Ozodlik uchun kurash: Vengriyada kommunistik tuzumga qarshi qo‘zg‘olon qanday bostirilgan edi?

Ikkinchi jahon urushi tugagandan so‘ng SSSR Sharqiy Yevropa davlatlarini o‘z vassaliga aylantiradi. Ularda Moskva yordamida kommunistik partiyalar tuzilib, hokimiyat egallanadi.

O‘sha paytda Sharqiy Yevropa xalqlari kelajakda o‘zlarini nimalar kutayotganini, sovetlar boshlariga qanday kulfatlar solishini bilmasdi.

Tez orada ma’muriy buyruqbozlikka asoslangan tuzum ularga o‘z zulmini o‘tkaza boshlaydi. Shundan so‘ng kommunistik tuzumga qarshi bir qancha namoyishlar bo‘lib o‘tadi.

Jumladan, 1953 yil 3 may kuni Bolgariyadagi tamakini qayta ishlash korxonasida, o‘sha yili 31 may 2 iyun oralig‘ida Chexoslovakiyadagi bir nechta korxonalarda, 15-18 iyun kunlarida GDRda, 1956 yil yozda Polshada ishchilar maoshlar kamligi, mehnat sharoiti yomonligi sababli kommunistik tuzumga qarshi namoyishlar o‘tkazishadi. Bu namoyishlarning barchasi ayovsiz tarzda bostiriladi.

1956 yil oktyabr oyida vengr xalqi kommunistik tuzumga qarshi bosh ko‘taradi. Vengriya rahbarlari Moskvaga qochishadi. Mamlakat tepasiga G‘arb bilan iqtisodiy va siyosiy aloqalarni yaqinlashtirish tarafdori bo‘lgan yangi hukumat keladi.

Bunday holat Moskva manfaatlariga to‘g‘ri kelmasdi. Vengriyaga ko‘p sonli sovet armiyasi kiritiladi. So‘ng mamlakatning qonuniy hukumati ag‘darilib, o‘rniga yana kommunistik tuzumga xizmat qiluvchi qo‘g‘irchoq hukumat o‘rnatiladi.

Ikkinchi jahon urushidan so‘ng Vengriyadagi vaziyat

Mamlakat fashistlardan ozod bo‘lgach 1945 yilda Vengriyada saylovlar o‘tkaziladi. Unda kichik xo‘jaliklarning mustaqil partiyasi 57 foiz ovoz olib, g‘alaba qozonadi. «Vengriya mehnatkashlar partiyasi» deb nomlangan kommunistik partiya vakillari esa bor-yo‘g‘i 17 foiz oladi.

Saylov natijalarining bunday tus olishi Vengriyada kommunistik tuzum o‘rnatmoqchi bo‘lgan Moskvani qoniqtirmaydi. Shu sababli oradan 2 yil o‘tib yana saylov o‘tkaziladi.

Saylovdan avval hukmron hukmron partiyaning taniqli vakili Bela Kovach sovetlar tomonidan hibsga olinib, Moskvaga jo‘natiladi. U yerda Kovachga SSSR zarariga josuslik qilganlik aybi qo‘yiladi va 20 yilga qamaladi (Kovach Stalin vafotidan keyin 1956 yilda ozod qilingan).

Ikkinchi saylovda kommunistlarning Vengriya mehnatkashlari partiyasi (VMP) bor-yo‘g‘i 22 foiz ovoz olgan bo‘lsa ham sovet harbiylari yordami bilan hokimiyatni to‘liq egallaydi.

Shu tariqa, 1949 yildan boshlab Vengriyani Moskva ta’siri ostidagi kommunistik hukumat boshqara boshlaydi. O‘sha paytda VMP lideri bo‘lgan Matyash Rakosi o‘zini Stalinning eng yaxshi o‘quvchilaridan biri deb hisoblardi.

U hukumat raisi bo‘lganidan so‘ng Vengriyada SSSR boshqaruv modelini joriy qiladi va mamlakatni Stalinday qattiqqo‘llik bilan boshqara boshlaydi.

Mamlakatda xususiy mulk tugatilib, SSSRda bo‘lgani kabi jamoa xo‘jaliklari (kolxozlar) tuziladi. Odamlarning mol-mulklari tortib olinib, jamoa xo‘jaliklariga topshiriladi. Diniy e’tiqod taqiqlanadi va turli konfessiyalarga tegishli ibodatxonalar yopiladi.

