Diversiyalar: ularning qaynoq uruşdagi roli şu qadar muhimmi?
|01:01 / 04.06.202327 45412 min
Rossiyaning Ukraina bilan çegaradoş Belgorod oblastiga qöporuvçilar bostirib kirgani xabar qilindi. Xöş, qöporuvçilar (diversantlar) özi kim? Ularni kim taşkil qilgan, ular uruşning borişiga qanday ta’sir ötkazişi mumkin?
Razvedka-qöporuvçilik guruhi
«Birorta notaniş belgi körsang, öçirib taşla», deyişgandi Ukraina hokimiyati va jurnalistlari Rossiyaning keng miqyosdagi bosqini boşlangan çoğda öz fuqarolariga. Öşanda Ukraina yöllari, uylarning devori, simyoğoçlarda xoç va boşqa şakldagi turli ranglardagi belgilar paydo bölib qolgan edi.
Ukraina xavfsizlik xizmati öşanda bunday belgilarni Rossiya harbiylarining potensial nişoniga aylanuvçi obektlarni belgilaş uçun qöporuvçilar çizgan bölişi mumkinligini ta’kidlagan edi.
Ukraina yöllaridagi sirli belgi / Foto: Ukraina milliy politsiyasi
2023 yilga kelib diversantlar haqida Rossiyada ham köp gapirila boşladi. Propagandaçilar Belgorod oblastiga kirib kelgan «ukrainalik qöporuvçilar»ning hujumini xavotir bilan muhokama qilib, hattoki Kremlni harakatsizlikda ayblay boşlaşdi. RF tergov qömitasi JKning birvarakayiga oltita moddasi bilan iş qözğadi. Ularning orasida «Qöporuvçilik» (RF JK 281-) moddasi yöq, lekin OAVda hujum qilganlar köproq qöporuvçilar deb atalmoqda.
Sönggi oylarda Rossiya hokimiyati va propagandasi Bryansk oblasti, Qrim köprigi va «Şimoliy oqim»dagi portlatişlar, temiryöllardagi yonğinlar, Vladlen Tatarskiy va Darya Duginaning öldirilişi, uruşga qarşi pozitsiyadagi artistlarning konsertlarini ham diversiya deb atamoqda.
30 may kuni bir neçta dronlar Moskvadagi uçta köp qavatli turar joy binolariga kelib urildi, yana bir neçtasi Moskva ostonasida urib tuşirildi. Boşqa dronlar hujumi kabi, Rossiya hududida pilotsiz uçar qurilmalarning paydo bölişi ham qöporuvçilarning işi deb ataldi.
Uşbu aksiyalardan ayrimlari uçun javobgarlikni öz zimmasiga olgan «Rus köngillilari koprusi» özini qöporuvçilik-razvedka faoliyati bilan şuğullanuvçi taşkilot deb
. Rossiya hududiga ötgan qurollangan otryadlarni esa, odatga köra, «razvedka qöporuvçilik guruhlari» (RQG) deb ataşadi.
Diversant deb kimlarni ataş mumkin?
Juda köpçilikni.
Diversantlar va diversiyaning yagona va umum qabul qilingan ta’rifi yöq. Xuddi terrorizm yoki «qonuniy harbiy nişonlar» singari. Bu ham qat’iy yuridik emas, siyosiyroq masala.
Rossiya kontekstida «diversantlar» juda keng ma’nodagi tuşunça bölib, bir-biriga yaqin va hatto harbiylarga aloqasi yöq hodisalarni anglatadi. Boşqa tillarda diversiyalar köproq «sabotaj» deb ataladi.
Boz ustiga, rus tilida bugungi kunda sovet propagandasi tamğasi bölmiş «mafkuraviy diversiya» iborasi ham işlatiladi. SSSR çoğida kommunistlarga xos bölmagan har qanday qadriyatlar va ğoyalar şunday atalgan, bugun Rossiyada «informatsion-psixologik operatsiyalar» ham şunaqa deyilmoqda.
Zamonaviy harbiy nazariya va xalqaro humanitar huquq bir neçta asosiy qoidalarda bir-biriga mos keladi: qöporuvçilar deb rasmiy harbiy kuçlar va fuqarolik şaxslari ham atalişi mumkin. Ular fuqarolik libosini kiyib olişlari, duşmanning kiyimini kiyişi, özlarining şaxsiy bildiruvçi belgilariga ega bölişi mumkin. Diversantlar har doim duşmanning ortida – uning qonuniy hududida yoki okkupatsiya qilingan yerlarida harakat qiladi. Ularning operatsiyalari oylab tayyorlanişi mumkin, şuningdek, heç qanday tayyorgarliksiz amalga oşirilişi ham mumkin. Qoida tariqasida davlatlarda razvedka-diversiya qismlari degan maxsus bölinmalar ham böladi. Ularning ayrimlari aynan qurolli töqnaşuvlar çoğida qöporuvçilik harakatlari bilan şuğullanadi.
