2022 yil noyabr oyi boşida Germaniya kansleri Olaf Şols Yevropaning koronavirus pandemiyasidan beri Xitoyga taşrif buyurgan ilk yetakçisi bölgandi. Undan biroz keyin Yevropa kengaşi prezidenti Şarl Mişel ham Pekinga safar qildi. 2023 yilda Ispaniya boş vaziri Pedro Sançes va Fransiya prezidenti Emmanuel Makron Yevropa komissiyasi raisi Ursula fon der Lyayyen bilan birgalikda Xitoyga bordi.
Aprel oyida esa Yevropa Ittifoqining taşqi işlar va xavfsizlik siyosati böyiça oliy vakili Xosep Borrelning Xitoyga taşrifi rejalaştirilgan edi. Biroq Borrelning safari unda kovid aniqlangani tufayli bekor qilindi (lekin xuddi şu vaqtda Germaniya taşqi işlar vaziri Annalena Berbok Xitoyga keldi). Italiya boş vaziri Jorjiya Meloni ham yaqin vaqt içida Xitoyga taşrif buyurişni rejalaştirmoqda.
Yevropa Ittifoqi va Xitoy örtasidagi bunday aloqalar Vladimir Putinga, Xitoyga Rossiya emas, balki Yevropa Ittifoqi köproq boğlanganini aytiş uçun asos böldi. Meduza naşri yevropalik siyosatçilarning bu taşriflaridan maqsad nima ekani, ularning safarlari Ukrainadagi uruş bilan qanday boğliqligi va nima uçun Jinping Yevropaga kelmay, ular Xitoyga borayotganini örgangan.
Nega kovid pandemiyasi Xitoyni bir muddat taşqi siyosatni unutişga majbur qildi? Va Si Jinpingning Xitoy rahbarligiga uçinçi muddatga saylanişi diplomatik izolyatsiyadan çiqişga qanday ta’sir ötkazdi?
2020 yilda SARS-CoV-2 virusi «vatani» bölmiş Xitoyning Uhan şahri qattiq karantin uçun butunlay yopildi, uning ortidan esa butun Xitoyda karantin joriy qilindi. XXR rahbariyatining asosiy e’tibori içki siyosiy kun tartibiga qaratildi. Mamlakat pandemiyaga qarşi kuraş olib bordi, mahalliy byurokratiya esa 2022 yil oktyabriga belgilangan Xitoy Kommunistik partiyasining (XKP) XX qurultoyiga tayyorgarlik kördi. Uşbu s’yezdda siyosiy byuro a’zolari tasdiqlandi va Si Jinping markaziy qömita boş kotibi lavozimiga qayta saylandi.
Qurultoydan bir neça oy ötgaç, 2022 yil oxirida, koronavirus çeklovlarining aksariyati bekor qilindi. Bu bilan birga, yangilangan siyosiy maşinani bezaş ham yakunlandi: 2023 yil 5 martda mamlakatning oliy maslahat organi — Xitoy xalq siyosiy maslahat kengaşi, (XXSK) Butunxitoy qömitasining 14-çaqiriğining birinçi sessiyasi oçildi. Uşbu çaqiriq davomida Si Jinping rasman Xitoy Xalq Respublikasi raisligi va Markaziy harbiy kengaş rahbariligiga uçinçi muddatga tasdiqlandi. Şuningdek, hukumatning yangi tarkibi, jumladan, yangi boş vazir – kommunistik partiyaning Şanhay qömitasining sobiq kotibi Li Syan ham öz lavozimiga tasdiqlandi.
Mavzuga oid
Uşbu voqealar fonida Xitoy taşqi siyosat bilan faol şuğullana boşladi. Agar kovidning kelib çiqişi, savdo uruşi va Rossiyaning Ukrainadagi tajovuziga nisbatan ikki xil pozitsiya AQŞ bilan kelişmovçiliklarni kuçaytirib, Pekin va Vaşington qarama-qarşiligini yangi bosqiçiga olib çiqqan bölsa, Yevropa, aksinça, uzoq vaqtlik oddiy diplomatik aloqalardan söng Xitoy bilan yaqinlaşişga harakat qilişga qaror qildi.