Mamlakatda kommunistik boshqaruvga qarshi bo‘lgan yoki kommunistlarni qo‘llamagan «o‘zgacha fikrlovchi»larni qamoqqa tiqish boshlanadi.

1948-1952 yillarda Vengriya xavfsizlik qo‘mitasini boshqargan Gabor Peter davrida bu xizmatning qariyb 30 ming xodimi bo‘lgan. Yana 40 ming odam xavfsizlik xizmatiga ma’lumot yetkazib turgan.

Beriyaga o‘xshab yovuzligi bilan nom qozongan Peterning qo‘l ostidagilar million nafardan oshiq «o‘zgacha fikrlovchi» vengrlar haqida ma’lumot yig‘adi. «Ro‘yxatga tushganlar» mamlakat aholisining 10 foizini tashkil etardi. «Qora ro‘yxat»ga tushganlardan yarmini qamoqqa tiqishadi, yarmini esa doimiy ravishda kuzatib yurishadi.

O‘sha paytda Vengriya fashistlar Germaniyasining sobiq ittifoqchisi sifatida SSSRga tovon puli to‘lar, oqibatda aholi kambag‘al, ko‘pchilik o‘rtacha turmush tarzidan past darajada yashardi.

1953 yil 5 martda Stalin vafot etgach SSSRda islohotlar boshlanadi. Bunga hamohang Vengriyada ham hokimiyat almashadi va 1953 yil iyunda Matya Rakosi o‘rniga Imre Nad hukumat raisi bo‘ladi. Ammo Rakosi VMP raisligini o‘zida saqlab oladi.

Imre Nad mamlakatda islohotlarni boshlaydi va eng avval qatag‘onlarni hamda «qama-qama»larni to‘xtatadi. So‘ng aholining turmush darajasini ko‘tarish uchun bir qancha qarorlar qabul qilinadi.

Shu paytda sobiq hukumat raisi Rakosi Imre Nad boshchiligidagi hukumatni keskin tanqid qila boshlaydi. Oxir-oqibat, 1955 yilda Moskvaning aralashuvi bilan Imre Nad bosh vazir lavozimidan ketishga majbur bo‘ladi. Uning o‘rniga Rakosining shogirdi Andrash Xegedyush hukumat raisi bo‘ladi.

1955 yil may oyida SSSR va Avstriya o‘rtasida tinchlik shartnomasi imzolanadi. Ko‘p o‘tmay Moskva boshchiligida sotsialistik davlatlarning harbiy blogi – Varshava shartnomasi tashkiloti tuziladi.

Shundan so‘ng SSSR rahbariyati Avstriyadagi ko‘p ming sonli sovet armiyasini SSSRga emas, balki Vengriyaga joylashtirishga qaror qiladi. Bu vengrlarning noroziligiga sabab bo‘ladi.

Sovet hukumati vengrlarning qarshiligiga qaramasdan 1955 yil kuzdan boshlab Avstriyadagi sovet qo‘shinlarini Vengriyaga ko‘chira boshlaydi.

Inqilobning boshlanishi

1956 yilning boshlarida vengr kommunistik partiyasi ichida bo‘linish yuz beradi. Partiya safidagi mamlakatni stalincha boshqarish va islohotlar o‘tkazish tarafdorlari o‘zaro kelisha olmay qoladi. Rakosi partiya bosh kotibligidan ketadi.

1956 yil 16 oktyabr kuni Segada shahrida joylashgan universitet talabalarining bir qismi yoshlarning yangi ittifoqini tuzadi. Bu ittifoq «Vengriya ozodlik tashkiloti» deb nomlanadi. Bir necha kun ichida turli shaharlarda uning bo‘limlari ochiladi.

22 oktyabr kuni talaba yoshlar tomonidan hukumatga 16 ta banddan iborat talabnoma yuboriladi. Unda sovet qo‘shinlarini Vengriyadan olib chiqish, Imre Nadni bosh vazirlikka qaytarish, Stalinning haykalini buzib tashlash, navbatdan tashqari parlament saylovlarini o‘tkazish, mamlakatda demokratik islohotlarni boshlash kabi talablar bor edi.

