Yangi avlod darsliklari: jamoatçilikni qiziqtirayotgan savollar, xatolar va yaxşi natijalarga umid – vazir örinbosari bilan oçiq suhbat
|16:02 / 17.11.202323 29110 min
Maktablarning boşlanğiç sinflari yangi avlod darsliklari asosida dastlabki çorakni yakunladi. Kun.uz darsliklarning "murakkab mavzulari", xatolari va jamoatçilikda tuğilgan ba’zi savollar yuzasidan Maktabgaça va maktab ta’limi vazirining birinçi örinbosari Usmon Şarifxöjayev bilan suhbatlaşdi.
Har davr uçun insonlarning ilm olişi öta muhim masala bölib kelgan. Ayniqsa, bolaning jamiyatda öz örnini topişi, kelgusida özining ijtimoiy, iqtisodiy hamda fuqarolik hayotida faol iştirok etişida boğça va maktab ta’limining ahamiyati beqiyos. Çunki aynan şu yoşlar oraliğida bola öz salohiyatini töliq namoyon qiladi.
Xöş, bugungi özbek maktabgaça va maktab ta’limi qay holatda? Nimalar qilinyapti-yu, yana nimalarni e’tibordan qoçiryapmiz? Bugun ayni mavzu atrofida köpçilikni qiynab kelayotgan savollarga javob oliş uçun Kun.uz Maktabgaça va maktab ta’limi vazirining birinçi örinbosari Usmon Şarifxöjayev bilan suhbatlaşdi.
– Suhbatni maktab ta’limidagi eng köp muhokama qilingan mavzudan boşlamoqçiman, ya’ni darsliklardan. Prezidentning 134-sonli farmoni asosida xorijiy donorlar kömagi bilan yaratilgan, 2024 yilgaça töliq joriy qiliş topşirilgan Milliy öquv dasturining va u asosida yaratilgan darsliklarning taqdiri nima böladi? Ulardan nima asosida voz keçilmoqda?
Maktabgaça va maktab ta’limi vazirining birinçi örinbosari Usmon Şarifxöjayev
– Avvalambor, 134-sonli farmonning öziga töxtaladigan bölsak, bu milliy öquv dasturini aynan hozirgi siz berayotgan narsaning mazmuni jihatidan tasdiqlaş dasturi bölmagan. Bu öşa vaqtdagi xalq ta’limini keyingi 5 yilda rivojlantiriş dasturi deb nomlagan edi. Uning içida ta’lim dasturi, ya’ni milliy öquv dasturini işlab çiqiş va uni bosqiçma-bosqiç joriy etiş haqidagi bandi bor edi. Ya’ni milliy öquv dasturi va uning asosida bolaga beriladigan bilim-könikma, işlab çiqiladigan darslik, metodika va boşqa narsalar... Bu 134-sonli farmon keyingi 5 yilga tizimni rivojlantiriş milliy dasturi hisoblanadi.
Mana şu hujjatning bandida xorijiy hamkorlar bilan hamkorlikda milliy öquv dasturini işlab çiqiş belgilangan. Özi milliy öquv dasturi nima degan savolga aniqlik kiritib olaylik. Bu bir neçta hujjatdan iborat bölgan, ya’ni öquv dasturlari, öquv reja, baholaş mezonlaridan iborat bölgan dastur hisoblanadi. Uni işlab çiqiş bosqiçma-bosqiç sinflar, fanlar kesimida bölişi belgilangan. Hujjat ilovasida vazirlikka rejasini tasdiqlaş vazifasi ham qöyilgan. Ya’ni yillar kesimida qaysi sinfda nima işlab çiqiladi, şunga mos ravişda darslik, metodikani işlab çiqişni belgilaş vazirlikka vakolat sifatida qöyib ketilgandi. Unda bola qaysi sinfda qaysi könikmani örganişi, unga qaysi mavzularni örgatiş belgilab beriladi. Mana şu hujjatni işlab çiqişda bir qator ekspertlar iştirok etgan. Bu hujjat birdaniga hamma sinf uçun işlab çiqilmagan va u haliyam işlab çiqiş jarayonida. Sababi şunga mos ravişda bosqiçma-bosqiç darsliklarni işlab çiqiş vazifasi 2021 yilda ham, 2022 yilda va bugun ham özgargani yöq.
