyada bunday fikrdagi odamlar 72 foiz, Finlandiyada, Avstriya va Germaniyada 60 foizdan oshiqroq bo‘lgan.
So‘ngi misol ayniqsa e’tiborli. Germaniya Yevropa Ittifoqining eng yirik iqtisodiyoti va uning muvaffaqiyati ko‘p jihatdan Xitoy bilan yaqin aloqalarga bog‘liq. Biroq Xitoy yuqoridagi so‘rovnomada nemislar salbiy munosabat bildirgan davlatlar orasida to‘rtinchi o‘rinni egallagan (Shimoliy Koreya, Rossiya va Erondan keyin). Germaniya aholisining katta qismi Pekinning geosiyosiy ekspansiyasining oldini olish va Xitoyda inson huquqlarini himoya qilishni savdo va investitsiyalarni rivojlantirishdan ko‘ra ustunroq vazifa deb hisoblagan.
Xo‘sh, bunday holatda yevropalik siyosatchilar Pekinga safarlarini saylovchilarga qanday tushuntiradi? Va bu tashriflardan amaliy foyda bormi?
Yevropa Ittifoqi rahbarlarining Xitoyga so‘nggi barcha tashriflari uchun maqsadni Germaniya kansleri Olaf Shols belgilab berdi. Uning Politico nashriga bergan maqolasida bayon etilgan g‘oyalarni, Pekinga borgan deyarli barcha yuqori martabali mehmonlar turli usullar bilan qayta takrorladi.
Birinchidan, safarlar Yevropa Ittifoqining siyosiy muallif sifatida birligini ta’kidlaydi. Olaf Shols buni quyidagicha ta’riflagan:
«Men Pekinga Germaniya federal kansleri sifatida ketyapman, lekin shu bilan birga, men buni yevropalik sifatida ham qilyapman. Men butun Yevropa nomidan gapirmayapman — bu o‘zboshimchalik va noto‘g‘ri bo‘lar edi — lekin Germaniyaning Xitoyga nisbatan siyosati Yevropaning Xitoyga nisbatan siyosati asosiga qurilsagina muvaffaqiyatli bo‘lishi mumkin».
Sholsdan so‘ng, Yevropa Kengashi prezidenti Sharl Mishel ham darhol o‘z safarining millatlararo ma’nosini tasvirladi:
«27 davlat rahbarlari Yevropa Ittifoqi va Xitoy o‘rtasidagi munosabatlarning muhim ahamiyati haqida kelishib oldi. Biz bu aloqalarni Yevropa va global manfaatlar uchun qanday qilib eng yaxshi tarzda boshqarishni muhokama qildik. Xitoy bilan munosabatlarimizning barcha jabhalari bo‘yicha ochiq hamkorlik — bu oldinga yagona yo‘l. Biz 2023 yilda bo‘lib o‘tadigan Yevropa Ittifoqi-Xitoy sammiti doirasida fikr almashishni davom ettirishga kelishib oldik».
Fransiya prezidenti Emmanuel Makron ham o‘z tashrifidagi umumevropa xarakterini ta’kidladi. U Xitoyga Yevropa komissiyasi raisi – ya’ni YeI ijroiya organi rahbari – Ursula fon der Lyayyen bilan birga borgani ham bejiz emas.
Tashriflarga sabab sifatida ko‘rsatilgan bu noaniq motivatsiyalar ortida yanada amaliy komponent— iqtisodiy soha yashiringan. Yevropa Ittifoqi mamlakatlari yetakchilari tashqi siyosatni qurishda ittifoqning birligi va uning sub’yektivligiga e’tibor qaratadi, bu bilan bir vaqtda iqtisodiy qarorlar qabul qilishdagi suverenitetni ham ta’kidlaydi.
Bu jihatdan, Yevropa liderlari inson huquqlarining buzilishi va Tayvan muammosi tufayli Xitoyni tanqid qilishni «bu biz emas — bu Bryusseldagi byurokratlar, endi keling, biz davlatlarimiz o‘rtasidagi ikki tomonlama savdoni muhokama qilamiz» deyishi mumkin. Ya’ni «noqulay» mavzular bilan «Bryussel byurokratlari» shug‘ullanadi — ular Xitoy bilan diplomatik mojarolar uchun javobgar va ayni paytda Yevropa fuqarolik jamiyatining Pekinga salbiy munosabatini ifodalaydi.
Xitoy bunday o‘yin qoidalarini qabul qiladi va Yevropa Ittifoqi rahbariyati bilan tanqidiy fikr almashib, bir vaqtning o‘zida alohida davlatlar rahbarlari bilan savdo, investitsiya, ekologiya, madaniyat va sport masalalari bo‘yicha ijobiy kun tartibini saqlab qoladi.