Ya’ni yevropalik siyosatçilar Xitoyga faqat karantin tugagani uçun kela boşladimi? Unda nega Si Jinping Yevropaga bormayapti?
Ha, safarlar köpayişi sababining eng oddiy javobi – pandemiya tugaşi va asosiy karantin çeklovlari bekor qilinişi bilan boğliq. Xitoyning taşqi siyosat bilan şuğullaniş vaqti keldi – yevropalik siyosatçilar esa bu vaziyatni ötkazib yuborişni istamadi.
Yevropa Ittifoqi rahbarlari bugungi kunda Xitoyga köplab sabablar tufayli qiziqiş bildirmoqda, bu sabablar ularning Pekinga taşriflarini juda muhim qiladi. Si Jinping uçinçi muddatga qayta saylanganidan keyin u bilan şaxsiy munosabatlar örnatiş, iqtisodiy manfaatlar uçun lobbiçilik qiliş, Pekinni Rossiya-Ukraina uruşida vositaçi sifatida iştirok etişga çaqiriş – bu omillarning barçasi Xitoyni yevropalik siyosatçilar uçun eng maşhur diplomatik yönalişlardan biriga aylantirdi.
Şu bilan birga, Si Jinpingning Yevropa Ittifoqiga taklif qilinişi saylovçilar tomonidan salbiy qabul qilinadi. Agar Rossiyada uni aziz mehmon va strategik hamkor sifatida kutib olişsa, yevropalik saylovçilar bunday harakatlarni qabul qilmaydi. Ular saylagan siyosiy vakillar esa buning ortidan öz reytinglarini yöqotişni xohlamaydi.
2022 yil avgust-oktyabr oylarida Şimoliy Amerika, Yevropa va Yaqin Şarqning 15 ta davlatida onlayn tarzda ötkazilgan bir qator ijtimoiy sörovnomalar natijalari bu mamlakatlar aholisi Xitoyga nisbatan keskin pozitsiyani qöllab-quvvatlaşini körsatdi. Latviya, Ruminiya va Gretsiyadan taşqari barça mamlakatlarda respondentlarning 50 foizidan köproği Pekinga nisbatan salbiy yoki öta salbiy munosabat bildirgan. Şveytsariyada bunday fikrdagi odamlar 72 foiz, Finlandiyada, Avstriya va Germaniyada 60 foizdan oşiqroq bölgan.
Söngi misol ayniqsa e’tiborli. Germaniya Yevropa Ittifoqining eng yirik iqtisodiyoti va uning muvaffaqiyati köp jihatdan Xitoy bilan yaqin aloqalarga boğliq. Biroq Xitoy yuqoridagi sörovnomada nemislar salbiy munosabat bildirgan davlatlar orasida törtinçi örinni egallagan (Şimoliy Koreya, Rossiya va Erondan keyin). Germaniya aholisining katta qismi Pekinning geosiyosiy ekspansiyasining oldini oliş va Xitoyda inson huquqlarini himoya qilişni savdo va investitsiyalarni rivojlantirişdan köra ustunroq vazifa deb hisoblagan.
Xöş, bunday holatda yevropalik siyosatçilar Pekinga safarlarini saylovçilarga qanday tuşuntiradi? Va bu taşriflardan amaliy foyda bormi?
Yevropa Ittifoqi rahbarlarining Xitoyga sönggi barça taşriflari uçun maqsadni Germaniya kansleri Olaf Şols belgilab berdi. Uning Politico naşriga bergan maqolasida bayon etilgan ğoyalarni, Pekinga borgan deyarli barça yuqori martabali mehmonlar turli usullar bilan qayta takrorladi.