O‘sha paytda SSSRning Vengriyadagi elchisi lavozimida ishlagan Yuriy Andropov (keyinchalik u KGB va SSSR rahbari bo‘lgan) 23 oktyabr kuni bu haqda Moskvaga xabar beradi.

23 oktyabr kuni soat 15:00 da butun mamlakat bo‘ylab talabalar va ularga qo‘shilgan aholi namoyishlarga chiqadi. Poytaxt Budapeshtda 200 ming odam yig‘iladi.

Namoyishchilar Budapeshtdagi bir nechta politsiya idorasini va boshqa ma’muriy binolarni egallaydi. 24 oktyabr kuni tunda davlat radiosi binosi egallanadi.

Bu orada qo‘zg‘olonchilarga kam sonli vengr harbiylari qo‘shiladi. O‘sha paytda butun mamlakat qo‘zg‘olonchilarni qo‘llab-quvvatlayotgan edi. Tunda Budapeshtga poytaxt gornizoni harbiylari tashlanadi.

Shundan so‘ng Vengriyaning qo‘g‘irchoq rahbarlari sovet rahbariyatidan harbiy yordam so‘rashadi. Vengriyadagi sovet qo‘shinlari poytaxt tomon harakatlana boshlaydi.

24 oktyabr kuni ertalabgacha Budapeshtga 6 ming nafar harbiy, 290 ta tank, 120 ta BTR kirib keladi. G‘arb matbuoti ma’lumotlariga ko‘ra o‘shanda poytaxtga 700 dan oshiq tank va BTR kirib kelgan.

Budapeshtga sovet qo‘shinlari kiritilgach u yerda bo‘lgan poytaxt gornizoni harbiylari qo‘zg‘olonchilar tomonga o‘tib ketadi. Bu Moskva uchun kutilmagan hol bo‘ladi.

25 oktyabr kuni Budapeshtga sovet armiyasining yana bir nechta diviziyasi kiritiladi. Eng qattiq janglar parlament binosi va uning oldida sodir bo‘ladi. Sovet harbiylari qo‘zg‘olonchilarni ayamasdan o‘qqa tutadi.

Keyinchalik sovet matbuotida shunday yozilgandi:

«Budapeshtdagi parlament binosida miting o‘tkazilayotganda kimdir pastga qarab o‘q uzdi. O‘q sovet ofitseriga tegib, u halok bo‘ldi. Shundan so‘ng sovet qo‘shinlari javob tariqasida qurollangan mitingchilarga o‘q uzdi. Oqibatda har ikki tomondan 61 nafar kishi halok bo‘ldi, 284 kishi yaralandi».

Keyinchalik parlament binosida halok bo‘lganlar va yaralanganlar sovet hisobotlarida ko‘rsatilgandan bir necha barobar ko‘p bo‘lgani oydinlashadi.

Poytaxtda odamlar o‘qqa tutilayotgani haqidagi xabar mamlakat bo‘ylab yashin tezligida tarqaladi. Shundan so‘ng Vengriyaning barcha hududlarida odamlar ma’muriy binolarga hujum qila boshlaydi. Vengrlar qayerda sovetlarga xos simvollar bo‘lsa, ularni vayron qiladi.

26 oktyabr kuni Vengriya hukumati mamlakat bo‘ylab amnistiya e’lon qiladi. Unga ko‘ra 26 oktyabr soat 22:00 gacha qo‘lidagi qurollarni tashlab uy-uyiga tarqalgan barcha avf etiladi. Ammo hech kim uyga qaytmaydi.

Mamlakat bo‘ylab to‘qnashuvlar davom etadi va Vengriya armiyasining katta qismi inqilobchilar tomoniga o‘tib ketadi. Budapeshtdagi kinoteatrlardan birining oldida Vengriya harbiylari sovet tanklariga hujum uyushtirishadi va butun kolonna yo‘q qilinadi.

27 oktyabr kuni Vengriya kommunistlari rahbari Ere Gere, ichki ishlar vaziri va yana bir qator yuqori lavozimli shaxslar iste’foga chiqib, SSSRga qochib ketadi. Hukumat Imre Nad boshchiligidagi inqilobchilar qo‘liga o‘tadi.

Shu kuni bo‘lib o‘tgan janglarda Budapeshtdagi sovet armiyasi batamom yengiladi. Shundan so‘ng poytaxtda inqilobiy kengash tashkil etiladi. Kommunistik partiya tarqatib yuboriladi.

