«Xruşçyov botinkasi» – SSSR rahbari nega BMT boş assamleyasi sessiyasida oyoq kiyimi bilan stolni urib, şovqin kötargan edi?
|16:37 / 25.06.202360 09517 min
1960 yil kuzda Nyu-Yorkda ötkazilgan BMT boş assambleyasi sessiyasida mustamlakaçilik masalalari muhokama qilinadi. Şunda bir qança notiqlar sözga çiqib, sotsialistik lagerni tarqatib yuborişni va SSSR öz tarkibidagi ittifoqdoş respublikalarga mustaqillik berişi lozimligini aytişadi. Bu gaplardan juda ğazablangan sovet rahbari Nikita Xruşçyov oyoğidagi botinkasini yeçib u bilan stolni ura boşlaydi.
Foto: Kun.uzFoto: Kun.uz
1953 yilda Stalin vafotidan söng köp ötmay hokimiyat tizginini qölga olgan Xruşçyov içki va taşqi siyosatda ança nönoqligini körsatib qöyadi. Biroq ortga yöl yöq va 31 yil davomida xalqni ezib kelgan Stalinizmga qaytib bölmasdi.
Şu sababli u eng avval Gruziyada Stalin tarafdorlari boşlagan namoyişni ayovsiz bostiradi. U 1956 yilda avval Polşada söng Vengriyada kommunistik tuzumga qarşi boşlangan namoyişlarni ham tor-mor etadi.
Stalindan söng mamlakatni 10 yil boşqargan Nikita Xruşçyov özining ğalati işlari va xarakteri bilan ajralib turgan.
Masalan, u makkajöxori sötasini juda yoqtirgan. Buning ham öz tarixi bor, sovet rahbari 1959 yilda AQŞga borganida amerikalik fermerlardan birining dalasiga borib makkajöxoridan yuqori hosil olinayotganini köradi. Söng SSSRda barça joyda makkajöxori ekişni buyuradi.
Xruşçyov makkajöxori sötasi bilan
www.ej.ru
Zamondoşlarning eslaşiça öşa paytda Kremldagi qabullar uyida hamma yoqqa makkajöxori bilan bezak berişgan. Yuqori martabali mehmonlarga ziyofat berilganda stolning örtasiga makkajöxori qöyilgan.
Xruşçyovni maşhur qilgan yana bir iş uning beş qavatli panel uylar qurdirişi bölgan. Bugun bunday uylar sobiq ittifoqning barça respublikalarida saqlanib qolmoqda.
Öşanda Xruşçyov iqtisodiy tejamkorlik haqida gapirib, beş qavatli uylarga lift kerak bölmasligini, tepa qavatlarga suv çiqariş osonligini aytib, baland uylar quriş taklifiga rad javobini beradi. Bunday panel uylar öşandan buyon «xruşçyovka» deb ataladi.
Xruşçyov boşqa rahbarlardan farqli ravişda umuman mast qiluvçi içimliklarni içmagan va çekmagan. Biroq juda tez asabiylaşgan va bunday paytlarda özini nazorat qila olmay quyuşqondan çiqib turgan.
Jumladan, u turli minbarlardan turib nutq sözlayotganida öng qölini muşt qilib tepaga kötarib, biroz jazava bilan gapirgan. Tez-tez minbarni yoki stolni muştlab turgan.
Mavzuga oid
www.alamy.com
Ana şu odati tufayli u 1960 yil kuzda ötkazilgan BMT sessiyasida ehtirosga beriladi va stolni muşti bilan emas, oyoq kiyimi bilan urib, bir neça marta zalda şovqin kötaradi.
Bu hodisa guvohlari uni turliça talqin qilişgan. Ba’zilar öşanda Xruşçyov oyoq kiyimini özi yeçib olganini aytadi. Boşqalar esa sovet rahbari zalga kirib kelayotganda botinkasi oyoğidan tuşib qolganini va qöriqçisi Xruşçyov ötirgan joygaça uni olib kelib berganini aytadi.
Öşa sessiyada Xruşçyovning botinkasi yiğiliş söngigaça stol ustida turadi. Sovet rahbari SSSRga qarşi har bir gapda oyoq kiyimini stolga ura boşlaydi. Sovet rahbarining bu işi tarixda «Xruşçyovning botinkasi» nomi bilan qolgan.