Birinçidan, safarlar Yevropa Ittifoqining siyosiy muallif sifatida birligini ta’kidlaydi. Olaf Şols buni quyidagiça ta’riflagan:
«Men Pekinga Germaniya federal kansleri sifatida ketyapman, lekin şu bilan birga, men buni yevropalik sifatida ham qilyapman. Men butun Yevropa nomidan gapirmayapman — bu özboşimçalik va notöğri bölar edi — lekin Germaniyaning Xitoyga nisbatan siyosati Yevropaning Xitoyga nisbatan siyosati asosiga qurilsagina muvaffaqiyatli bölişi mumkin».
Şolsdan söng, Yevropa Kengaşi prezidenti Şarl Mişel ham darhol öz safarining millatlararo ma’nosini tasvirladi:
«27 davlat rahbarlari Yevropa Ittifoqi va Xitoy örtasidagi munosabatlarning muhim ahamiyati haqida kelişib oldi. Biz bu aloqalarni Yevropa va global manfaatlar uçun qanday qilib eng yaxşi tarzda boşqarişni muhokama qildik. Xitoy bilan munosabatlarimizning barça jabhalari böyiça oçiq hamkorlik — bu oldinga yagona yöl. Biz 2023 yilda bölib ötadigan Yevropa Ittifoqi-Xitoy sammiti doirasida fikr almaşişni davom ettirişga kelişib oldik».
Fransiya prezidenti Emmanuel Makron ham öz taşrifidagi umumevropa xarakterini ta’kidladi. U Xitoyga Yevropa komissiyasi raisi – ya’ni YeI ijroiya organi rahbari – Ursula fon der Lyayyen bilan birga borgani ham bejiz emas.
Taşriflarga sabab sifatida körsatilgan bu noaniq motivatsiyalar ortida yanada amaliy komponent— iqtisodiy soha yaşiringan. Yevropa Ittifoqi mamlakatlari yetakçilari taşqi siyosatni qurişda ittifoqning birligi va uning sub’yektivligiga e’tibor qaratadi, bu bilan bir vaqtda iqtisodiy qarorlar qabul qilişdagi suverenitetni ham ta’kidlaydi.
Bu jihatdan, Yevropa liderlari inson huquqlarining buzilişi va Tayvan muammosi tufayli Xitoyni tanqid qilişni «bu biz emas — bu Bryusseldagi byurokratlar, endi keling, biz davlatlarimiz örtasidagi ikki tomonlama savdoni muhokama qilamiz» deyişi mumkin. Ya’ni «noqulay» mavzular bilan «Bryussel byurokratlari» şuğullanadi — ular Xitoy bilan diplomatik mojarolar uçun javobgar va ayni paytda Yevropa fuqarolik jamiyatining Pekinga salbiy munosabatini ifodalaydi.
Xitoy bunday öyin qoidalarini qabul qiladi va Yevropa Ittifoqi rahbariyati bilan tanqidiy fikr almaşib, bir vaqtning özida alohida davlatlar rahbarlari bilan savdo, investitsiya, ekologiya, madaniyat va sport masalalari böyiça ijobiy kun tartibini saqlab qoladi.
Pekinga taşriflarning amaliy natijalari haqida gapirilsa, şuni aytib ötiş kerakki, yevropalik siyosatçilarning har biri Si Jinping bilan aloqa örnatişda özining pragmatik manfaatlaridan kelib çiqadi. Uşbu mulohazalardan kelib çiqqan holda, Şols hatto Makron bilan qöşma safar taklifini ham rad etdi va Fransiya prezidenti Xitoy rahbari bilan uçraşuv sanasini özgartirmagunça, Pekinga taşrifini norasmiy ravişda ortga surdi. Bu ajraliş Yevropa Ittifoqi va Xitoy örtasidagi munosabatlardagi yangi tendensiyadir: 2019 yilda, Si Jinpingning Parijga taşrifi çoğida Makron öşa paytdagi Germaniya kansleri Angela Merkel va Yevropa komissiyasi raisi Jan-Klod Yunkerga ittifoq birligini namoyiş qiliş uçun muzokaralarga qöşilişni taklif qilgan edi.