28 oktyabr kuni Vengriyaning yangi hukumati SSSR rahbariyati bilan sovet qo‘shinlarini Vengriyadan olib chiqish bo‘yicha muzokaralarga tayyorligini ma’lum qiladi. Bu paytda Budapeshtga qarab sovet armiyasining yana bir nechta polklari kelayotgandi.

Qaqshatqich janglardan so‘ng 29 oktyabr kuni poytaxt atrofidagi sovet qo‘shinlari chekina boshlaydi. Hamma inqilobchilar g‘alaba qozondi deb o‘ylay boshlaydi. Ammo unday emasdi.

Moskva o‘sha vaziyatda Vengriyani hech qanaqasiga qo‘ldan chiqara olmasdi. Agar Vengriya Moskva ta’sir doirasidan chiqib ketsa, keyin Sharqiy Yevropadagi boshqa davlatlar ham shunday qilishi ehtimoli bor edi.

Shu sababli 30 oktyabr kuni SSSR mudofaa vaziri marshal Jukov Moskvadagi yig‘ilishida Vengriyani tashlab chiqish keyinchalik og‘ir oqibatlarga olib kelishini aytadi.

31 oktyabr kuni Xrushchev KPSS markaziy qo‘mitasi yig‘ilishida shunday deydi:

«Vengriyadan qo‘shinlarni olib chiqish bu mamlakatda yangi to‘polonlarni yuzaga keltiradi. Shundan so‘ng u yerga amerikaliklar, britaniyaliklar va fransuzlar kabi imperialistlar kirib oladi. Bunga esa yo‘l qo‘yib bo‘lmaydi».

Moskva zudlik bilan Vengriyada Yanosh Kadar boshchiligida «ishchi va dehqonlarning inqilobiy hukumati» tuzadi. Imre Nad boshchiligidagi hukumatni ag‘darib tashlash rejasi tuziladi.

1 noyabr kuni Vengriya hukumati Varshava shartnomasi tashkiloti safidan chiqqanini ma’lum qiladi. Vengriyadan sovet qo‘shinlarini olib chiqib ketish bo‘yicha Moskvaga nota yuboriladi. BMTdan sovet agressiyaga qarshi yordam so‘raladi. Biroq ularga hech kim yordam bermaydi.

O‘sha kuni Sharqiy Yevropadagi sotsialistik lagerga kiruvchi davlatlar hukumatlari Vengriyada «tartib o‘rnatmoqchi bo‘layotgan» sovet hukumatini qo‘llashini ma’lum qiladi.

Shundan so‘ng sovet armiyasining 60 ming harbiydan iborat 17 ta tank, mexanizatsiyalashgan, o‘qchi, aviatsiya va desant diviziyalari hamda harbiy temiryo‘l brigadalari Vengriyaga bostirib kiradi.

4 noyabr kuni sovet armiyasi Budapeshtga keng ko‘lamli hujum boshlaydi. Sovet armiyasi aviatsiya yordamida Budapeshtni bombardimon qiladi. Kuchlar teng bo‘lmagan janglarda Vengriya armiyasi va qo‘zg‘olonchilar yengila boshlaydi. Imre Nad Yugoslaviya elchixonasiga yashirinadi.

Sovet qo‘shinlarining bir qismi Budapeshtni shturm qilishda qatnashadi, qolganlar mamlakatdagi harbiy bazalar va aerodromlarni egallaydi. Vengriya armiyasining 13 generali va 300 nafar zobiti asirga tushadi.

4 noyabr kuni tunda Moskva radiosi Nad hukumati ag‘darilgani va Vengriyada qonuniy hukumat o‘rnatilganini e’lon qiladi.

5-10 noyabr kunlarida Budapeshtda ko‘cha janglari bo‘lib o‘tadi. Sovet qo‘shinlari hech kimni ayamaydi. 10 noyabr kuni inqilobchilar harbiy harakatlarni to‘xtatadi. 11 noyabr kungi inqilob butunlay bostiriladi.

Shundan so‘ng butun Vengriya bo‘ylab hibsga olishlar boshlanib ketadi. Keyinchalik hibsga olinganlarning bir qismi o‘lim jazosiga hukm qilinadi, qolganlari turli muddatga qamaladi.

Jumladan, inqilobga boshchilik qilgan Imre Nad ham qo‘lga olinib, 1958 yilda o‘lim jazosiga hukm qilinadi.

