Butun dunyoda siyosiy maydon o‘nglar va so‘llarga bo‘linadi. Bu, dunyo parlamentarizmida, siyosiy maydonida, partiyashunosligida universal tushunchalar va kategoriyalar hisoblanadi. Lekin O‘zbekistonda emas. Buning sababi nima? Nega O‘zbekistonda haliga qadar kimlar o‘ng-u, kimlar so‘l, noma’lum?
Buning sabablari bir qancha. Birinchi sabab – O‘zbekistonda shu paytga qadar real siyosiy raqobat bo‘lmadi. Shuning uchun, siyosatchilar va partiyalar o‘rtasida g‘oyalar to‘qnashuvi, siyosiy tirashuv va bahslar kuzatilmadi. Natijada, qaysi partiya va siyosatchi o‘ng-u, qay biri so‘l ekanini nafaqat jamoatchilik, balki ularning o‘zlari ham tushunish darajasiga yetmadi.
Ikkinchi sabab – bizdagi siyosatchilar va siyosiy partiyalar imkon qadar universal bo‘lishga, jamiyatning barcha qatlamlarini qamrab olishga, ya’ni imkon qadar hammani o‘z tasarrufi va ta’sir doirasida ushlashga harakat qiladi. Hammani qo‘lga kiritish maqsadida, aniq ijtimoiy qatlam va platformadan mahrum bo‘lib qolayotganini har doim ham tushunavermaydi.
Butun dunyoda o‘nglar va so‘llar, va ularning o‘rtasida joylashgan markazchilar – universal tushuncha. Rivojlangan demokratik davlatlarda, har bir partiyaning aniq joylashuvi bor. Ya’ni hech bir partiya, o‘ng-so‘l kategoriyasidan tashqarida emas. Qolaversa, demokratik dunyoda o‘nglar va so‘llarning mumtoz muammolari va yechimlari ham mustahkam shakllanib ulgurgan.
Xo‘sh, o‘nglar va so‘llar qanday aniqlanadi? O‘lchov mezonlari nimalardan iborat? Siyosatshunoslik fanida o‘nglar va so‘llarni aniqlovchi usullar juda ko‘p. Lekin, men imkon qadar soddalashtirib, quyidagi o‘lchov mezonini taklif qilmoqchiman.
So‘llar uchun, eng asosiy qadriyat – bu tenglik. So‘llarga ko‘ra, insonlar imkon qadar teng bo‘lishi kerak. Ular o‘rtasidagi har qanday ijtimoiy, iqtisodiy va boshqa tafovutlar insonlarning tahqirlanishiga, kamsitilishiga olib kelmasligi kerak. Shuning uchun ham so‘llar uchun milliyatchilikdan ko‘ra, internatsionalizm, diniylikdan ko‘ra kosmopolitizm muhimroq. Ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan esa, so‘llar insonlar o‘rtasidagi moddiy tafovutni har xil usullar bilan kamaytirishga harakat qilishadi.
Ashaddiy so‘llar esa, tenglikni kuch ishlatish orqali bo‘lsa-da, ta’minlashga intilishadi. 20-asrda ashaddiy so‘llar eng kuchaygan davr bo‘ldi. Sobiq SSSR, Xitoy Xalq Respublikasi, Shimoliy Koreya, Kuba, Yevropa, Osiyo Afrikadagi juda ko‘plab sotsialistik va kommunistik davlatlar hamda partiyalar, insonlar o‘rtasidagi tenglikni katta repressiyalar hisobiga bo‘lsa-da, ta’minlashga urinib ko‘rishdi.
