«Elektr energiyasi narxi oshirilsa, boylar ko‘proq to‘lashi lozim» – Germaniyadagi o‘zbek energetigi bilan suhbat

Moliya vazirligidan ketib, yana Germaniyaga qaytgani haqida

— 2019-2022 yilning oxirigacha O‘zbekistonga bir o‘zim borib ishladim, oilam Germaniyada qolgandi. Oldin bir yil o‘zim yashab ko‘rib, yashash sharoitlari, oylik daromadlarini hisoblab, to‘g‘ri kelsa, oilamni olib boraman, degandim. 2020 yilda pandemiya bo‘lib, u taxminan 2 yilga cho‘zilib ketdi. 2022 yilda oilamni O‘zbekistonga olib bordim.

O‘zbekistonda nemis maktabi yo‘q bo‘lgani uchun farzandlarimni o‘zbek maktabiga berdim. Hamma nemis maktabi borligini aytgandi, menimcha, esa unday maktab yo‘q. Faqat nemis tiliga ixtisoslashtirilgan o‘zbek maktabi mavjud. Nemis maktabi deyilganda fizika, matematika, botanika, kimyo, biologiya fanlari shu tilda o‘tilishi tushuniladi. Farzandlarim o‘zbek tili maktabida tushunishi qiyin bo‘lgani uchun o‘qiy olishmadi. Keyin mana shunday sabablar tufayli o‘tgan yili Germaniyaga qaytishga majbur bo‘ldik. Baribir farzandlarim shu jamiyatda tug‘ilib o‘syapti.

Oilaviy sabablarga ko‘ra, Germaniyada yashab, faoliyatimni olib bormoqdaman. Lekin bu davlatda ishlasam ham O‘zbekistonga o‘z hissamni qo‘shish maqsadida Germaniya va O‘zbekiston kompaniyalari o‘rtasida turli muzokaralar olib borib, ularning O‘zbekistonga sarmoya olib kirishi uchun harakat qilyapman.

O‘zbekistondagi energetika sohasiga baho

— O‘zbekiston energetikasini Germaniyadagi bilan solishtirsak, katta ijobiy siljishlar ham, o‘ziga yarasha kamchiliklari ham bor. Agar tartib bilan o‘z o‘rnida qilinsa, bu narsa ham o‘z yo‘lini topib ketadi. Misol uchun, O‘zbekistonda elektr energiyasi tannarxi juda arzon — 3 sent. Germaniyada bu narx hozir 50 sentga chiqdi. Germaniyada maoshlar ancha yuqoriligini aytishadi, lekin shunday bo‘lsa ham oylik bilan elektr toki narxining o‘rtasidagi farq 10 barobar emas. Shuning uchun bu holatga shaffof qarash kerak deb hisoblayman.

Bizda ham elektr energiyaning narxini ma’lum miqdorda ko‘tarishsa, sohaga investorlar kirishi ortadi, aholi uyining tomiga quyosh panellarini o‘rnatib, davlatga sotishi ham mumkin. Faqat bitta muammo bo‘lishi mumkin, lekin uning ham yechimi mavjud. Ya’ni kam ta’minlangan aholi qatlami nima qilishi mumkin?

O‘zbekistonda ishlab chiqarilayotgan elektr energiyasining tannarxi sotilayotganidan qimmat bo‘ladi. Faraz qilaylik, 1 kilovatt elektr tokining narxi 450 so‘m. Lekin biz aholiga uni 300 so‘m qilib sotayotgan bo‘lsak, 150 so‘mini Moliya vazirligi subsidiya qiladi. Shuning uchun har bir stansiya, energetika sektori o‘zi ishlab chiqarayotgan resursning tannarxini o‘zining foydasi bilan sotadigan bo‘lsa, biz tarifni oshirimizga to‘g‘ri keladi. 

Ammo bu jarayonda kam ta’minlanganlarni himoya qilish zarur bo‘ladi. Germaniyada bu narsa yaxshi yo‘lga qo‘yilgan. Bu yerda elektr energiya uchun subsidiya, kompensatsiya deyilmaydi. Bir oilaning umumiy daromadi va chiqimi hisoblanib, chiqimga to‘g‘rilab davlat yetmaydigan mablag‘ni qoplab beradi. Germaniyada bir yilda 3,1 trln yevro ijtimoiy himoyaga sarflaydi. Bizdayam yo‘lga qo‘ysa bo‘ladi. Elektr energiyaning narxi oshirilsa, qo‘rqish kerak emas. Bunda boylar ko‘proq to‘lashi, kam ta’minlanganlarni davlat himoyaga olishi kerak bo‘ladi. Kam ta’minlanganlarni himoya qilish biznes bo‘lishi kerak emas. Masalan, kam ta’minlanganlarga hozirgi narx bo‘lsa. Tariflarda 200 kilovattdan keyin oshirilgan narx bo‘lsa, odamlar tejashga harakat qiladi.

Germaniyada hamma narsa: elektr energiya ham, boshqasi ham xususiy. Misol uchun, 2007 yilda Germaniyada ikkinchi marta ish faoliyatimni boshlagan bo‘lsam, professorimdan gaz, yerosti boyliklari yo‘q bo‘lishiga qaramay, bu mamlakatda nima sabab chiroq o‘chmasligini so‘ragandim. Shunda u: “biz aqlimiz bilan ishlab, yangi texnologiyalarni sotamiz”,– degan edi. Haqiqatan ham Germaniyada chiroq hech qachon o‘chmaydi, chunki bu xususiy. Agar o‘chib qolsa, [chiroq] egasini jarimaga tortishimiz mumkin. O‘chib qolgan “svet” evaziga pul beradi, muzlatgichda biror narsa erib ketsa yoki sifati buzilsa, muzlatgich ishlamay qolsa ham uning o‘rnini qoplab beradi.

To‘liq intervyuni yuqoridagi video orqali tomosha qilish mumkin.

Dilshoda Shomirzayeva suhbatlashdi.
Tasvirchilar Mirvohid Mirrahimov, Shohruz Abdurayimov,
Montaj ustasi Shohruz Abdurayimov.