Mavzuga oid
Ana endi 2-qismiga kelamiz, xorijiy donorlar asosida işlab çiqilişi belgilangan metodikalar, darsliklar masalasi nima böladi? Bu savol ham köp kötarilgan edi, ya’ni ulardan voz keçiladimi? Ulardan heç kim voz keçgani yöq, sababi sizga bu borada misollarni ham keltirişim mumkin. Bu yerda aniq misollard gapiramiz. USAID taşkiloti yordamida işlangan ingliz tili va informatikani Cambridge darsliklari tizimini joriy qiliş masalasi bor, şu taşkilotdan 5 yil uçun Özbekiston litsenziya sotib olgan va bu darsliklar hozirda amalda.
Men nimani nazarda tutayotganingizni tuşunib aytyapman, asosiy misol uçun, matematika, ona tili, tasviriy san’at haqida gapirsak, bu darsliklar yangilandi, ularni bosqiçma-bosqiç joriy qiliş masalasi qöyilgandi. 4-sinf darsligini vazirlik huzuridagi markaz (Respublika ta’lim markazi) yaratmagan edi, yöq edi. Xalqaro tajribalar asosida yangi darsliklarni joriy qiliş böyiça taqdimotlar ötganidan keyin, ularni joriy qiliş masalasi qöyilganidan söng, öquv dasturi takomillaştirilib, vazirlik tomonidan tasdiqlandi. Hozir vazirlikning 280-sonli buyruği bilan öquv dasturi takomillaştirilgan holda sentabrdan boşlab 1-4-sinfning yangi darsliklari joriy qilindi.
– Usmon aka, hozir aytyapsiz: milliy öquv dasturi takomillaştirilib, şu asosda yangi darsliklar joriy etildi deyapsiz. Oldingi öquv dasturi ham farmonga asosan tasdiqlangandi, 2024 yilgaça töliq joriy etilişi belgilangandi. Şu öquv dasturiga asosan 1-3-sinf darsliklari joriy etilgandi, bu yilgi 2, 3, 4-sinf öquvçilari ötgan yili butunlay boşqa dastur asosida yaratilgan darsliklarni öqigandi.
Özi bor bölgan, mutaxassislar bilan işlab çiqilgan va farmon, qonuniy hujjat bilan tasdiqlangan dasturdan voz keçib, yangisiga ehtiyoj nima sabab paydo böldi?
– Ta’lim sifatini nazorat qiliş inspeksiyasi bölgandi, dekabr oyidan boşlab tugatilib, yarim vakolati Maktabgaça va maktab ta’limi vazirligiga, qolgani oliy ta’limga ötdi. Ular tomonidan ötkazilgan xalqaro tadqiqotlar andozasidagi tadqiqotlar yoki haqiqiy xalqaro tadqiqotlarning natijasidan kelib çiqib, masalan, yaqinda PISA natijalari e’lon qilinadi, bolalarimizning natijasi yaxşi emas. Şu natijalar dastlabki xulosalaridan kelib çiqib, takomillaştiriş işlari amalga oşirilmoqda.
Eski, yangi darsliklar masalasi faqat darslik muallifiga qiziq bölişi kerak, menimça. Çunki biz baribir dastur va könikmadagi ta’lim beriş jarayoni haqida öylaşimiz kerak. Lekin agarda şu könikmani yaxşiroq, oddiyroq kerak bölsa oğirroq şaklda berişga ehtiyoj böladigan bölsa, uni özgartirişga töğri keladi. Lekin darslikning içi, muallifi özgarişi ikkilamçi bölişi kerak.
– Bevosita darsliklarning ta’lim jarayoniga aloqador qismi haqida gaplaşsak. Ijtimoiy tarmoqlarda ota-onalar, öqituvçilar bolalar bu yilgi darsliklarni "hazm" qila olmayotgani, hatto öqişdan bezib qolayotgani haqida yozişmoqda.