Hodisadan avval jahondagi vaziyat
1953 yil 5 mart kuni Stalin vafot etgaç Kremlda bir muddat sovet ittifoqining navbatdagi rahbari kim bölişi masalasida pinhoniy kuraş ketadi va unda Nikita Xruşçyov ğolib çiqadi.
Bu orada Stalinning eng yaqin odami bölgan NKVD boşliği Lavrentiy Beriya qamoqqa olinib, sud hukmi bilan otib taşlanadi.
Söng nohaq qamalganlarning işlari körib çiqila boşlanadi va tez orada millionlab insonlar ozod qilinadi. Şuningdek, mamlakat taşqi siyosatida biroz özgarişlar boşlanadi. Sovetlar eng avvalo kapitalistik dunyo gegemoni AQŞ bilan munosabatlarni yaxşilaşga urinişadi.
1959 yil iyunda Moskvada Amerika kompaniyalarining savdo körgazmasi ötkaziladi va unda keyinçalik AQŞ prezidenti bölgan Riçard Nikson keladi.
1959 yil sentabrda esa sovet rahbarlari orasida birinçi bölib Nikita Xruşçyov AQŞga davlat taşrifi bilan boradi. Öşanda uning taşrifi 12 kun (!) davom etadi.
Xruşçyov AQŞda
www.alamy.com
Xruşçyov AQŞda turli tadbirlarda qatnaşadi, Oq uyda qabul qilinadi. Zavod va fabrikalarga boradi. Fermerlar bilan uçraşadi.
Biroq köp ötmay SSSR Kubada sodir bölgan davlat töntarişini har tomonlama qöllab-quvvatlaydi. Şuningdek, 1960 yil 1 may kuni Sverdlovsk yaqinida AQŞning razvedkaçi samolyoti urib tuşiriladi.
Ana şu omillar tufayli 1960 yil Xruşçyov AQŞga ikkinçi marta borgan paytda SSSR va AQŞ örtasiga sovuqçilik tuşib bölgandi.
«Botinka hodisasi»
1960 yil oktyabr oyida Nikita Xruşçyov BMT boş assambleyasi sessiyasida qatnaşiş uçun sovet delegatsiyasi bilan AQŞga boradi. Sessiya uç hafta davom etadi.
Sessiya davomida Afrikaning mustaqillikni qölga kiritgan bir qator davlatlari BMT safiga qabul qilinadi. Söng boşqa davlatlarga ham öz qöl ostidagi mustamlakalarni ozod qiliş böyiça çaqiriqlar böladi.
Yiğiliş avvalida Xruşçyovga söz berilganda u Ğarb davlatlari zudlik bilan öz koloniyalarini ozod qilişi lozimligi haqida gapiradi. Sözining oxirida esa esa u AQŞ boşçiligidagi kapitalistik davlatlarga qarata «Biz tez orada sizni dafn etamiz» deydi. Bu gap 1959 yilda Xruşçyov AQŞga ilk marta borganida amerikalik jurnalistlarga qarata aytilgan ham deyiladi.
Xruşçyov BMT minbarida otaşin nutq sözlamoqda
www.alamy.com
Şundan söng boşqa davlatlar vakillari SSSR ham Şarqiy Yevropa va Osiyodagi bir qator sotsialistik tuzumlarni öz ta’sir doirasidan çiqarişi, tarkibidagi milliy respublikalarni ozod qilişi lozimligi haqida gapira boşlaşadi.
Bunday talablardan jazavaga tuşgan Xruşçyov botinkasi bilan yiğiliş oxirigaça stolni urib ötiradi.
Xruşçyovning botinkasi bilan stolni urganiga nima sabab bölgani haqida turli gaplar mavjud. Masalan, bir versiyaga köra, 12 oktyabr kuni ertalab boşlangan yiğilişda Vengriya masalasi muhokama qilinişi kerak edi.
Ya’ni sessiya kun tartibiga SSSRning Vengriyaga majburiy tarzda kommunistik tuzum örnatgani, 1956 yilda xalq namoyişlari sovet armiyasi yordamida kuç bilan bostirilib, demokratik tamoyillar böğilgani, yakkapartiyaviylik joriy qilinib, muxolifat mamlakatdan quvilgani va qamoqqa taşlangani muhokamaga qöyiladi.
Tabiiyki, Xruşçyov boşçiligidagi sovet delegatsiyasi Vengriyadagi holat BMTdagi yiğilişda muhokama qilinişini xohlamasdi. Şu sababli ular boşdanoq bu muhokamaga qarşi çiqişadi.