Pekinni ğazablantirmaslik uçun Yevropa Ittifoqi rahbarlari namoyişkorona tarzda AQŞ va Xitoy örtasidagi mojarodan ham uzoqlaşmoqda. Yevropa ehtimol alohida-alohida bölib qöllaşi ham mumkin, bunda u Xitoy oldida «aybsiz» bölib qoladi. Masalan, Yevropa davlat xizmatçilarining rasmiy telefonlariga TikTok’ni örnatişni taqiqlaş kabi AQŞ sanksiyalarini qöllav-quvvatlaydi, ammo Vaşington texnologiya kompaniyalaridan Xitoyga yarimötkazgiçlar eksportini çeklaşni talab qilganda, Yevropa siyosatçilari savdo uruşidan çetda qolişni afzal köradi. Buning örniga Pekin uçun muhim bölgan «yagona Xitoy» tamoyilini qöllab-quvvatlovçi va Tayvan böğozida harbiy mojaroning oldini olişni ilgari suruvçi deklaratsiyani takrorlaydi. Şunday bayonotlar bilan Şols ham, Makron ham çiqiş qildi.
Bularning bari milliy biznes manfaatlarini himoya qiliş uçun juda muhim. Yevropaning har bir yetakçisi Pekinga biznes hamjamiyatining eng yirik vakillari bilan birga safar qildi, çunki ular davlat rahbarlari iştirokida barça muhim bitimlarni muzokaralar stolida muhokama qilişlari mumkin edi.
Uşbu stolda özaro işonç paydo qiliş uçun taşriflardan oldin ramziy signallar yuboriladi. Masalan, Şolsning Pekinga safaridan bir neça kun oldin Germaniya hukumati murosasoz qaror qabul qildi, unga köra, Xitoyning COSCO Shipping Pors Ltd (CSPL) kompaniyasiga Hamburgdagi Tollerort konteyner terminalining dastlab rejalaştirilgan 35 foizi örniga 24,9 foiz uluşini sotib olişga ruxsat berildi.
Bitim mamlakat içida Xitoyga qaramlikning kuçayişi va buni rağbatlantirişda kanslerning şaxsiy roli haqida haqidagi köplab muhokamalarga sabab böldi. Ukrainadagi uruş boşlanişidan oldin Germaniya Rossiya bilan munosabatlarda qöllagan «savdo orqali özgariş» siyosati, birinçi navbatda, gaz ta’minoti sohasida yaqqol muvaffaqiyatsizlikka uçradi. Ammo Xitoy bilan munosabatlarda, Şols hukumati xavflarni diversifikatsiya qilmoqda. Aynan şuning uçun ham CSPL uluşi nemis kompaniyasining operatsion siyosatiga ta’sir ötkaza olmaydigan darajaga tuşirildi.
Makronning taşrifi nisbatan köp sonli bitimlar bilan ajralib turdi. Xitoy Taşqi işlar vazirligi xabar berişiça, tomonlar aviatsiya, fan va texnologiya, ta’lim va qişloq xöjaligi kabi turli sohalarda 40 ga yaqin hukumatlararo bitim va biznes şartnomalari imzolagan.
Xitoyning uruşdagi roli haqidagi muzokaralar nima böldi? Makron va Şols Jinpingdan Vladimir Putinni «tinçlantiriş»ni söramadimi?
Afsuski, pragmatik siyosatda, birinçi navbatda iqtisodiy manfaatlar ustunlik qiladi. Yevropalik mehmonlar va Si Jinping muzokaralarida Rossiyaning Ukrainadagi uruşi mavzusi oxirgi bölib muhokama qilindi. Ehtimol, yopiq eşiklar ortida Şols, Makron va boşqa yuqori martabali yevropalik taşrif buyuruvçilar Xitoy rahbarini Ğarb çaqiriqlariga e’tiborsiz bölayotgan Rossiya prezidentiga ta’sir ötkazişga undagan.