Pekinga tashriflarning amaliy natijalari haqida gapirilsa, shuni aytib o‘tish kerakki, yevropalik siyosatchilarning har biri Si Jinping bilan aloqa o‘rnatishda o‘zining pragmatik manfaatlaridan kelib chiqadi. Ushbu mulohazalardan kelib chiqqan holda, Shols hatto Makron bilan qo‘shma safar taklifini ham rad etdi va Fransiya prezidenti Xitoy rahbari bilan uchrashuv sanasini o‘zgartirmaguncha, Pekinga tashrifini norasmiy ravishda ortga surdi. Bu ajralish Yevropa Ittifoqi va Xitoy o‘rtasidagi munosabatlardagi yangi tendensiyadir: 2019 yilda, Si Jinpingning Parijga tashrifi chog‘ida Makron o‘sha paytdagi Germaniya kansleri Angela Merkel va Yevropa komissiyasi raisi Jan-Klod Yunkerga ittifoq birligini namoyish qilish uchun muzokaralarga qo‘shilishni taklif qilgan edi.
Pekinni g‘azablantirmaslik uchun Yevropa Ittifoqi rahbarlari namoyishkorona tarzda AQSh va Xitoy o‘rtasidagi mojarodan ham uzoqlashmoqda. Yevropa ehtimol alohida-alohida bo‘lib qo‘llashi ham mumkin, bunda u Xitoy oldida «aybsiz» bo‘lib qoladi. Masalan, Yevropa davlat xizmatchilarining rasmiy telefonlariga TikTok’ni o‘rnatishni taqiqlash kabi AQSh sanksiyalarini qo‘llav-quvvatlaydi, ammo Vashington texnologiya kompaniyalaridan Xitoyga yarimo‘tkazgichlar eksportini cheklashni talab qilganda, Yevropa siyosatchilari savdo urushidan chetda qolishni afzal ko‘radi. Buning o‘rniga Pekin uchun muhim bo‘lgan «yagona Xitoy» tamoyilini qo‘llab-quvvatlovchi va Tayvan bo‘g‘ozida harbiy mojaroning oldini olishni ilgari suruvchi deklaratsiyani takrorlaydi. Shunday bayonotlar bilan Shols ham, Makron ham chiqish qildi.
Bularning bari milliy biznes manfaatlarini himoya qilish uchun juda muhim. Yevropaning har bir yetakchisi Pekinga biznes hamjamiyatining eng yirik vakillari bilan birga safar qildi, chunki ular davlat rahbarlari ishtirokida barcha muhim bitimlarni muzokaralar stolida muhokama qilishlari mumkin edi.
Ushbu stolda o‘zaro ishonch paydo qilish uchun tashriflardan oldin ramziy signallar yuboriladi. Masalan, Sholsning Pekinga safaridan bir necha kun oldin Germaniya hukumati murosasoz qaror qabul qildi, unga ko‘ra, Xitoyning COSCO Shipping Pors Ltd (CSPL) kompaniyasiga Hamburgdagi Tollerort konteyner terminalining dastlab rejalashtirilgan 35 foizi o‘rniga 24,9 foiz ulushini sotib olishga ruxsat berildi.
Bitim mamlakat ichida Xitoyga qaramlikning kuchayishi va buni rag‘batlantirishda kanslerning shaxsiy roli haqida haqidagi ko‘plab muhokamalarga sabab bo‘ldi. Ukrainadagi urush boshlanishidan oldin Germaniya Rossiya bilan munosabatlarda qo‘llagan «savdo orqali o‘zgarish» siyosati, birinchi navbatda, gaz ta’minoti sohasida yaqqol muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Ammo Xitoy bilan munosabatlarda, Shols hukumati xavflarni diversifikatsiya qilmoqda. Aynan shuning uchun ham CSPL ulushi nemis kompaniyasining operatsion siyosatiga ta’sir o‘tkaza olmaydigan darajaga tushirildi.
Makronning tashrifi nisbatan ko‘p sonli bitimlar bilan ajralib turdi. Xitoy Tashqi ishlar vazirligi xabar berishicha, tomonlar aviatsiya, fan va texnologiya, ta’lim va qishloq xo‘jaligi kabi turli sohalarda 40 ga yaqin hukumatlararo bitim va biznes shartnomalari imzolagan.
Xitoyning urushdagi roli haqidagi muzokaralar nima bo‘ldi? Makron va Shols Jinpingdan Vladimir Putinni «tinchlantirish»ni so‘ramadimi?