Yiğiliş boşlangaç turli davlat rahbarlari sözga çiqib SSSRning Şarqiy Yevropadagi, xususan Vengriyadagi zöravonliklari haqida gapira boşlaşadi. Bu iş Xruşçyovga yoqmaydi va u boşliq sovet delegatsiyasi şovqin solib, notiqlarning gaplarini bölib qöyişga urinişadi. Biroz ötgaç Xruşçyov botinkasini yeçib, u bilan stolni ura boşlaydi.
Xruşçyovning oyoq kiyimi stol ustida turibdi.
www.alamy.com
Öşanda SSSRga «döst» davlat rahbari çiqib özidan oldin gapirganlarning sözlarini inkor qilib ularni «Sovet ittifoqi va sotsialistik legerga kiruvçi davlatlarning gullab-yaşnayotganini köra olmayotganlikda ayblasa Xruşçyov jim turadi va nutqning oxirida uzoq vaqt qarsakbozlik qiladi.
Aksinça, SSSRning Şarqiy Yevropadagi noxolis va zöravonlik bilan yuritayotgan siyosati tanqid qilinganda Xruşçyov botinkasi bilan stolni uradi.
Ayniqsa, yiğilişda SSSRga Şarqiy Yevropani tinç qöyişni maslahat bergan Fillipinning BMTdagi doimiy vakili Lorenso Sumulong gapirayotganda Xruşçyov botinkasini stolga qattiqroq uradi.
Boşqa bir talqinga köra, filipinlik vakil öşanda SSSRni juda katta konslagerga öxşatadi. U öz nutqida SSSR boşçiligidagi sotsialistik davlatlar blogini hamda sovet ittifoqini parçalaş va uning tarkibidagi milliy respublikalarni ozod qiliş haqida gapiradi. Ana şunda Xruşçyovning asablari doş bermaydi va botinkasi bilan stolni qattiqroq ura boşlaydi.
Keyinçalik Xruşçyov öz estaliklarida öşa nutqini şunday eslab ötgandi:
«Men bu yerda ayrim davlatlar vakillariga nisbatan turliça munosabat qilinayotganiga qarşi norozilik bildiraman. Nima uçun Amerika imperializmining bu yaloqxöri BMT minbariga çiqarilmoqda? U gapirayotgan masalaning biz muhokama qilayotgan mavzularga aloqasi yöq-ku! Mustamlakaçilik boşqaruviga xayrixoh bölgan yiğiliş raisi nega uning çiqişini töxtatmaydi? Bu adolatdan emas. Janob Rais! Biz yer yuzida na Xudoning, na sizning marhamatingiz bilan yaşayapmiz. Balki buyuk sovet xalqi, öz mustaqilligi uçun kuraşayotgan barça xalqlarning kuç va aql-zakovati bilan yaşayapmiz. Şu paytgaça yangrab kelgan va bundan keyin ham yangraydigan xalqning ovozini, haqiqat ovozini böğib yuborolmaysiz. Mustamlakaçilik qabrga kiradi. Uni qançalik çuqurroqqa dafn qilsak şunça yaxşi».
Xruşçyov öz estaliklarida stolni botinkasi bilan urgani haqida yozmagan.
Biroq öşa yiğilişda qatnaşgan Xruşçyovning öğli Sergey Xruşçyov otasi stolni botinkasi bilan urganini yozib çiqqandi. Uning eslaşiça, öşa kuni zalga kirib borişda otasining botinkasi yeçilib qolgan va uni qöriqçilar olib kelib berişgan. Xruşçyov botinkani oyoğiga kiymagan va uni stol ustiga qöygan. Söng SSSRga qarşi gapirilgan har bir gapda uni stolga uravergan.
«Otamning botinkasini olib berişgan zahoti yiğiliş boşlandi. SSSR rahbari uni kiyib olişga ulgurmadi. Söng qölida uşlab turmaslik uçun botinkani stolga qöydi. U minbardagi notiqning nutqidan ğazablanganida jahl bilan oldida turgan botinkasini olib stolga ura boşladi. Agar öşanda uning oldida botinka emas, soyabon yoki tayoq bölganida stolni öşa narsa bilan urardi», degandi Sergey Xruşçyov.
Nikita Xruşçyovning öğli Sergey Xruşev. SSSRda taniqli olim bölgan Sergey Xruşeç 1990-yillar boşida AQŞga köçib ketgan edi.
