Ertaklarda hech bo‘rining ayyorlik qilganini, yaltoqlanganini eshitganmisiz. Yo‘q, albatta. Aksincha o‘zining soddaligi bilan doim ayyorlarga chuv tushib yurishidan xabardormiz. Ertaklardagi bunday obraz o‘z-o‘zidan paydo bo‘lib qolmagan. Bo‘rining o‘ziga xos xarakteri, fe’l-atvori bor. Uning tabiatida ayyorlik qilish, yaltoqlanish, ojizlarcha bo‘ysunish kabi xususiyatlar mavjud emas. Bu jonzot o‘z holicha mard, adolatli va ozod. Bu ozodligini boy bergandan ko‘ra o‘limni afzal biladi.
Odam-chi? Inson bo‘richalik ham emas. Biz odamlarda ming bir qiyofa mavjud. Istagan niqobimizni vaziyat taqozosi bilan xohlagancha almashtira olamiz. Bizda tulkining ham, qo‘yning ham, sher-u maymunning ham, umuman, hamma hayvonning xarakteri, xususiyati topiladi. Herman Hessening “Cho‘l bo‘risi” asarida bosh qahramon Harri Hallerning botinida bo‘ri va odam bir-biri bilan doimiy kurashda ekani aks etadi.
Syujyet:
Asar Haller ijara uy so‘rab bir ayolning pansioniga kelishidan boshlanadi. Ijaraga qo‘yuvchi ayolning jiyani ham ayni shu pansionda istiqomat qilardi. Avvaliga u g‘aroyib tabiatli Hallerni uncha yoqtirmaydi. Uning xatti-harakatlariga ensasi qotadi. Ammo bir necha bor suhbatlashgach fikri o‘zgaradi. Hallerning boshqa odamlarga o‘xshamasligi, balki buyuk shaxslarga xos fikrlaydigan bilimli inson ekanini fahmlaydi. Asar ayni shu odam tilidan hikoya qilinadi.
Bir kuni Harri Haller birdan pansionni tark etadi. Hikoyachi uning xonasidan esdaliklar daftarini topib oladi. Bu esdalikning birinchi sarlavhasiga “Faqat jinnilar uchun” deb yozilgan edi...
Esdalikka ko‘ra, Haller ko‘chalar bo‘ylab yurganida yoshgina yigitni uchratib qolib, undan “Cho‘l bo‘risi haqida traktat” kitobini sotib oladi. Bu traktatda u o‘zining ruhiyatiga o‘xshash yarim “odam” va yarim “bo‘ri” kishi hayotidan xabardor bo‘ladi. Muammo shundaki, bu ikkala qalb muntazam ravishda bahslashib yashaydi.
Kitobdan ta’sirlangan Haller hayotini o‘zgartirmoqchi, o‘zini o‘zgalar kabi risoladagidek tutmoqchi bo‘ladi. U tanishi – professornikiga mehmonga boradi. Professor uni kechki payt o‘zinikida bo‘ladigan ziyofatga taklif etadi. Haller noiloj rozi bo‘ladi. Ammo ziyofada bo‘ladigan takalluf, mulozamatlar, sohtaliklarni o‘ylab yuragi siqilardi. Ichidagi bo‘ri bunday masxaraomuz vaziyatlarda isyon ko‘tarardi.
Ziyofat paytida Gyotening portretini ko‘rib qoladi. Bu surat Hallerga yoqmaydi. Uy egasiga suratdagi odam Gyotega sirayam o‘xshamaganini aytadi. Uni professorning ayoli chizgan edi. O‘rtada noqulay vaziyat yuzaga keladi va Haller butun ziyofat davomida taqib yurishga majbur bo‘lgan “niqobini” yechib tashlaydi va hamma narsani ro‘yi-rost gapira boshlaydi. Professor bilan bahslashib uni xafa qiladi. Shunday mash’um bahslashuvdan keyin u o‘zini o‘ldirmoqchi bo‘ladi. Biroq ayni paytda bundan qo‘rqardi ham. O‘zicha ichidagi ikkinchi shaxs — “bo‘ri” mening ustimdan kulyapti deb o‘ylaydi. Ikkilanib uyiga borgisi kelmaydi, shahar bo‘ylab toki “Qora burgut” mehmonxonasida bir qizni uchratgunga qadar tentirab yuradi. U qiz huzurida biroz taskin topadi va undan o‘ziga onalar kabi g‘amxo‘rlik qilishini so‘raydi. Qiz juda ajoyib edi, Hallerni so‘zsiz tushunardi. Uning fikr-xayolini o‘qib turardi. Haller uni yoshligidagi Hermin ismli do‘stiga o‘xshatgani uchun Hermina deya atay boshlaydi.