Afsuski, pragmatik siyosatda, birinchi navbatda iqtisodiy manfaatlar ustunlik qiladi. Yevropalik mehmonlar va Si Jinping muzokaralarida Rossiyaning Ukrainadagi urushi mavzusi oxirgi bo‘lib muhokama qilindi. Ehtimol, yopiq eshiklar ortida Shols, Makron va boshqa yuqori martabali yevropalik tashrif buyuruvchilar Xitoy rahbarini G‘arb chaqiriqlariga e’tiborsiz bo‘layotgan Rossiya prezidentiga ta’sir o‘tkazishga undagan.
Ammo chiqishlarda Xitoyning urushdagi faolroq pozitsiyasi tomonlar tomonidan tilga olinmadi: bayonotlar yadro qurolini ishlatmaslik va tarqatmaslik haqida umumiy iboralardan iborat bo‘ldi. Xitoy bunday iboralarni Shols bilan muhokamalarda ham, Makron bilan qo‘shma bayonotda ham bajonidil qo‘llab-quvvatladi. Fransiya va Xitoy, shuningdek, 2022 yil yanvar oyida BMT Xavfsizlik Kengashining besh doimiy a’zosi tomonidan ma’qullangan (o‘shanda hatto Rossiya ham yadro urushida g‘olib bo‘lmaydi va bunday urush hech qachon olib borilmasligi kerak degan tezisga qo‘shilgandi) yadro urushi va qurollanish poygasining oldini olish siyosatiga sodiqligini yana bir bor tasdiqladi.
Shu bilan birga, Yevropa yetakchilari, shubhasiz, Si Jinpingga Ukrainadagi urush bo‘yicha o‘z pozitsiyalarini tushuntirgan. Ammo bu yerda to‘liq ta’riflab bo‘lmaydigan ikkita omil bor:
— Birinchidan, Si Jinpingning Rossiya Federatsiyasi rahbariyatiga real siyosiy ta’siri qanday? To‘g‘ri, ta’sir ko‘rsatishga yordam beruvchi savdo, iqtisodiy va moliyaviy vositalar, albatta, mavjud va ulardan foydalanish mumkin. Ammo Yevropa Moskvaning Pekinga qaramligini ortiqcha baholamayaptimi? Si Putinga qo‘ng‘iroq qilishi va buning ortidan janglar to‘xtab, urush muzokaralar bosqichiga o‘tishi ssenariysi hozirda fantastik ko‘rinadi.
— Ikkinchi taxminga ko‘ra esa, XXR rahbari o‘zining Kremldagi «aziz do‘sti»ga o‘z ta’siri darajasini ehtiyotkorlik bilan baholaydi va Jinpingning Yevropa bilan muzokaralar stolida Rossiyaga bosim o‘tkazish emas, balki unga yordam bermaslik sharti turadi. Bu oddiy, tushunarli va Xitoy siyosiy rahbariyatiga hech qanday qiyinchilik tug‘dirmaydi. Lekin shunga qaramay, aloqalarning bunday ssenariysiga ishonch hosil qilish uchun ham yetarli asos yo‘q.
Bundan kelib chiqadiki, Putin haq — yevropalik siyosatchilar Xitoyga ularning Pekinga qaramligi oshib borayotgani uchun ham tez-tez safar qilyaptimi?
Eslatib o‘tamiz, Putin VGTRK telekanaliga bergan intervyusida «Yevropa iqtisodiyotining (Xitoyga) qaramligi qaysidir sohalarda Rossiyaning Xitoyga qaramligidan ancha tez sur’atlarda o‘sib borayotgani»ni ta’kidlagan va bunga dalil sifatida Xitoy va birlashgan Yevropa o‘rtasidagi savdo aylanmasi yuqori sur’atlarda o‘sib borayotgani keltirilgan.
Haqiqatan ham savdo aylanmasi o‘smoqda. 2022 yilda Xitoy va Yevropa Ittifoqi o‘rtasidagi umumiy o‘zaro tovar ayirboshlash hajmi 847,3 milliard dollarga yetdi, bu 2021 yilning shu davriga nisbatan 2,4 foizga ko‘proq. «Yevrostat» ma’lumotlariga ko‘ra, o‘tgan yili Xitoy Yevropa Ittifoqining eksport hamkorlari orasida 9 foizlik ulush bilan uchinchi o‘rinni egallagan (birinchi o‘rinda – 19,8 foiz bilan AQSh, ikkinchi o‘rinda – 12,8 foiz bilan Buyuk Britaniya). Shu bilan birga, Xitoy 20,8 foiz ulush bilan Yevropa Ittifoqiga eng yirik tovarlar importchisi hisoblanadi (AQSh va Buyuk Britaniyada mos ravishda 11,9 foiz va 7,3 foiz, Rossiyada esa 6,8 foiz).