Ammo çiqişlarda Xitoyning uruşdagi faolroq pozitsiyasi tomonlar tomonidan tilga olinmadi: bayonotlar yadro qurolini işlatmaslik va tarqatmaslik haqida umumiy iboralardan iborat böldi. Xitoy bunday iboralarni Şols bilan muhokamalarda ham, Makron bilan qöşma bayonotda ham bajonidil qöllab-quvvatladi. Fransiya va Xitoy, şuningdek, 2022 yil yanvar oyida BMT Xavfsizlik Kengaşining beş doimiy a’zosi tomonidan ma’qullangan (öşanda hatto Rossiya ham yadro uruşida ğolib bölmaydi va bunday uruş heç qaçon olib borilmasligi kerak degan tezisga qöşilgandi) yadro uruşi va qurollaniş poygasining oldini oliş siyosatiga sodiqligini yana bir bor tasdiqladi.
Şu bilan birga, Yevropa yetakçilari, şubhasiz, Si Jinpingga Ukrainadagi uruş böyiça öz pozitsiyalarini tuşuntirgan. Ammo bu yerda töliq ta’riflab bölmaydigan ikkita omil bor:
— Birinçidan, Si Jinpingning Rossiya Federatsiyasi rahbariyatiga real siyosiy ta’siri qanday? Töğri, ta’sir körsatişga yordam beruvçi savdo, iqtisodiy va moliyaviy vositalar, albatta, mavjud va ulardan foydalaniş mumkin. Ammo Yevropa Moskvaning Pekinga qaramligini ortiqça baholamayaptimi? Si Putinga qönğiroq qilişi va buning ortidan janglar töxtab, uruş muzokaralar bosqiçiga ötişi ssenariysi hozirda fantastik körinadi.
— Ikkinçi taxminga köra esa, XXR rahbari özining Kremldagi «aziz dösti»ga öz ta’siri darajasini ehtiyotkorlik bilan baholaydi va Jinpingning Yevropa bilan muzokaralar stolida Rossiyaga bosim ötkaziş emas, balki unga yordam bermaslik şarti turadi. Bu oddiy, tuşunarli va Xitoy siyosiy rahbariyatiga heç qanday qiyinçilik tuğdirmaydi. Lekin şunga qaramay, aloqalarning bunday ssenariysiga işonç hosil qiliş uçun ham yetarli asos yöq.
Bundan kelib çiqadiki, Putin haq — yevropalik siyosatçilar Xitoyga ularning Pekinga qaramligi oşib borayotgani uçun ham tez-tez safar qilyaptimi?
Eslatib ötamiz, Putin VGTRK telekanaliga bergan intervyusida «Yevropa iqtisodiyotining (Xitoyga) qaramligi qaysidir sohalarda Rossiyaning Xitoyga qaramligidan ança tez sur’atlarda ösib borayotgani»ni ta’kidlagan va bunga dalil sifatida Xitoy va birlaşgan Yevropa örtasidagi savdo aylanmasi yuqori sur’atlarda ösib borayotgani keltirilgan.
Haqiqatan ham savdo aylanmasi ösmoqda. 2022 yilda Xitoy va Yevropa Ittifoqi örtasidagi umumiy özaro tovar ayirboşlaş hajmi 847,3 milliard dollarga yetdi, bu 2021 yilning şu davriga nisbatan 2,4 foizga köproq. «Yevrostat» ma’lumotlariga köra, ötgan yili Xitoy Yevropa Ittifoqining eksport hamkorlari orasida 9 foizlik uluş bilan uçinçi örinni egallagan (birinçi örinda – 19,8 foiz bilan AQŞ, ikkinçi örinda – 12,8 foiz bilan Buyuk Britaniya). Şu bilan birga, Xitoy 20,8 foiz uluş bilan Yevropa Ittifoqiga eng yirik tovarlar importçisi hisoblanadi (AQŞ va Buyuk Britaniyada mos ravişda 11,9 foiz va 7,3 foiz, Rossiyada esa 6,8 foiz).
Ammo bir mamlakatning boşqasiga iqtisodiy qaramligi nafaqat savdo hajmi, balki uning strukturasi orqali ham belgilanadi. Yevropa Ittifoqi va Xitoy örtasidagi savdo munosabatlari hamda Rossiya va Xitoy örtasida iqtisodiy aloqalarning asosiy farqi ularning diversifikatsiyasidir.
