“Makka alyansi kutilganidan tezroq harakat qilyapti” - siyosatshunos

Biroq Misr masalasida muhim bir omil bor. Qohira Isroil bilan ham munosabatlarni hisobga olishi kerak. Ayniqsa, agar alyans amalda Isroilga qarshi siyosiy yoki harbiy blok sifatida qabul qilinsa, Misrning unga qoʻshilishi Qohira va Tel-Aviv oʻrtasidagi munosabatlarga taʼsir koʻrsatishi mumkin. Misr oʻz chegaralari yaqinida yangi keskinliklar paydo boʻlishini istamaydi. 1979-yilda Misr va Isroil tinchlik shartnomasini imzolagan va Qohira oʻsha kelishuvdan beri mintaqadagi siyosatini ehtiyotkorlik bilan yuritib keladi.

31-avgust kuni Istanbulda qabul qilingan qarorlar tashkilotning oddiy kelishuv doirasidan chiqib, institutsional shakllanish bosqichiga oʻtayotganini koʻrsatdi. Biroq hozircha uni NATO bilan tenglashtirishga erta. Chunki alyans ichidagi davlatlarning tashqi siyosiy yoʻnalishlari va strategik sherikliklari bir-biridan keskin farq qiladi. Masalan, Pokistonning eng muhim strategik sheriklaridan biri – Xitoy. Saudiya Arabistoni esa uzoq yillar davomida Qoʻshma Shtatlarning Yaqin Sharqdagi eng yaqin hamkorlaridan biri boʻlib kelgan.

Demak, alyans tarkibining oʻzida ham global kuch markazlari bilan turlicha munosabatda boʻlgan davlatlar mavjud. Bu esa kelajakda umumiy strategiya ishlab chiqishda muammolar tugʻdirishi mumkin.

Undan tashqari, bu haqiqatan ham harbiy blokmi yoki kelajakda iqtisodiy va siyosiy hamkorlikni ham qamrab oladigan kengroq tuzilmami degan savol ham tugʻiladi. Hozircha alyansni klassik harbiy blok sifatida toʻliq baholash qiyin, chunki uning strategik yoʻnalishi hali aniq shakllanmagan.

Umrbek Yusupov: Dastlab Makka pakti imzolanishidan avval ham bu uch davlat oʻrtasida bir-ikki yil davomida turli darajalarda muzokaralar olib borildi. Jarayon ogʻzaki kelishuvlar va deklarativ bayonotlar shaklida kechdi. Keyinchalik davlat rahbarlari turli platformalar va tadbirlarda bir necha bor uchrashib, masalani amaliy bosqichga olib chiqdi. Nihoyat, 7-avgust kuni huquqiy hujjat, Makka pakti imzolandi. Shundan keyin, bu pakt qanday tuzilma boʻladi, uning vazifasi nimadan iborat va institutsionallashadimi degan savollar paydo boʻldi. Endi esa tomonlar bu savolga amaliy javob bermoqda, pakt alyansga aylantirilmoqda.

Pakt bu – hujjat. Alyans esa – institutsional tuzilma. Shu sababli unga rasmiy nom berilishi ham muhim siyosiy signal boʻldi. Nomning oʻzi ham muhim. “Mudofaa” atamasi alyansning asosiy maqsadi hujum qilish emas, balki aʼzo davlatlarning xavfsizligi va oʻzini himoya qilishini taʼminlash ekanini anglatadi. Demak, tomonlar tashkilotni xalqaro maydonda aynan mudofaa xarakteridagi tuzilma sifatida koʻrsatishga harakat qilmoqda.

Endi uning xalqaro legitimligi, aniq maqsadlari va istiqbolini uchta asosiy yoʻnalish orqali baholash mumkin: tashkilotning vazifalari, uning xalqaro maydondagi oʻrni va yangi aʼzolar hisobiga geografik kengayishi.