Şu bilan juz’iy farqlar közga taşlanadi. XX asr örtalarida asosiy jangovar harakatlar teatridan çetdagi harbiy operatsiyalar diversiya deb atalgan. Bu çindan ham Belgorod oblastida sodir bölgan hodisaga öxşaş: «Rus köngillilari korpusi» vakillari jurnalistlarga asosiy maqsadlari duşmanni möljaldan adaştiriş va uning kuçlarini asosiy yönalişdan bu yerga jalb qiliş bölganini aytib berişgan.
Rus köngillilari korpusi jangarilari Rossiyaning Belgorod oblastida / Foto: Twitter
Duşmanning harbiy boşliqlari yoki harbiy-siyosiy rahbariyatidan kimnidir yöq qilişni ham şu toifaga qöşsa böladi.
Xalqaro humanitar huquq töğridan töğri jang olib boriş bilan boğliq bölmagan harakatlarni diversiya deb ataydi. Bu nuqtayi nazardan diversantlar – duşmanning muhim harbiy infratuzilmasi obektlarini işdan çiqaruvçi odamlardir. Masalan, ular temiryöl ta’minotini izdan çiqaradi, köpriklarni portlatişadi, harbiy zavodlar işini töxtatadi va harbiy omborlarni yöq qiladi. Bunday mantiqda öldiriş va suiqasdlar diversatlarning vazifasi emasdek tuyuladi, lekin onda-sonda bunaqa holatlar ham uçraydi.
Diversantlar xalqaro huquq böyiça oddiy askarlarga nisbatan ojizroq ahvolda. Ular uçun imtiyozdan mahrum jangçilar alohida toifasi bor. Jyeneva konvensiyalari diversantlarni taşqi olam bilan aloqa qiliş huquqidan mahrum etişga izn beradi.
Xalqaro Qizil xoç jamiyati diversantlar albatta harbiy jinoyatçi bölişi şart emas deydi. Ularning harakatlari uruş olib borişning qonuniy usuli ham bölişi mumkin. Yuristlar faqat qurolli kuçlarning maxsus tayyorlangan va qurol-aslaha bilan ta’minlangan bölinmalari qonuniy diversiyani amalga oşirişi mumkin, deb hisoblaşadi. Ular uruş olib boriş taomillari va qoidalariga amal qilişlari, faqat qonuniy nişon tanlaşlari şart.
Diversantlar uzoqdan oson tanib olinadigan bölişi, qurolini yaşirib, özini tinç aholi vakilidek körsatişga urinmasligi kerak. Lekin diversantlarning «imtiyozdan mahrumligi» töqnaşuv tomonlariga ular harbiy jinoyatçimi-yöqmi – farqi yöqligi bilan ham tuşuntiriladi. Qöporuvçilar uruş qoidalariga ming rioya qilmasin, davlatlar ular va terrorçilar örtasida farq körmaydi.
Diversiyalar uruşning borişiga ta’sir ötkaza oladimi?
Aftidan, juda kamdan kam holatlarda.
Jangovar harakatlar teatriga diversiyalarning ta’siri haqida keng miqyosdagi tadqiqotlar juda kam.
Xitoylik harbiy strateg Sun-ji harbiy yoki fuqarolik yetakçisining namoyişkorona öldirilişi duşmanning ma’naviy ruhini sindiradi, deb hisoblagan. Bunda u jangovar harakatlar teatri va uruşning ortini farqlamagan. Sun-jining fikriça, uruşda olijanoblik bilan emas, aldamçi taktikalar: qopqonlar, duşmanning ojiz joyiga zarba beriş, uruş çiziği ortida harakat qiliş va hokazolar bilan ğalaba qozoniladi.
Diversiyalar ba’zan mutlaqo teskari natijalarga ham olib kelgan. Birinçi jahon uruşi davrida Germaniya AQŞdan Yevropaga qurol-yaroğlar va otlar yetkazib berilişiga xalaqit beriş uçun bir neçta yirik diversiyalarni amalga oşiradi. Nemis harbiy rahbariyatining öylaganiga köra, harbiy omborlardagi portlaşlar va yonğinlar AQŞni uruşda iştirok etişdan boş tortişiga olib kelişi kerak edi. Lekin, tarixçilarga köra, aynan ular Amerika qöşinlarining Yevropa böylab yoyilişiga olib kelgan.
Ikkinçi jahon uruşida örmonlarga biqinib harakat qilgan sovet partizanlarining harakati samarali bölgani haqida ham bir-biriga zid ma’lumotlar köp. SSSR maktab darsliklarida nemislar tomonidan okkupatsiya qilingan hududlarda 40 mingdan ziyod partizanlar harakat qilgani haqida ma’lumot keltirilardi. Tadqiqotçilarning bir qismi duşmant ortidagi qarama-qarşilik nemis ma’muriyati logistikasini samarali vayron qilib turganini qayd etadi. Eng asosiysi, ular vermaxtning 10 foiz qöşinini frontdan çalğitib turgan.
