Kun.uz muxbiri AQShga safari davomida Kaliforniya universiteti tibbiyot fakulteti professori, asli o‘zbekistonlik Sharof To‘g‘izov bilan suhbatlashdi. 90-yillardagi turg‘unlik va ilm-fanga e’tiborsizlik ortidan AQShga ketgan yosh olim, u yerda o‘z faoliyatini qaytadan boshlaydi hamda bugunga kelib virusologiya va yuqumli kasalliklar sohasi bo‘yicha biologiya fanlari doktori, professor darajasiga yetgan. Sharof To‘g‘izov, shuningdek, shifokor-virusolog, genno-injyener olim bo‘lib, universitetning San-Fransiskodagi bo‘limida ishlaydi.
— Aynan O‘zbekistonda akademik erkinlik yo‘qligiga nima sabab deb o‘ylaysiz?
— Asosiy sabab demokratiyaga o‘tish bo‘lmayotgani. 90-yillar boshida barcha sobiq ittifoq davlatlari demokratiyani tanladi, ammo 30 yildan oshdiki, demokratiyaga o‘tolmayapti. Demokratik davlatga yaqinlik degan gap ham bor, lekin bu unchalik to‘g‘ri emas. Masalan, Janubiy Koreya hech qanday demokratik davlatga yaqin emas, lekin demokratiya ishlab turibdi. Demokratiya bu — siyosiy erkinlik.
Demokratiya uchun birinchi galda erkin fikrlovchi siyosatshunos olimlar va ularga quloq soluvchi hukumat kerak. Va demokratik institutlar ishlashi lozim, shundagina o‘zgarish bo‘ladi. Agar shu narsalar bo‘lmasa, to‘xtab turaveradi. Dunyoda 60-70 foiz davlatda demokratiya ishlamaydi, nomigagina demokratiya ular. Mahalliy hokimliklardan tortib sud tizimigacha erkin saylov bo‘lishi kerak. Hokimliklar, parlament va sud tizimi bir-birini tiyib turuvchi bo‘lishi kerak va aytganimizdek, buning uchun erkin saylov tizimi lozim.
O‘zbekistonga borganimda ko‘p gaplashaman xukumat doirasidagi odamlar bilan. Ularning hammasi biladi nima qilish kerakligini aytishadi ham, lekin amalda hech narsa yo‘q. Bu xarakter faqat O‘zbekistonda emas, boshqa ko‘pchilik davlatlarda ham shunday.
— O‘zbekistondagi olimlarning o‘zi ham akademik erkinlikka harakat qilyaptimi?
— Bu bo‘yicha aniq faktlarni bilmayman. Lekin shunisi ma’lumki, akademik erkinlik uchun avvalo qonun qabul qilinishi kerak, ya’ni xuquqiy asos lozim. Olimlarga xuquqiy kafolat bo‘lmagach, ular qo‘rqadi va gapirolmaydi. Masalan, O‘zbekistonda Zarifboy Ibodullayev degan tibbiyot olimi bor. Pandemiya vaqtida vebinar qilish taklifi bilan chiqqan menga, bir nechta vebinarlar qilganmiz u bilan. O‘sha kishi ko‘p qattiq tanqidlar qiladi sohasi bo‘yicha, ta’lim bo‘yicha. O‘zim bilgan bir vaziyatda uning tanqididan keyin ishlab turgan joyidagi rahbariyat, hamkasblari unga har xil gaplari, «tanbeh»lari bilan bosim o‘tkazgandek bo‘ldi. Ko‘ryapsizmi, hali davlat organlari emas, o‘z atrofidagilar shu ishni qilyapti. Bu deganiki, olimlar akademik erkinlikni tushunmaydi. Amerikada bunday tanqidlar odatiy hol, hech kim taqiq qo‘ymaydi. Bu yerda qaytaga gapirayotgan olimning ish joyi qo‘llab-quvvatlaydi bizning olim deb.
