Insonlar ruhiy buzilishlardan aziyat chekadigan bir davrda “Jon” xalqi bir qultum suv va bir burda nongagina muhtoj ekani sizni hayrat ostonasidan olib o‘tishi muqarrar. Insoniyat paydo bo‘lgan dastlabki davrlarda ham ilk ehtiyoj bu ovqat yoki uning o‘rnini bosa oladigan biror yemish edi. Keyingisi — aysh. Andrey Platonov garchi bir asr oldingi hayotini tasvirlasa ham “Jon” qavmining “yashash” tarzini o‘qiganingizda bugun depressiyadan, turli xil asabbuzarliklar, tushkunliklardan tinka madori qurigan odam avlodlarining allaqaysi ajdodining bor-yo‘q dardi faqat yemish bo‘lganini anglaysiz.
Umuman qachon inson “boshqacha” qayg‘ular haqida, qayg‘uni his qilishi mumkin bo‘lgan qalb haqida, botiniy dunyosi, ruhiy olami haqida o‘ylashi mumkin? Qachonki moddiy olamini nisbatan to‘la-to‘kis butlaganida, jismi talab qilishi mumkin bo‘lgan ehtiyojlarni qondira olganda. “Jon” xalqi bo‘lsa asar nihoyasiga boribgina o‘zini “qorin” g‘amidan nisbatan ta’minlashni o‘rgandi. Asar qahramonlaridan bir Oydinni boshqacha og‘riqlar iskanjasiga oldi, xalq hayvon dardi bilan yashashdan bezdi.
“Jon”ni o‘qish orqali anglaysizki, birgina ochlik — kishining ichidagi kibrini o‘ldirib qolmay, insonlarni hayvondan battar yashash tarziga olib kelishi mumkin. Jon tashvishi sizni jondan bezishga, ruh jonini o‘ldirishga majbur qilishi mumkin. Uyg‘oqlikda tush ko‘rsatishi mumkin, faqat tundagi uyquda orom berishi mumkin. Asar mutolaasi nihoyasining eng yoqimli tomoni nima uchun kitobga bunday nom berilganini anglash baxti bo‘lsa kerak. Axir senga berilgan jumboqqa javob topasan; “Jon”dagilarning jismidagi urib turadigan bir parcha etidan bo‘lak hech vaqosi yo‘q. Birgina topgani shu jon, qizig‘i u ham omonat. Jon xalqidan bo‘lgan erning xotinidan, ayolning esa erdan boshqa bisoti yo‘q. Ko‘zi yumuq yashagan bandalarning yumushi yeyish bo‘lgan kechmishi, yashamishi buncha og‘ir bo‘lmasa?
“Sho‘ro hukumati serfarzand bevaga o‘xshaydi, tashlandiq va keraksiz hamma yesirlarni etagiga jamlab yuradi — yana bitta sho‘rtumshuqni bag‘riga olish chikora?” Sovet hokimiyati uchun asli yuz jon ham chiqmaydigan “Jon” elatini otaliqqa olishdan nima foyda? Holi zabun, mumsik bu elatni ma’lum jihatlardan ta’minlash orqali butun sovet hokimiyati ostida birlashtirilgan xalq va elatlarga o‘zining naqadar “xalqparvar” ekanini xo‘jako‘rsinga isbotlashni, O‘rta Osiyoda yuritgan nomaqbul siyosatini xaspo‘slashni istagan bo‘lsa, ehtimol. Bitta qolmay qirilib ketsa ham mayli, ammo sovetlarga qarshi bo‘lmasa bas.
Bashariyat XXI asrning boshidan bugungi kunga qadar juda mislsiz yutuqlarga erishdi, dunyo tezlashib borayotgan bunday paytda “Jon” asari biroz to‘xtashga, bir asrgina ortga qarab, butun boshli harakatlar nima asosga qurilganini ko‘rishga undaydi. Yana shuni ilg‘ash mumkinki, faqat qorni to‘q, ijtimoiy muammolardan xoli bo‘lgan insonlargina jamiyat haqida, ong-shuur, falsafa, siyosat, umuman o‘ylash haqida o‘ylashi mumkin. Yo‘qsa uning muammosi nafsidan ortmaydi.
