Butunjahon Yer kunida sayyoramiz muammolari haqida
|00:18 / 23.04.202324 5668 min
Har yili 22 aprel – Butunjahon Yer kuni sifatida nişonlanadi. Yarim asrdan beri nişonlanayotgan bu sanada har yili milliarddan oşiq odam sayyoramizni qiynayotgan muammolar haqida bong uradi.
Butunjahon Yer kunini nişonlaş qanday boşlangan?
Butunjahon Yer kuni 1970 yildan AQŞda nişonlana boşlangan. Bu paytda AQŞda odamlar hali ekologiya zarar körayotgani haqida öylaşmagan, atrof-muhit ifloslanişi inson soğligiga qanday ta’sir qilişi mumkinligi haqida ham qayğurmagan. Aksinça, zavodlardan köp tutun çiqar, maşinalardan zararli gazlar ajralib çiqardi. Havo ifloslanişi hatto farovonlik hidi sifatida qabul qilingan.
1962 yilda yozuvçi Reyçer Karsonning "Soqov bahor" besselleri sotuvga çiqqaç, odamlar tabiatga yetkazilayotgan zarar haqida öylay boşlaşdi. Kitob atrof-muhit va ifloslanişning jamoat soğliğiga ta’siri haqida edi.
Keyinroq esa tabiat muammolari haqida Viskonsin ştatidan çiqqan senator Geylord Nelson qayğura boşladi. U 1969 yilda Santa-Barbara şahridagi yirik neft tökilişi oqibatida yuzaga kelgan vayronagarçiliklarga guvoh böladi va nimadir qiliş kerak deb öylaydi. Talabalar energiyasini bilgan Nelson odamlarning ogohligini oşiriş uçun ulardan foydalaniş kerakligini tuşunadi va ular iştirokida namoyişlar ötkazişni rejalaştiradi.
Geylord Nelson
Talabalar iştirokida ötkazilişi kerak bölgan namoyiş ular maksimal darajada köp iştirok etişi uçun bahorgi ta’til va yakuniy imtihonlar oraliğidagi iş kuniga – 22 aprelga möljallanadi. Butun mamlakatni ilhomlantirgan namoyişlarda jami 20 mln amerikalik qatnaşadi. Bu öşa paytdagi Amerika aholisining 10 foizini taşkil qilardi. Köplab kollej va universitetlar atrof-muhit yomonlaşuviga qarşi namoyişlar ötkazişdi, şaharlar, qişloqlar, mahallalarda ham ommaviy mitinglar bölib turdi.
Turli muammolar: neft tökilişi, zavod va elektrostansiyalarning ifloslantiruvçi ta’siri, kanalizatsiya, zaharli çiqindilar, pestitsidlar, yovvoyi tabiatning yöq bölib ketayotganiga qarşi turli körinişda kuraş olib borayotganlar 1970 yildan Yer kuni tufayli birlaşa boşlaşdi. Sababi ularning maqsadlari öxşaş edi. Şu sabab Yer kuni Qöşma ştatlarda kamdan kam röy beradigan siyosiy uyğunlikni yaratdi. Bitta ğoya respublikaçilar, demokratlar tomonidan ham, şaharlik, qişloqliklar tomonidan ham quvvatlandi. Natijada 1970 yil oxirigaça AQŞ Tabiatni muhofaza qiliş agentligi tuzildi va ekologiyaga oid qonunlar qabul qilina boşlandi.
Mavzuga oid
Xalqaro daraja
1990 yilda esa Yer kuni xalqaro darajada ommalaşdi va şu kuni 141 davlatdan 200 mlndan oşiq odam atrof-muhit muammolari haqida qayğurişini körsatdi. 90 yilgi Yer kuni dunyo böylab qayta işlaş tuşunçasi ommalaşişiga va 1992 yilda Rio-de-Janeroda Yer sammiti ötkazilişiga turtki böldi. AQŞ prezidenti Bill Klinton senator Nelsonni Er kuni asosçisi sifatidagi roli uçun Qöşma Ştatlarda tinç aholiga beriladigan eng oliy mukofot – Prezidentning Ozodlik medali bilan taqdirladi.
2000 yilga kelib Butunjahon Yer kunida dunyo liderlariga ekofaollarning qat’iy pozitsiyasi bildirildi: dunyo böylab odamlar muqobil energiya va iqlim isişi borasida tezkor harakatlarni talab qildi.
Hozirgi kunda EARTHDAY.ORG taşkiloti tuzilgan bölib, har yili Butunjahon Yer kunida 193 dan ortiq davlatdan bir milliarddan oşiq odam ekologik harakatlarda qatnaşadi.
Butunjahon Yer kuni dunyodagi eng yirik dunyoviy bayram sifatida e’tirof etilgan. Bu sananing ahamiyati, toza atrof-muhit uçun kuraşiş iştiyoqi esa kundan kunga ortib boryapti: sababi iqlim özgarişining vayronagarçiliklari ham yaqqolroq namoyon bölib boryapti.
EARTHDAY.ORG sayti orqali fuqarolar turli körinişda bu sanani nişonlaşga öz hissasini qöşişlari mumkin:
2023 yilgi Butunjahon Yer kunida men...
