Serbiya–Kosovo nizosi – Yevropaning yuragidagi “porox bochkasi”

Kosovo aholisi ko‘p bo‘lsa ham, Serbiya tarkibiga o‘tib qolishi 19-asr ikkinchi yarmidagi buyuk davlatlar o‘rtasidagi Antanta kelishuviga bog‘liq. Serbiyaning qo‘llovchilari Fransiya va Angliya edi, shuning uchun ular albanlarni ham qo‘shib olgan.

Albaniya 1912 yilda mustaqil bo‘lgach, Serbiyadan albanlar yashovchi hududlarni talab qilgan, ammo buyuk davlatlar Serbiyani qo‘llagan. 1913 yildagi konferensiyada Serbiya huquqlarini tan olishgan.

Farhod Karimov: Bolqon to‘rtta katta kuch to‘qnashgan hudud hisoblanadi. Bir tomondan Rossiya, bir tomondan G‘arb, yana bir tomon Usmonlilar va musulmon dunyosi. Shuning uchun ham etnik va diniy turfalik bor, har bir kuch ma’lum muddat hukmronlik qilgan u yerda. Bu muammolarni hal etish judayam qiyin. Ichki sub’yektlarning o‘zi bularni hal qilolmasligiga sabab ham shu.

— Pozitsiyalarda bir xil masalaga turli standartlar mavjudmi? Hozirda Kollektiv G‘arbning Kosovo-Serbiya masalasida pozitsiyasi qanday?

Farhod Karimov: Xalqaro huquqda ikkita bir-biriga muvofiqlashmaydigan yondashuv bor. Birinchisi, har bir xalq-millat o‘z identifikatsiyasidan kelib chiqib kelajagini belgilash huquqiga ega. Ikkinchisi, har bir davlat o‘z hududiy yaxlitligini saqlash huquqiga ega. Ya’ni bunday yondashuv xalqaro huquqdagi kamchiliklardan dalolat. Tarixan bunday muammolar bor. Masalan, Ispaniyada Kataloniya, Irlandiya bor, Ukrainada Donetsk, Lugansk bor. Lekin har bittasiga har xil yondashiladi, ya’ni geosiyosiy kuchlar manfaatiga ko‘ra yondashiladi.

Kosovo Serbiyaga nisbatan G‘arbning vositasi bo‘ladi. Chunki Serbiya tashqi siyosatda G‘arbga yo‘nalish olmadi, Rossiya bilan yaqin bo‘lib qoldi. To‘g‘ri, Serbiyada ham demokratik o‘zgarishlar bor, lekin birdan tashqi siyosatni o‘zgartirib bo‘lmaydi. Masalan, Gruziyaning tashqi siyosatini o‘zgartirishi ancha og‘riqli kechdi. Armaniston shunday og‘ir jarayonda hozir. Balki Sarbiya tashqi siyosiy yo‘nalishini o‘zgartirmas, lekin bu borada mustaqil bo‘lish uchun ham mana shunday bosqichdan o‘tishi kerak.

Kosovo 1999 yilda mustaqil bo‘lgan bo‘lsa, o‘sha paytda bir guruh serblar mamlakat shimoliga joylashdi va 3 ta provensiyani tashkil qiladi. Hozirgi muammo o‘sha 3 ta provensiya borasida bo‘lyapti. Kosovo mustaqilligi haqida gap ketmayapti bu yerda, allaqachon tan olingan bu davlat. To‘g‘ri, Ispaniya, Rossiya kabi davlatlar tan olmadi, chunki ularning o‘zida shunday muammo bor, o‘zlarida ham shunday bo‘lishidan, pretsedent bo‘lishidan qo‘rqishadi. Armanlar va ozarboyjonlar muammosi kabi vaziyat. Serblashtirish orqali nari borsa, serb tilini singdirishlari mumkin edi, ammo diniy jihatdan qo‘shilib ketishmasdi baribir.