Rossiya va Xitoy örtasidagi tovar ayirboşlaş 2022 yilda rekord darajadagi miqdorni — 190,27 milliard dollarni taşkil etgan (Xitoy Boş bojxona boşqarmasi ma’lumotlariga köra). Ammo Rossiyaning Xitoyga eksportining 70 foizdan köproq qismini neft, quvurlar orqali yetkaziluvçi gaz, LNG, kömir va mazut eksporti taşkil etgan. Agar bu mahsulotlar qatoriga mineral resurslar va yoğoç yetkazib beriş ham qöşilsa, Rossiya Federatsiyasi Xitoyning «xomaşyo bazasi»ga aylangani haqidagi taxminlar asosli ekani körinadi.
Öz-özidan energiya resurslarini yetkazib berişda heç qanday yomon jihat yöq — har bir mamlakat özining savdodagi raqobatbardoşlik afzalliklaridan foydalaniş huquqiga ega. Muammo şundaki, Rossiyaning Xitoyga eksportida energiya resurslari uluşi şunçalik kattaki, Xitoy tomonidan talabning har qanday özgarişi Rossiya uçun jiddiy iqtisodiy oqibatlarga olib kelişi mumkin.
Xitoyning Yevropa Ittifoqi mamlakatlari bilan savdo strukturasi bu ma’noda ança «xavfsiz». 2022 yilda Yevropa Ittifoqidan Xitoyga sanoat tovarlari eksporti uluşi xomaşyo eksporti uluşidan sezilarli darajada yuqori böldi — 87 foizga 11 foiz. Eng köp eksport qilingan sanoat tovarlari maşina va transport vositalari (52 foiz) bölsa, ikkinçi örinni boşqa sanoat mahsulotlari (19 foiz) va kimyoviy moddalar (16 foiz) egallagan. Ya’ni Yevropadan Xitoyga, asosan, yuqori qöşimça qiymatga ega bölgan sanoat mahsulotlari boradi.
Xuddi şu qoida teskari yönaliş uçun ham amal qiladi. 2022 yilda Xitoydan Yevropa Ittifoqiga eng köp import qilingan işlab çiqariş tovarlari maşina va transport vositalari (53 foiz) böldi, undan keyin boşqa sanoat mahsulotlari (33 foiz) va kimyoviy moddalar (11 foiz) qayd etilgan. 2022 yilda ikki eng ommabop toifalar — telekommunikatsiya uskunalari va ma’lumotlarni avtomatik qayta işlaş maşinalari savdosida 2021 yilga nisbatan ösiş kuzatildi.
Demak, Putin qisman haq — Yevropa iqtisodiyotining Xitoy iqtisodiga qaramligi, şubhasiz, ortib bormoqda. Ammo şuni qöşimça qiliş kerakki, bu yöl ikki tomonlama, ya’ni, öz navbatida Xitoy iqtisodiyotining Yevropaga boğliqligi ham ortib bormoqda. Taqqoslaş uçun, 2022 yilda Xitoydan Rossiya Federatsiyasiga eksport 76,12 milliard dollarni, Yevropa Ittifoqiga esa 700 milliard dollarni taşkil etgan.
Töğri, global savdo iştirokçilarining özaro boğliqligi, Rossiya misolida körsatilgandek, har doim ham barqarorlik kafolati emas. Berlin Moskva bilan munosabatlarda qöllagan «savdo yordamida özgariş» siyosati, uruş boşlaş kabi mantiqsiz qarorlar qabul qiliş tomonlardan heç biriga foyda keltirmasligini anglatadi. Yaqin iqtisodiy aloqalar doirasida bu duşmandan köra, öziga qattiqroq zarba berişni bildiradi. Ammo Putin hatto bugungi pragmatik dunyoda ham bu mantiq har doim ham iş bermasligini isbotladi.
