Si Jinping Blinkenni qabul qildi. Bunday darajadagi uchrashuv uzoq vaqtdan beri o‘tkazilmayotgandi

AQSh Davlat kotibi (Tashqi ishlar vaziri) Entoni Blinken 19 iyun kuni Xitoyga ikki kunlik tashrifini yakunladi. U Jo Bayden ma’muriyatining Pekinga tashrif buyurgan birinchi yuqori martabali amaldori bo‘ldi. Blinkenning safari aslida 2023 yil fevral oyiga rejalashtirilgan edi, biroq AQSh osmonidan uchib o‘tgan Xitoy havo shari sabab tashrif qoldiriladi. AQSh Davlat kotibi oxirgi marta 2018 yilda Xitoyga kelgandi, bu Donald Tramp kabineti vakili Mayk Pompeo bo‘lgandi.

Blinken Xitoy tashqi ishlar vaziri Sin Gang, Kommunistik partiya Markaziy qo‘mitasining tashqi siyosat bo‘yicha kuratori Van I, shuningdek, Xitoy raisi Si Jinping bilan muzokaralar o‘tkazdi. So‘nggi daqiqagacha Si Jinping Blinkenni shaxsan qabul qilishi noaniqligicha qolayotgandi, biroq yakunda uchrashuv o‘tkazildi. Davlat departamenti bu haqda uchrashuv boshlanishiga bir soatdan kamroq vaqt qolganda rasman e’lon qildi. Si Jinping va Blinken o‘rtasidagi muzokaralar Xalq yig‘inlari uyida bo‘lib o‘tdi. Reuters nashri buni «ijobiy diplomatik ishora» sifatida qayd etdi, chunki bu yerda uchrashuvlar odatda faqat boshqa davlatlar rahbarlari bilan o‘tkaziladi (Blinken davlat rahbari emas).

Si Jinping va Blinken o‘rtasidagi uchrashuv taxminan yarim soat davom etgan. Uchrashuv boshlanishidan oldin Xitoy raisi Blinkenning xitoylik amaldorlar bilan o‘tkazilgan uchrashuvlarini sharhlab, «tomonlar ba’zi muhim masalalarda muvaffaqiyatga erishgani» va bu «juda yaxshi» ekanini ta’kidlagan. Shuningdek, u Davlat kotibining tashrifi ikki tomonlama munosabatlarni barqarorlashtirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatishiga ishonch bildirgan. Blinken, o‘z navbatida, munosabatlarga mas’uliyat bilan yondashish «AQSh manfaatlariga ham, Xitoy manfaatlariga ham va butun dunyo manfaatlariga ham mos kelishi»ni ta’kidlagan hamda Sin Gang va Van I bilan uchrashuvlarni «konstruktiv» deb atagan.

Si Jinping muzokaralardan so‘ng jurnalistlar bilan suhbatlashmadi, biroq hukumatga qarashli «Sinhua» axborot agentligi Xitoy rahbarining uchrashuv chog‘idagi bayonotidan iqtiboslar keltirgan holda maqola chop etdi. Xususan, Si Jinping Xitoy va AQSh ikki tomonlama munosabatlarda «tarix, odamlar va dunyo uchun mas’uliyat hissi bilan harakat qilishi» kerakligini va boshqa davlatlarda hech kim ular o‘rtasida ziddiyatni ko‘rishni istamasligini aytgan.

Si Jinping Xitoy Qo‘shma Shtatlar bilan hamkorlik qilishga umid qilishini ta’kidladi, ammo Vashington o‘z xatti-harakatlari bilan Pekinning «qonuniy huquq va manfaatlari»ga zarar yetkazmasligi kerakligini ham qayd etdi. Xitoy rahbari, shuningdek, Blinkendan prezident Jo Baydenga «salom aytib qo‘yish»ni so‘ragan.

Blinken Si Jinping bilan uchrashuvdan so‘ng matbuot anjumani o‘tkazdi. U AQSh va Xitoy «beqaror nuqta»da qolgan ikki tomonlama munosabatlarda «ijobiy qadam» qo‘yganini ta’kidladi, biroq barcha masalalarni bir tashrif bilan hal qilib bo‘lmasligini tan oldi.