Ammo bir mamlakatning boshqasiga iqtisodiy qaramligi nafaqat savdo hajmi, balki uning strukturasi orqali ham belgilanadi. Yevropa Ittifoqi va Xitoy o‘rtasidagi savdo munosabatlari hamda Rossiya va Xitoy o‘rtasida iqtisodiy aloqalarning asosiy farqi ularning diversifikatsiyasidir.
Rossiya va Xitoy o‘rtasidagi tovar ayirboshlash 2022 yilda rekord darajadagi miqdorni — 190,27 milliard dollarni tashkil etgan (Xitoy Bosh bojxona boshqarmasi ma’lumotlariga ko‘ra). Ammo Rossiyaning Xitoyga eksportining 70 foizdan ko‘proq qismini neft, quvurlar orqali yetkaziluvchi gaz, LNG, ko‘mir va mazut eksporti tashkil etgan. Agar bu mahsulotlar qatoriga mineral resurslar va yog‘och yetkazib berish ham qo‘shilsa, Rossiya Federatsiyasi Xitoyning «xomashyo bazasi»ga aylangani haqidagi taxminlar asosli ekani ko‘rinadi.
O‘z-o‘zidan energiya resurslarini yetkazib berishda hech qanday yomon jihat yo‘q — har bir mamlakat o‘zining savdodagi raqobatbardoshlik afzalliklaridan foydalanish huquqiga ega. Muammo shundaki, Rossiyaning Xitoyga eksportida energiya resurslari ulushi shunchalik kattaki, Xitoy tomonidan talabning har qanday o‘zgarishi Rossiya uchun jiddiy iqtisodiy oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Xitoyning Yevropa Ittifoqi mamlakatlari bilan savdo strukturasi bu ma’noda ancha «xavfsiz». 2022 yilda Yevropa Ittifoqidan Xitoyga sanoat tovarlari eksporti ulushi xomashyo eksporti ulushidan sezilarli darajada yuqori bo‘ldi — 87 foizga 11 foiz. Eng ko‘p eksport qilingan sanoat tovarlari mashina va transport vositalari (52 foiz) bo‘lsa, ikkinchi o‘rinni boshqa sanoat mahsulotlari (19 foiz) va kimyoviy moddalar (16 foiz) egallagan. Ya’ni Yevropadan Xitoyga, asosan, yuqori qo‘shimcha qiymatga ega bo‘lgan sanoat mahsulotlari boradi.
Xuddi shu qoida teskari yo‘nalish uchun ham amal qiladi. 2022 yilda Xitoydan Yevropa Ittifoqiga eng ko‘p import qilingan ishlab chiqarish tovarlari mashina va transport vositalari (53 foiz) bo‘ldi, undan keyin boshqa sanoat mahsulotlari (33 foiz) va kimyoviy moddalar (11 foiz) qayd etilgan. 2022 yilda ikki eng ommabop toifalar — telekommunikatsiya uskunalari va ma’lumotlarni avtomatik qayta ishlash mashinalari savdosida 2021 yilga nisbatan o‘sish kuzatildi.
Demak, Putin qisman haq — Yevropa iqtisodiyotining Xitoy iqtisodiga qaramligi, shubhasiz, ortib bormoqda. Ammo shuni qo‘shimcha qilish kerakki, bu yo‘l ikki tomonlama, ya’ni, o‘z navbatida Xitoy iqtisodiyotining Yevropaga bog‘liqligi ham ortib bormoqda. Taqqoslash uchun, 2022 yilda Xitoydan Rossiya Federatsiyasiga eksport 76,12 milliard dollarni, Yevropa Ittifoqiga esa 700 milliard dollarni tashkil etgan.
To‘g‘ri, global savdo ishtirokchilarining o‘zaro bog‘liqligi, Rossiya misolida ko‘rsatilgandek, har doim ham barqarorlik kafolati emas. Berlin Moskva bilan munosabatlarda qo‘llagan «savdo yordamida o‘zgarish» siyosati, urush boshlash kabi mantiqsiz qarorlar qabul qilish tomonlardan hech biriga foyda keltirmasligini anglatadi. Yaqin iqtisodiy aloqalar doirasida bu dushmandan ko‘ra, o‘ziga qattiqroq zarba berishni bildiradi. Ammo Putin hatto bugungi pragmatik dunyoda ham bu mantiq har doim ham ish bermasligini isbotladi.