Jahongir Akramov: Xalqaro huquqning ikki qarama-qarshi prinsipi yaqqol ko‘zga tashlanadi bu holatda. Sovuq urush davrida xalqlar o‘z taqdirini o‘zi hal qilish masalasi ko‘tarildi, bundan SSSR ham, AQSh ham bir qadar manfaatdor edi. Chunki Yevropaning mustamlakachi davlatlariga qaram bo‘lgan davlatlarni ular ta’siridan chiqarish kerak edi.

Yugoslaviya parchalanishiga sabab bu yerda ham imperiyachilik kayfiyati bo‘lgan baribir va Serbiya asosiy davlat bo‘lgan. Bolqon davlatlari parchalanishi G‘arb davlatlariga ham qo‘l kelgan, chunki o‘z vaqtida Yugoslaviya obro‘si ancha yuqori edi, katta davlatlarga raqobatchi bo‘la olardi.

Kosovoga federal respublika maqomi berilmagan Yugoslaviya tarkibida bo‘lgan paytda. Ular uchun bu kamsitish bo‘lgan. Milliy harakatni boshlashga sabab bo‘lgan bu ham. Serblashtirish harakatlari ham bo‘lgan.

— Kosovo mojarosida tashqi ta’sir va manfaatdor o‘yinchilari qanday ishtirok etmoqda? Ularning manfaatlari qaysi xatti-harakat va tashqi siyosiy amaliyotlarida namoyon bo‘lmoqda?

Farhod Karimov: Yuqorida aytganimdek, Bolqon kuchli davlatlar manfaatlari to‘qnashadigan hudud bo‘lgan doim. Qaysidir ma’noda geosiyosiy maydonga aylanib qoldi. Bu yerda Rossiya manfaatlari birinchi o‘rinda. Hozir Bolqonda Rossiyaga yaqin bo‘lgan faqat Serbiya qoldi, shuning uchun Serbiyani qo‘ldan chiqarmaslikka harakat qiladi. Ikkinchi siyosiy kuchlar esa Yevropa va Buyuk Britaniya, AQShdan ham harakati kuchliroq uning. Yevropada o‘z ta’sirini ko‘rsatish uchun aynan Bolqonda harakat qilyapti Britaniya. Uchinchi kuch esa musulmon dunyosi davlatlari, ya’ni Fors ko‘rfazidagi. Kosovo mustaqilligini birinchi qo‘llagan davlatlar Saudiya Arabistoni va BAA bo‘lgan edi. Chunki musulmonlar yashaydi Kosovoda. O‘zi Yevropada bitta davlatiga ega bo‘lgan musulmonlar albanlar hisoblanadi. 1999 yillarda Saudiya Arabistonining geosiyosiy harakatlari bo‘lgan. Saudiyadan tashqari ba’zi ekstremistik harakatlar ham faol bo‘lgan o‘sha paytlarda, bir paytlar Markaziy Osiyoda ham shunday bo‘lgandi. Albaniya ham bu ekstremistik guruhlardan voz kechgan. Va bundan keyin Fors ko‘rfazi davlatlari bilan Albaniya munosabatlari biroz sovuqlashib, ichki ishlarga aralashish to‘xtagan.

Turkiya manfaatlari ham bor bu yerda. Tarixiy nuqtai nazardan Turkiya hali ham bu hududga o‘zini taalluqli deb biladi. Shu sabab geosiyosiy, iqtisodiy manfaatlari bo‘lishi uchun harakat qiladi. Bu ham tabiiy, albatta.

Jahongir Akramov: Asosiy kuchlardan biri – Rossiya. 19-asrdan beri Rossiyada ikkita asosiy yo‘nalish bor, bulardan biri slavyan-finlar yo‘nalishi. Rossiya barcha slavyanlarning yetakchisi sifatida qarash bor. Shu sababdan Turkiya bilan bir necha marta urush ham qilgan. Bugungi kunda ham mana shunday g‘oyalar kurashi bo‘lib kelmoqda.

Normuhammad Ali Abdurahmonov suhbatlashdi.