Davlat kotibi o‘z bayonotida quyidagilarni ham aytib o‘tdi:

• Xitoy Rossiyaga o‘lim keltiruvchi qurollar yetkazib bermaslikka va’da bergan. «Biz buni qadrlaymiz», degan Blinken va Vashingtonda Pekinning bu masalada yolg‘on gapirayotganiga hech qanday dalil yo‘qligini qayd etgan. Shu bilan birga, u Xitoy kompaniyalari Rossiyaga urushda qo‘llanishi mumkin bo‘lgan texnologiyalarni yetkazib berishi mumkinligidan xavotir bildirdi va Pekinni «juda hushyor bo‘lish»ga chaqirdi. Blinken, shuningdek, AQSh Xitoyning Ukrainada «tinchlikka erishishda konstruktiv rol» o‘ynashga tayyorligini olqishlashini aytib o‘tdi.
• AQSh Tayvan mustaqilligini qo‘llab-quvvatlamaydi va kelishmovchiliklarni tinch yo‘l bilan hal qilish mumkin deb hisoblaydi. Blinken, shuningdek, Vashington ko‘p yillardan beri mavjud bo‘lgan, «o‘nlab yillar davomida tinchlik va barqarorlikni saqlashga imkon bergan» status-kvoni o‘zgartirishga qaratilgan har qanday urinishlarga qarshi ekani haqida «aniq tushuncha bergan». Davlat kotibining so‘zlariga ko‘ra, u XXR vakillariga «Xitoyning Tayvan bo‘g‘ozi, shuningdek, Sharqiy Xitoy va Janubiy Xitoy dengizlaridagi provokatsion harakatlaridan ko‘plab mamlakatlar tashvishi ortib borayotgani»ni yetkazgan.
• Tashrif chog‘ida bu masala qayta-qayta ko‘tarilganiga qaramay, Xitoy harbiylar o‘rtasidagi to‘g‘ridan to‘g‘ri aloqa kanallarini tiklashga rozi bo‘lmagan. «Menimcha, bu biz ustida ishlashni davom ettirishimiz kerak bo‘lgan masala», degan Davlat kotibi.
• AQSh Xitoy bilan ziddiyatga borishni xohlamaydi, Xitoyning siyosiy tizimini o‘zgartirishni istamaydi va unga qarshilik ko‘rsatishga intilmaydi. Xitoy bilan iqtisodiy aloqalarni uzish AQSh manfaatlariga to‘g‘ri kelmaydi, chunki Vashington «boshqa davlatlardagi o‘sish va taraqqiyotdan juda katta foyda ko‘radi».
• AQSh Xitoyda, jumladan Shinjon-Uyg‘ur, Tibet va Hongkongda inson huquqlari buzilishidan xavotir bildirishda davom etadi.

Blinkenning Xitoyga tashrifi boshlanishidan oldin tahlilchilar muzokaralar muvaffaqiyatli yakunlansa, AQShning boshqa yuqori martabali amaldorlari, xususan, moliya vaziri Janet Yyellen ham keyinroq Pekinga tashrif buyurishi mumkinligini qayd etdi. Shuningdek, kelajakda Jo Bayden va Si Jinping ishtirokida ikki tomonlama uchrashuv tashkil etilishi ham taxmin qilindi.

Muzokaralardan so‘ng Blinken yaqin haftalarda AQSh vakillarining Xitoyga yangi tashrifini kutish mumkinligini ta’kidlagan. U bu haqda batafsil gapirmagan.

Reuters nashri tomonidan o‘tkazilgan so‘rovnomada tahlilchilar Si Jinpingning izohlari va Blinkenni yaxshi kutib olish Pekinda AQSh bilan munosabatlarni iliqlashtirish istagi borligini bildirishini aytgan. «Menimcha, Xitoy bu munosabatlarga optimistik qaramasa-da, uning yaxshilanishiga umid qilmoqda», deydi Shanhaydagi Amerika tadqiqotlari markazi direktori Vu Sinbo.

Washington Post nashrining qayd etishicha, Xitoy rasmiylarining o‘zaro muloqot zarurligi haqidagi ritorikasi Pekin so‘nggi oylarda ikki tomonlama munosabatlarning yomonlashuvi uchun javobgarlikni to‘liq Vashington zimmasiga yuklagan bayonotlardan keskin farq qilgan.

Shu bilan birga, CNN nashri yozishicha, Si Jinping va Sin Gangdan farqli o‘laroq, Van I’ning Blinken bilan uchrashuvdan keyin aytgan ba’zi izohlari ancha qattiq bo‘lgan. Reuters nashri ham Blinkenning butun tashrifi davomida Tayvanga nisbatan keskin ritorika saqlanganini qayd etgan. Jumladan, Van I ushbu masalaga to‘xtalib, «Xitoy bu borada hech qanday murosa va yon berishga bormasligi»ni ma’lum qilgan. Nima bo‘lgan taqdirda ham, endi har ikki tomon tashrifning e’lon qilingan natijalari ichki auditoriya tomonidan qanday baholanishini kuzatishi kerak, chunki keyingi qadamlar aynan shunga bog‘liq bo‘ladi.