Bugungi kunda Yevropa Ittifoqi va Xitoy örtasidagi savdoning asosiy muammosi Yevropa hali ham Xitoydan, unga ekcport qilgandan köproq mahsulot import qilişidir: 2022 yil oxiridagi salbiy savdo saldosi 395,7 milliard yevroni taşkil etgan. AQŞ ham Xitoy bilan xuddi şu muammoga duç keldi va ular buni asosan Xitoydan keluvçi turli tovarlarga bojxona tölovlarini joriy etiş orqali hal qildi. Yevropa esa muzokaralar yölini tanladi.
Bu muzokaralar nimaga asoslanadi? Zero, Yevropa ittifoqining Xitoyga iqtisodiy qaramligi hali ham Xitoyning Yevropaga nisbatan qaramligidan bir neça baravar yuqori.
Bu savolga javob beriş uçun Yevropa komissiyasi raisi Ursula fon der Lyayyenning sözlaridan iqtibos keltiriş mumkin. Lyayyen bu sözlarni Pekinga taşrifi yakunida bölib ötgan matbuot anjumanida aytib ötdi. Uşbu taşrif doirasida tomonlar özaro munosabatlarning asosiy tamoyilini belgilab oldi — bir-biridan mutlaq ajraliş (decouple) emas, balki potensial xavflarni kamaytiriş (derisking).
«Men [Yevropa Ittifoqi rahbarlarini Xitoydan uzoqlaşişga çaqiriş] hayotiy yoki kerakli strategiya ekaniga şubha qilaman. Mening hisoblaşimça, biz xavflarni kamaytiriş bilan şuğullanişimiz kerak. Bu savdo paytida uşbu xavflarni öz zimmasiga olmaydigan köplab tovarlar va xizmatlar mavjudligini tan olgan holda, aniq risklarga e’tibor qaratişni anglatadi. Albatta, turli xavflar ularni bartaraf etiş uçun turli xil vositalarni talab qiladi. Biz savdo va investitsiya munosabatlarimizni diversifikatsiya qiliş orqali boğlanib qoliş xavfiga qarşi kuraşamiz», degan Ursula xonim.
2023 yilning 13 aprelida Germaniya taşqi işlar vaziri Annalena Berbok Berlin Xitoydan iqtisodiy ajralişdan manfaatdor emasligi, ammo öz iqtisodiy qaramligini kamaytiriş yölida «xavflarni yöqotiş»ga harakat qilişini aytdi. Rossiya gaz ta’minotiga qaramlikning xayoliy oğriqlari, monopolist-yetkazib beruvçi foydasiga aniq ustunlik mavjud bölgan har qanday iqtisodiy munosabatlarni şubha ostiga qöydi.
Yevropa Ittifoqi va Xitoy örtasidagi muzokaralarda Si Jinpingning 2023 yil 20-22 mart kunlari Rossiyaga taşrifi doirasida faol muhokama qilingan «vassallik» yoki «katta va kiçik oğa» diskursi mavjud emas. Agar ayrim Yevropa davlatlari Xitoy bilan özlarining iqtisodiy va investitsion loyihalarini muhokama qilayotgan bölsa, Yevropa Ittifoqi savdo munosabatlari va taşqi siyosat doirasida öz obrösini yirik jahon aktyori va muzokaralarda Pekin tomonidan hurmat qilinadigan hamkor sifatida kötarmoqda.
Xitoy ongli ravişda uşbu aloqalar doirasida sönggi yillardagi izolyatsiya holatidan uzoqlaşmoqda. Bugungi kunda xorijiy rahbarlar respondent sifatida gapiruvçi mamlakatda haqiqatan ham jamoatçilik fikrini muzlatiş ötkazilmoqda. Çet el yetakçilarining har biri Pekinga kelajak haqidagi tasavvurlarini ham, Xitoyning undagi rolini ham körsatadi. Va ularning har birida Xitoy köpinça hal qiluvçi rol öynaydigan iqtisodiy, harbiy, xalqaro, infratuzilma va moliyaviy loyihalarning uzun röyxati mavjud.
Yaqin kelajakda Xitoy uşbu töplamini teskari aloqalarda davom ettiradi, şundan söng u tanaffus qiladi va keyin global özaro munosabatlarning yangi qoidalarini yaratişga kirişadi.