Amerikalik jurnalist Uilyam Taubman özining Xruşçyov haqidagi «Inson va uning davri» avtobiografik kitobida yozişiça, öşanda Xruşçyov botinkani stolga urmagan. Baland kötarib havoda silkitgan xolos.
Hodisaning ertasi kuni The New York Times «Xruşçyov botinkasi bilan stolni urdi» sarlavhasi bilan xabar beriladi.
Boşqa versiyaga köra Xruşçyov Britaniya boş vaziri Makmillan gapirayotganida uning tanqidlariga çiday olmay stolni botinkasi bilan urib, zalda şovqin kötaradi.
Öşa paytda sovet delegatsiyasi safida bölgan SSSR taşqi işlar vaziri Andrey Gromiko keyinçalik özining avtobiografik kitobida hodisani şunday eslagandi:
«BMT Boş Assambleyasining XV sessiyasi. 1960 yil kuz. Sovet delegatsiyasiga hukumat rahbari Nikita Xruşçyov, Britaniya delegatsiyasiga boş vazir Makmillan boşçilik qilardi. Sessiya davomida ba’zi munozaralar qizğin keçdi. SSSR va NATOga a’zo yetakçi davlatlar örtasidagi qarama-qarşilik nafaqat sessiyadagi muhokamalar davomida, balki boş assambleyaning barça organlari – uning köplab qömitalari va boşqa tuzilmalarida davom etardi.
Makmillanning Şarq va Ğarb örtasidagi munosabatlarning muhim masalalari böyiça gapirgan keskin nutqi esimda. Vakillar uni diqqat bilan tinglaşdi. Tösatdan, Makmillan SSSR va uning döstlari haqida keskin tanqidiy ruhda gapirib qoldi. Şu payt Xruşçyov engaşib, tuflisini yeçib, özi ötirgan stolga zarb bilan ura boşladi. Yoğoç stolga urilgan tuflining ovozi baland çiqdi va va butun zalga tarqaldi.
Bu BMT tarixidagi noyob hodisa edi. Biroq Makmillan töxtamadi va heç narsa bölmagandek, qölidagi qoğozga yozilgan nutqni öqişda davom etdi. Bu paytda boş assambleya zali şiddatli sahna tomoşasini körib qotib qoldi.
AQŞ va sovet soqçilari darhol sovet delegatsiyasi atrofini halqa qilib örab olişdi. Xruşçyovning öng tomonida men, çap tomonida SSSRning BMTdagi doimiy vakili V.A.Zorin ötirgan edi. Bizdan oldingi qatorda Ispaniya delegatsiyasi ötirardi. Öşa paytda bu davlatni Franko boşqarar, ular bilan diplomatik aloqalar yöq edi. Ispanlardan biri Xruşçyovga qarab baland ovozda «Biz sizni yoqtirmaymiz» deb qiçqirdi. Zaldagi vaziyat juda tarang edi».
Aleksey Adjubey (öng tarafdan birinçi) xotini va qaynotasi Xruşçyov bilan
Hodisadan bir yil ötib, KPSSning XXII s’yezdida nutq sözlagan deputat, «Izvestiya» gazetasi boş muharriri Aleksey Adjubey (bu odam Xruşçyovga kuyov ham bölgan) hodisani sovet deputatlariga şunday tarzda aytib bergandi:
«Ğarblik diplomat SSSR haqida yomon gaplar aytayotganda örtoq Xruşçyov botinkasini yeçib stolni taqillata boşlagani ajoyib iş böldi. Öşanda biz SSSR şa’niga gapirilayotgan yomon gaplarni eşitişni xohlamasligimiz va bunday nutqlarga qarşi ekanimiz barçaga tuşunarli böldi. Bundan taşqari, Nikita Sergeyeviç botinkasini stolning ustiga şunday qöydiki, uning uçi bizdan oldinda ötirgan faşistik Ispaniya taşqi işlar vazirining gardaniga tegib turardi».
Öşanda s’yezdda ötirgan sovet deputatlari Adjubeyning hikoyasini diqqat bilan eşitişadi va BMT sessiyasida botinkasini stolga urgan Xruşçyov şa’niga qarsaklar çalib, uni olqişlaşadi.
«Botinka hodisasi» öylab topilganmi?