Bugungi kunda Yevropa Ittifoqi va Xitoy o‘rtasidagi savdoning asosiy muammosi Yevropa hali ham Xitoydan, unga ekcport qilgandan ko‘proq mahsulot import qilishidir: 2022 yil oxiridagi salbiy savdo saldosi 395,7 milliard yevroni tashkil etgan. AQSh ham Xitoy bilan xuddi shu muammoga duch keldi va ular buni asosan Xitoydan keluvchi turli tovarlarga bojxona to‘lovlarini joriy etish orqali hal qildi. Yevropa esa muzokaralar yo‘lini tanladi.
Bu muzokaralar nimaga asoslanadi? Zero, Yevropa ittifoqining Xitoyga iqtisodiy qaramligi hali ham Xitoyning Yevropaga nisbatan qaramligidan bir necha baravar yuqori.
Bu savolga javob berish uchun Yevropa komissiyasi raisi Ursula fon der Lyayyenning so‘zlaridan iqtibos keltirish mumkin. Lyayyen bu so‘zlarni Pekinga tashrifi yakunida bo‘lib o‘tgan matbuot anjumanida aytib o‘tdi. Ushbu tashrif doirasida tomonlar o‘zaro munosabatlarning asosiy tamoyilini belgilab oldi — bir-biridan mutlaq ajralish (decouple) emas, balki potensial xavflarni kamaytirish (derisking).
«Men [Yevropa Ittifoqi rahbarlarini Xitoydan uzoqlashishga chaqirish] hayotiy yoki kerakli strategiya ekaniga shubha qilaman. Mening hisoblashimcha, biz xavflarni kamaytirish bilan shug‘ullanishimiz kerak. Bu savdo paytida ushbu xavflarni o‘z zimmasiga olmaydigan ko‘plab tovarlar va xizmatlar mavjudligini tan olgan holda, aniq risklarga e’tibor qaratishni anglatadi. Albatta, turli xavflar ularni bartaraf etish uchun turli xil vositalarni talab qiladi. Biz savdo va investitsiya munosabatlarimizni diversifikatsiya qilish orqali bog‘lanib qolish xavfiga qarshi kurashamiz», degan Ursula xonim.
2023 yilning 13 aprelida Germaniya tashqi ishlar vaziri Annalena Berbok Berlin Xitoydan iqtisodiy ajralishdan manfaatdor emasligi, ammo o‘z iqtisodiy qaramligini kamaytirish yo‘lida «xavflarni yo‘qotish»ga harakat qilishini aytdi. Rossiya gaz ta’minotiga qaramlikning xayoliy og‘riqlari, monopolist-yetkazib beruvchi foydasiga aniq ustunlik mavjud bo‘lgan har qanday iqtisodiy munosabatlarni shubha ostiga qo‘ydi.
Yevropa Ittifoqi va Xitoy o‘rtasidagi muzokaralarda Si Jinpingning 2023 yil 20-22 mart kunlari Rossiyaga tashrifi doirasida faol muhokama qilingan «vassallik» yoki «katta va kichik og‘a» diskursi mavjud emas. Agar ayrim Yevropa davlatlari Xitoy bilan o‘zlarining iqtisodiy va investitsion loyihalarini muhokama qilayotgan bo‘lsa, Yevropa Ittifoqi savdo munosabatlari va tashqi siyosat doirasida o‘z obro‘sini yirik jahon aktyori va muzokaralarda Pekin tomonidan hurmat qilinadigan hamkor sifatida ko‘tarmoqda.
Xitoy ongli ravishda ushbu aloqalar doirasida so‘nggi yillardagi izolyatsiya holatidan uzoqlashmoqda. Bugungi kunda xorijiy rahbarlar respondent sifatida gapiruvchi mamlakatda haqiqatan ham jamoatchilik fikrini muzlatish o‘tkazilmoqda. Chet el yetakchilarining har biri Pekinga kelajak haqidagi tasavvurlarini ham, Xitoyning undagi rolini ham ko‘rsatadi. Va ularning har birida Xitoy ko‘pincha hal qiluvchi rol o‘ynaydigan iqtisodiy, harbiy, xalqaro, infratuzilma va moliyaviy loyihalarning uzun ro‘yxati mavjud.
Yaqin kelajakda Xitoy ushbu to‘plamini teskari aloqalarda davom ettiradi, shundan so‘ng u tanaffus qiladi va keyin global o‘zaro munosabatlarning yangi qoidalarini yaratishga kirishadi.