Tomonlarning yo‘qotishlari va taqdirlangan sovet harbiylari

Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, qariyb uch hafta davom etgan qurolli to‘qnashuvlarda vengrlardan 2 652 nafar inqilobchi, 348 nafar tinch aholi halok bo‘ladi. 19 226 kishi yaralanadi.

Sovet armiyasidan 669 harbiy halok bo‘ladi, 51 nafari bedarak yo‘qoladi. 1 251 harbiy yaralanadi. Shuningdek, sovetlar tomonida turib urishgan Vengriya xalq armiyasidan 53 harbiy halok bo‘ladi, 289 nafari yaralanadi.

Qurolli to‘qnashuvlar va bombardimon oqibatida Budapesht tanib bo‘lmas holga kelib qoladi. Shahardagi 4 mingdan oshiq turli binolar butunlay vayron bo‘ladi, 40 mingta bino turli darajada zarar ko‘radi.

Vengriyadagi ozodlik harakati ustidan qozonilgan g‘alaba sharafiga Moskvada katta tantana o‘tkaziladi. Unda Vengriyani Moskva ta’sir doirasida olib qolishda jonbozlik ko‘rsatgan ko‘plab harbiylar turli unvon, orden va medallar bilan taqdirlanadi.

Jumladan, 26 nafar harbiyga Sovet ittifoqi qahramoni unvoni, 37 nafariga Lenin ordeni, 574 nafariga Qizil bayroq ordeni, yana minglab harbiylarga turli orden va medallar tarqatiladi. Mudofaa vaziri Jukov esa to‘rtinchi marta Sovet ittifoqi qahramoni unvonini oladi.

Shuningdek, Moskva o‘ziga sadoqat bilan xizmat qilgan va o‘z xalqiga qurol o‘qtalgan Vengriya xalq armiyasi zobitlarini ham unutmaydi va ularga ham ko‘plab orden va medallar beriladi.

Sovetlarning Vengriyadagi qirg‘iniga xalqaro hamjamiyatning munosabati

Sovet armiyasi Vengriyaga bostirib kirib, poytaxt Budapeshtni vayron qilar ekan, o‘sha paytda dunyoning ko‘plab davlatlari bu ishni qoralab chiqadi. Shuningdek, BMT xavfsizlik kengashi sessiyasi chaqiriladi.

Sessiyada maxsus rezolyutsiya qabul qilinadi va unga ko‘ra SSSRga zudlik bilan o‘z qo‘shinlarini Vengriyadan olib chiqish talabi qo‘yiladi. Ammo Moskva «pinagini ham buzmaydi».

Oradan bir oy o‘tib, BMT xavfsizlik kengashi Vengriya voqealariga daxldor ikkinchi rezolyutsiyani ham qabul qiladi. Unda SSSRning Vengriyaga bostirib kirishi va uni egallab olishi bosqinchilik deb ta’riflanadi.

Shuningdek, rezolyutsiyada ikkinchi marta SSSRga zudlik bilan Vengriyadan o‘z qo‘shinlarini olib chiqish talabi qo‘yiladi. Moskva bu rezolyutsiya talablarini ham bajarmaydi.

O‘sha yili AQShda chop etiladigan nufuzli Time jurnali o‘z yurti ozodligi uchun kurashgan vengr qo‘zg‘olonchilarini «yil odami» deb e’lon qiladi.

Qo‘zg‘olonchilar – vatan himoyachilari

1989 yilda Vengriyada sotsialistik tuzumdan voz kechiladi. Kommunistik partiya yakkahokimligiga barham berib, ko‘ppartiyaviylikka ruxsat beriladi. Bundan tashqari, 1956 yilda sodir bo‘lgan hodisalarni qayta ko‘rib chiqish boshlanadi.

O‘sha yili qo‘zg‘olonga rahbarlik qilgan Imre Nad va Pal Maleter tantana bilan qayta dafn etiladi. Mamlakatdagi barcha siyosiy partiyalar rahbarlari qatnashgan marosimda qo‘zg‘olonchilar yurt ozodligi uchun jonini bergan qahramonlar deb talqin qilinadi. Shundan so‘ng mamlakat bo‘ylab yodgorliklar o‘rnatiladi.

G‘ayrat Yo‘ldosh tayyorladi.