Masalan, agar Bangladesh alyansga qoʻshilsa, bu Hindiston uchun yoqimsiz signal boʻlishi mumkin. Chunki Pokiston va Bangladeshning bir vaqtning oʻzida ushbu mudofaa tuzilmasiga kirishi Janubiy Osiyodagi kuchlar muvozanatiga taʼsir qiladi. Ayniqsa, bu jarayonda Xitoy omili ham mavjud. Shuning uchun Bangladeshning qoʻshilishi faqat alyansning kengayishi emas, balki mintaqadagi geosiyosiy muvozanat masalasiga ham aylanadi.

Bu jarayonlarning hozir jadallashishidan Saudiya Arabistoni manfaatdor. Saudiya iqtisodiy jihatdan juda katta salohiyatga ega davlat, biroq uning xavfsizlik tizimi uzoq yillar davomida AQShga tayanib keldi. Soʻnggi davrda esa Ar-Riyod oʻzining strategik mustaqilligini kuchaytirishga intilmoqda. Saudiya iqtisodiy qudratini siyosiy va mudofaa salohiyatiga aylantirishga harakat qilmoqda.

Bu tashabbusning moliyaviy yukini Saudiya zimmasiga olayotgani bejiz emas. Ar-Riyod uchun bunday alyansning shakllanishi nafaqat xavfsizlik, balki uning nufuzi masalasi hamdir. Saudiya ilgari OPEK kabi iqtisodiy tuzilmalarda katta taʼsirga ega boʻlgan boʻlsa, endi mudofaa sohasidagi koʻp tomonlama tuzilmada ham yetakchi rolni egallashga intilmoqda.

Ikkinchi omil – AQSH, Eron va Isroil oʻrtasidagi urush. Bu jarayon avvaldan davom etib kelayotgan muzokaralarni sezilarli darajada tezlashtirgan katalizator boʻldi. Bir necha yil davomida muhokama qilingan gʻoya qisqa vaqt ichida amaliy va institutsional bosqichga oʻtdi. Buni alyansning tashkiliy tuzilmasida ham koʻrish mumkin, uch yil muddatga Pokiston vakilining bosh kotib etib tayinlanishi, kotibiyatning Ar-Riyodda joylashishi va moliyaviy jihatdan Saudiya tomonidan qoʻllab-quvvatlanishi tashkilotdagi kuchlar nisbatini koʻrsatib turibdi. Yaʼni bu tuzilmaning qanday yoʻnalishda rivojlanishi Saudiya manfaatlari bilan chambarchas bogʻliq boʻladi.

Misr – bir vaqtning oʻzida Afrika, Osiyo va Yaqin Sharq bilan aloqalarini muvozanatlashga harakat qiladigan davlat. Shu sababli Qohira bunday yangi alyansga nisbatan ehtiyotkor pozitsiya tutmoqda. Bu yerda ichki siyosiy omillarni ham inkor etib boʻlmaydi. Biroq Misr uchun eng muhimi – yangi ittifoq orqali boshqa davlatlar bilan mavjud munosabatlariga zarar yetkazmaslik. Shu nuqtayi nazardan, hozircha kutish taktikasi Qohira uchun eng maqbul variant boʻlib koʻrinmoqda. Yaʼni alyansning qanday rivojlanishini kuzatib, keyin yakuniy qaror qabul qilish.

Bundan tashqari, Suriya masalasi ham muhim. Suriya Turkiya bilan yaqin hamkorlik qilayotgan davlat sifatida kelajakda bu tuzilma bilan aloqalarni kuchaytirishi yoki hatto unga qoʻshilishi mumkin. Ammo hozir Damashq Isroil bilan muzokaralar boshlanishidan umid qilmoqda. Shu sababli u keskin geosiyosiy qadamlar tashlashdan tiyilmoqda. Ayniqsa, druzlar masalasida yuzaga kelgan vaziyat Suriya uchun ehtiyotkorlik qanchalik muhim ekanini koʻrsatdi. Damashq ham hozircha vaziyatni kuzatish va mavjud imkoniyatlarni saqlab qolish strategiyasini tanlamoqda.

Suhbatni YouTube’dagi “Geosiyosatkunuz” kanalida toʻliq tomosha qilishingiz mumkin.