Bu darsliklar özi qaysi dastur asosida yaratilgan, dasturning uzviyligi, öquvçi yoşiga mosligi, öqişdan bezdirmasligi masalalari tahlil qilinganmidi?
– Darsliklar vazirlik tomonidan tasdiqlangan dastur asosida işlab çiqildi. Endi uning joriy qilinişi yoki oğirlik darajasini bir oy içida faqat öqituvçilar aytişi mumkin, qaysi ma’noda, çunki ota-ona va bolalar hali darslikni oxirigaça öqib çiqişmagan, uning nega unday ekanligi haqida fikr bildirişi qiyinroq. Birinçisi, albatta, savolli yoki bahsli masalasini öqituvçi kötaradi, çunki u oldingi darslikni ham körgan. Hozirgi ota-onalar farzandi kattaroq sinfda öqiyotgan bölsa, avvalgisi bilan soliştirişi mumkin, ammo bevosita bolaning özida bunday imkoniyat yöq.
E’tirozlarni 2 toifaga bölsak. Birinçisi asoslilari, ular ham bor, soni kam emas. Ular ustida tizimli işlar olib boriladi. Ikkinçisi asosli bölmagan e’tirozlar ham mavjud. Öqituvçilarning özi ma’lum bir özgarişni istamagani, özi örgangan jarayonni har yili davom ettirişga örganib qolgani sababi. Bular endi sub’yektiv. Çunki kimgadir yoqişi mumkin, yana kimgadir esa yöq. Haqiqatan oğir darsliklar ekanini ma’lum bir monitoringlar ötganidan keyin ayta olamiz. Çunki darslikni oçib, “e, bu oğir ekan, bola “hazm” qilmayapti”,– deyişga erta, sababi öquv yilining özi yakunlangani yöq hali. Lekin nimaga oğir degan savol paydo bölyapti, men bunga birinçi savolda ham javob berişga harakat qildim. Ya’ni xalqaro tadqiqotda tuşayotgan savollarni, umuman butun dunyoda bolalarga berilayotgan bilim va könikmalardan bizning öquvçilar ortda qolayotgani yöq emas.
Faqatgina xalqaro tadqiqotlar, baholaş sinovlarida yaxşi natija körsataylik deb qilinadigan niyat emas, öquvçilarimiz tayyor bölişi uçun xalqaro tadqiqotda beriladigan savolga mos ravişda tabiiy fandan böladimi, öqiş savodxonligi, matematika kabi aniq fanlardan böladimi, şuni darslikka kiritişimiz kerak. Şu vaqtgaça bölgan darsliklarda bu bölmagan. Bizning öqituvçilar oliy ta’lim jarayonida buni örganmagan. Töğri, ularga bu qiyin bölişi ehtimoli katta. Şuning uçun bu bitta masala.
Ikkinçi masala, balki, biz vazirlik tomonidan öqituvçilarga tuşuntiriş jarayonlari keçga qolayotgani ham sabab bölişi mumkin. Matematika misolida aytsak, juda oğir, juda köp degan e’tirozlar aytilmoqda. Öqituvçining metodika daftariga qaraydigan bölsak, hamma öquvçilar darslikdagi hamma misollarni işlab çiqişi kerak degan narsadan iborat emas. Misol uçun, darslikning ma’lum bir qismi hamma uçun, standart böyiça ham özlaştirişi kerak bölgan masala, savollardan iborat. Undan keyingilari alohida yana iqtidorli bölgan, köproq izlanişni istovçi öquvçilar uçun işlab çiqilgan masalalar hisoblanadi. Bu masalalar bitta kitobda bölgani uçun ayrim ustozlarimizda uni hamma yeçişi kerak, hamma örganişi kerak degan fikr ham paydo bölayotgan bölişi mumkin.
Intervyuning töliq şaklini yuqoridagi video orqali tomoşa qilişingiz mumkin.