Ikkinçi jahon uruşida nemislar ortida harakat qilgan sovet partizanlari / Foto: iohotnik.ru
Ammo boşqa versiya ham bor: yomon taşkilotçilik, qurol-yaroğ yetişmasligi, şuningdek, SSSR harbiy rahbariyatining asir tuşganlar va okkupatsiya ostidagi hududlar aholisiga e’tiborsizligi tufayli partizanlik diversiyalari nemislarning na strategiyasi, na ta’minotiga sezilarli ta’sir ötkaza olgan.
Harbiy kemalar va suv osti kemalarida yuz bergan diversiyalarni örganiş ham hattoki professional harbiylar tomonidan ötkaziladigan eng murakkab operatsiyalar ham doim samara beravermaslişini körsatgan. Ularning aksar qismi taktik maqsadga erişişga olib kelmagan va duşmanning strategik rejalariga deyarli ta’sir ötkaza olmagan.
Lekin, baribir, diversiyalar mutlaqo befoyda bölgan, deyiş notöğri. Masalan, Ikkinçi jahon uruşidagi eng muvaffaqiyatli diversiyalardan biri «Gannersayd» operatsiyasi hisoblanadi. 1941 yilda Britaniya razvedkasi Germaniyaga oğir suv – yadroviy tadqiqotlar uçun zarur kimyoviy birikma olib kiriş köpayganini aniqlagan. Natsional-sotsialistlarning potensial yadroviy rejalariga xalaqit beriş uçun professional harbiylardan iborat köngillilar Norvegiyada oğir suv işlab çiqaruvçi zvodni portlatib yuborişgan.
Amerika harbiy qömondonligi agar diversiya frontdan qöşinlarning ma’lum bir qismi olib çiqilişiga majbur qila olsagina uni muvaffaqiyatli deb baholaydi. Ikkinçi jahon uruşi davrida MRBdan avvalgi taşkilot – AQŞ strategik xizmatlar boşqarmasi duşman hududida oddiy diversiyalarni amalga oşirişga bağişlangan maxsus pamflet ham çop etgan edi. Idoradagilar puxta rejalaştirilgan nuqtali operatsiyalardan köra, fuqarolardan iborat aholining qöporuvçilik borasidagi faolligini oşirib, duşmanning jangovar ruhini sindirişdan umid qilişgan.
Yana bir misol. XX asr oxirlarida Salvadorda hukumat va kommunist partizanlar örtasida fuqarolar uruşi boşlangan. Uning birinçi bosqiçi strategik obektlardagi nuqtali diversiyalar bölgan: masalan, qözğolonçilar armiyaga texnika va qurol-yaroğ taşiş uçun foydalanilgan Kuskatlan köprigini portlatişga muvaffaq bölgan. Tadqiqotçilarning fikriça, uzoq davom etgan (14 yil) fuqarolar uruşiga qaramasdan, partizanlarning diversiyalari markaziy hokimiyatning kuçlarini sezilarli darajada susaytirgan.
Sönggi ön yilliklarda davlatlar diversiyalarning yangi turlariga töqnaş kelişmoqda – kiberpartizanlar tomonidan kritik infratuzilmalarga hakerlik hujumi uyuştiriş. Harbiy mojarolar çoğidagi sabotaj kiberusullari haqida ilmiy işlar ham yozilgan. Ukrainada keng miqyosli harbiy agressiya röy berganining bir yili içida kiberhujumlar soni 80 foizga ösgan. Hakerlarning katta qismi davlat infratuzilmasiga zarar yetkazgan, biroq «geosiyosiy vaziyat özgargani tufayli» xususiy kompaniyalar körgan zarar ham qariyb 4 mlrd dollarga baholanmoqda.
Uruşlar tarixida heç kim mayda-çuyda diversiyalar hisobiga ğalaba qozona olmagan. Qadimgi Xitoyda ham, Ukrainadagi zamonaviy uruşda ham ziddiyatning u yoki bu tomoni avvalo yirik operatsiyalar – keng miqyosdagi hujumlar, şaharlarni egallaş va şu kabi harakatlar bilan strategik ustunlikka ega böladi.
Diversiyalar birinçi navbatda duşmanning asabiga öynaş uçun kerak. Şu ma’noda Rossiya hududidagi diversiyalar Ukraina uçun juda samarali. Bu yerda uni Ukraina qömondonligi amalga oşiradimi yoki boşqa bir mustaqil tuzilmalar – farqi yöq, muhimi ular Rossiyada katta asabiylik keltirib çiqaradi, va bu, albatta, Ukraina foydasiga işlaydi.