Xruşçyov haqiqatdan botinkasi bilan stolni urganmi yoki «Botinka hodisasi» öylab topilganmi? Ançadan buyon sovet rahbarlarining turli nomaqbul işlarini oqlab kelayotgan rossiyalik tarixçilar, jurnalistlar BMTning öşa yiğilişida bunday hodisa sodir bölmaganini zör berib uqtirişga urinişadi.
Ular Xurşçevning botinkasini yeçib stolga qöygan paytda tuşirilgan suratini yasama deb da’vo qilişadi. Boşqalari esa Xruşçyov bir marta botinkasi bilan stolni urgani, biroq bu hodisa BMT sessiyasida emas, keyinroq, 1962 yilda Karib mojarosi avj olganda Moskvadagi yiğilişda bölganini aytişadi.
Şuningdek, BMTdagi öşa sessiyada iştirok etgan AQŞda çop etiladigan Life jurnali fotosuratçisi Jon Longardning ta’kidlaşiça, Xruşçyov botinkasi bilan stolga urmagan. Biroq şunday qiliş maqsadi bölgan.
Longardning hikoyasiga köra, Xruşçyov botinkasini yeçib, stol ustiga qöygan va uni stolga urişini böş qöli bilan işora qilib körsatgan. Şundan söng zalda bölgan barça jurnalistlar va fotomuxbirlarning e’tibori Xruşçyovga qaratilgan.
Muxbirlar, operatorlar kameralarini sovet rahbari tomon burib, uning keyingi harakatlarini kutib turişgan. Biroq Xruşçyov köp ötmay stol ustida turgan botinkasini kiyib zaldan çiqib ketgan.
Longardga köra, agar Xruşçyov haqiqatan ham botinkasini stolga urgan bölsa unda fotosuratçilarning heç biri bu voqeani ötkazib yubormagan bölar edi.
Xuddi şunday guvohlikni The New York Times jurnalisti Jyeyms Feron ham bergan. Biroq BMTdagi uşbu yiğilişda bir neçta fotomuxbirni aytmaganda jurnalistlar umuman bölmagani haqida ham gaplar bor.
Garçi rossiyalik tarixçilar va jurnalistlar Xruşçyov stolni botinkasi bilan urmagan deyişsa ham, tarixiy fakt şuki, Xruşçyov şu işni qilgan. Bunga öşa paytda uning yonida bölgan Andrey Gromiko va Sergey Xruşçyov hamda sovet delegatsiyasining boşqa vakillari guvoh bölişgan.
Andrey Gromiko Xruşçyov davridan, 1957 yildan Gorbaçyov taxtga ötirgan 1985 yil iyulgaça SSSR taşqi işlar vaziri bölib işlagan.
www.alamy.com
Şuningdek, BMT sessiyasida sovet delegatsiyasi uçun tarjimon sifatida iştirok etgan Viktor Suxodrev hodisani şunday eslagandi:
«Xruşçyov öşa sessiyada mustamlakaçilikni uning barça körinişlarida yöq qiliş böyiça nutq sözladi. Şundan söng sessiyaning boşqa iştirokçilari, xususan filippinliklar mustamlakaçilikga çek qöyiş haqida gapira turib, Şarqiy Yevropadagi sotsialistik lagerga kiruvçi davlatlarni qutqariş kerakligini gapirişdi. Keyin sovetlar Boltiqböyi va SSSR tarkibida bölgan boşqa respublikalarni ozod qilişi kerakligini aytişdi. Bu gaplar Xruşçyovni juda ğazablantirdi. Şundan söng sessiyaga raislik qiluvçi şaxsning e’tiborini tortiş uçun Xruşçyov, Gromiko va Zorin kabi muştlari bilan stolni ura boşlaşdi. Keyin birdaniga Xruşçyovning botinkasi paydo böldi va u endi oyoq kiyimi bilan stolni ura boşladi».
Öşa paytda Xruşçyovning xavfsizligi uçun javobgar bölgan va uni Nyu-Yorkka qöriqlab borgan KGBning 9-boşqarmasi boşliği general-mayor Nikolay Zaxarov Viktor Suxodrevning sözlarini tasdiqlab şunday degandi:
«SSSR Şarqiy Yevropadagi davlatlarni ta’sir doirasidan çiqarişi, öz tarkibidagi ittifoqdoş respublikalarni ozod qilişi lozimligi haqidagi gaplarni eşitgan Xruşçyov juda ğazablandi va oyoğidagi botinkani yeçib, u bilan stolni ura boşladi».