- iqlim savodxonligimni oşiraman;
- daraxt ekaman;
- Yer uçun ovoz beraman;
- plastikli ifloslanişni tugatişga hissa qöşaman.
Yerda mavjud eng katta muammolar nimalar?
Garçi atrof-muhitga oid juda köp muammoli holatlar bölsa-da, 2023 yil nuqtai nazaridan eng yiriklarini sanab ötiş mumkin.
Iqlim isişi
Hozirgi kunda iqlim sanoatdan oldingi davrga qaraganda 1,15 daraja issiqroq. Lekin harorat kötarilişi 1,5 darajadan oşib ketmasligi kerak.
Sayyoramizdagi karbonat angidrid miqdori oxirgi marta bundan 4 mln yil oldin xuddi hozirgidek yuqori körsatkiçda bölgan. Issiqxona gazlari çiqindilarining köpayişi global isişni tezlaştirdi. Bu esa, öz navbatida halokatli hodisalarga sabab bölyapti: Avstraliya va AQŞda misli körilmagan yirik örmon yonğinlari kuzatilyapti, çigirtkalar dunyo böylab köpayyapti. Osiyo, Yaqin Şarq va Osiyoda ekinlarning nobud bölişi, Antarktida haroratining ilk marta 20 gradusdan oşişi kuzatildi.
Olimlar Yer sayyorasi uçun halokatli oqibatlarga olib kelişi mumkin bölgan bir qança pik çiziqlar kesib ötilgani haqida doimiy ogohlantirib kelişmoqda. Amazon örmonlarining qisqarişi, Arktikadagi abadiy muzlarning erişi, Grenlandiya muz qatlamining misli körilmagan darajada erişi şular jumlasidan.
Siyosiy qarorlar qat’iy emasligi
Iqtisodçilar va ekofaollar siyosiy rahbarlarga issiqxona gazlarini çiqaruvçi faoliyat turlarini qimmatlaştirişni taklif qilib kelişadi. Issiqxona gazlari – muammolarning eng asosiylaridan biri hisoblanadi. Lekin bu boradagi sustkaşlik karbonat angidrid iste’moli foizi past bölgan innovatsiyalarning ham rağbatlantirilişiga salbiy ta’sir qilyapti. Issiqxona gazlarini qisqartiriş uçun esa nafaqat yaşil energiya texnologiyalarini qöllab-quvvatlaş, balki boşqa siyosatlarni amalga oşirişlari ham kerak böladi.
Ayni paytda 27 ta davlatda karbonat angidrid uçun milliy soliq joriy qilingan. Biroq 2019 yilga örganişlarga köra, bu soliqlar yetarli darajada samarali emas deb topilgan.
Lekin, masalan, Şvetsiyada bu soliq samarali işlaydi va natijada 1995 yildan buyon mamlakatda ifloslaniş darajasi 25 foizga qisqargan. Şuning bilan birga mamlakat iqtisodi 75 foizga kengaygan.
Oziq-ovqat isrofi
Insoniyatning uçdan bir qismini boqiş uçun yetadigan miqdordagi 1,3 mlrd tonna oziq-ovqat isrof qilinadi yoki yöq bölmoqda. Bunça oziq-ovqat 3 mlrd odam uçun yetadi. Isrof bölgan oziq-ovqatlaridan çiqadigan gazlar yillik issiqxona gazlarining uçdan bir qismini taşkil qiladi. Agar buni bir davlat çiqaradigan karbonat angidrid bilan tenglaştiriş mumkin bölsa, miqdor jihatdan Xitoy va AQŞdan keyin uçinçi örinni band qilgan bölardi.
Isrof rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlarda turli körinişda sodir böladi. Rivojlanayotgan davlatlarda oziq-ovqatning 40 foizi yiğim-terim va undan keyingi qayta işlaş davrida nobud bölsa, rivojlangan davlatlarda 40 foiz oziq-ovqat çakana savdo va iste’mol davrida yöqotiladi.
Xilma-xillikning yöqolişi
Oxirgi 50 yilda iste’moli oşişi, tuğiliş köpayişi, global savdo va urbanizatsiya natijasida insoniyat Yer resurslarini şu qadar köp işlatdiki, miqdor örnini töldiriş mumkin bölganidan ham köproq. Xalqaro Yovvoyi tabiat fondi ma’lumotiga köra, 1970–2016 yillarda sut emizuvçi, baliq, quş, sudralib yuruvçi va amfibiyalar soni 68 foizga qisqargan.
Tahlillarga köra, yovvoyi olamning oltinçi ommaviy qirğini tezlaşib bormoqda. 500 dan ortiq tur 20 yil içida yöq bölib ketişi mumkin. Agar insoniyat tabiat buzğunçiligida faol bölmaganda edi, bu qirğin muddati kelgunça minglab yillar kerak bölar edi.
Bundan taşqari, plastik çiqindilarning köpligi, örmonlarning kamayib borayotgani, havoning ifloslanişi, muzlarning erişi va dengiz sathining kötarilayotgani, suv va oziq-ovqat xavfsizligining xavfda qolayotgani kabi muammolar ham Yer sayyorasini qiynayapti.
