«Şafqatsiz, ayyor va aqlli». HAMASning Ğazodagi rahbari Yahyo Sinvar haqida nimalar ma’lum?

Yaarining sözlariga köra, uşbu islomiy guruh «qoçqinlar lageridagi masjidlarga boruvçi, qaşşoqlikdan aziyat çekkan yoşlar uçun ommaviy harakat bölgan» va keyinroq u HAMAS uçun ham xuddi şunday ahamiyat kasb etgan.

Isroilliklar Sinvarni birinçi marta 1982 yilda, 19 yoşdaligida «islomiy faoliyati» uçun, ikkinçi bor — 1985 yilda qölga olişgan. Taxminan şu vaqtlarda u HAMAS asosçisi, şayx Ahmed Yosinning işonçiga kiradi.

Tel-Avivdagi Milliy xavfsizlikni örganiş instituti katta ilmiy xodimi Kobi Mixaelning sözlariga köra, ular juda yaqin bölib qolişgan. Taşkilotning diniy rahnamosi bilan bu munosabatlar keyinçalik Sinvarga kötarilişda yordam bergan.

1987 yilda HAMASga asos solinganidan ikki yil ötib u taşkilotning içki xavfsizlik xizmati — «Al-Majd»ni tuzadi. Bu vaqtda u atigi 25 yoşda bölgan.

«Al-Majd» falastinliklarni kuzatiş va Isroil bilan hamkorlik qilganlarning barçasini tutib öldiriş bilan, şuningdek axloqiy qoidalarni buzganlarni ta’qib etiş bilan şuğullangan, Mixaelning aniqlik kiritişiça, pornografik materiallar sotilgan dökonlar uning nişoni bölgan.

Yaarining tasdiqlaşiça, Sinvar Isroil bilan hamkorlikda gumon qilingan köplab kişilar şafqatsizlarça öldirilişi uçun javobgar hisoblanadi: «Ayrim qotilliklarni u öz qöli bilan amalga oşirgan va bu haqda menga va boşqalarga faxr bilan aytib bergan».

Isroil rasmiy şaxslariga köra, keyinroq u Isroilga xabar yetkazib turişda gumonlanuvçini jazolaş uçun uning akasiga ukasini tiriklay kömişni va bu işni belkurakda emas, qoşiqda bajarişni buyurganini tan olgan.

«U atrofiga izdoşlarini, muxlislarini — şunçaki undan qörqadigan va u bilan bahslaşişni istamaydiganlarni töplay oladigan odamlardan biri», — deydi Yaari.

1988 yilda Sinvar isroillik ikki harbiy öğirlab ketilişi va öldirilişini rejalaştirgan. Öşa yilda isroilliklar uni hibsga olib, 12 nafar falastinlik öldirilişida ayblaydi va törtta umrbod qamoq jazosiga hukm qiladi.

Qamoqxonadagi yillar

Sinvar umrining katta qismini — 1988 yildan 2011 yilgaça bölgan davrni Isroil qamoqxonasida ötkazadi. Bu yillar, ayniqsa bir kişilik kamerada ötkazilgan davr uni yanada radikallaştirgan.

«U kuç işlatib, özining şafqatsizlik hukmronligini qabul qilişga majbur qiladi», — deydi Yaari. U özini mahbuslar yetakçisi sifatida namoyon etib, qamoqxona ma’muriyati bilan ular nomidan muzokaralar ötkazadi va qamoqxonadagi tartib-intizomni nazorat qiladi.

Isroil hukumati Sinvarning qamoqxona davridagi şaxsiyatini tahlil qilib, uning xarakterini şunday tasvirlagan: «Şafqatsiz, obröli, ta’sir doirasiga ega, ğayrioddiy darajadagi bardoşli, oz narsaga qanoat qiladigan, ayyor va manipulyator… Hatto qamoqxonadagi boşqa mahbuslarga sir boy bermaydi… Olomonni öz ortidan ergaştiriş qobiliyatiga ega».

Yaarining Sinvar bilan tanişçilik vaqtida şakllangan fikri u psixopatligi haqida edi. «[Ammo] „Sinvar — psixopat, va nuqta“, deyiş — xato bölardi, — deydi u, — çunki bu holda siz uşbu ğalati, murakkab figurani töliq tuşuna olmaysiz».

Yaarining sözlariga köra, Sinvar «favqulodda ayyor, zukko — qaçon jozibador böliş kerak, qaçon yöqligini biladigan odam».

Sinvar unga Isroil yöq bölişi kerakligi va Falastinda yahudiy xalqiga joy yöqligini ta’kidlaganida «„balki, biz sen uçun istisno qilarmiz“ deb hazillaşgan».

Mahbusdalik çoğida Sinvar Isroil gazetalarini öqib, ivrit tilida ravon gapirişni örgangan. Yaarining aytişiça, u arab tilini yaxşi bilsa ham, Sinvar hamişa u bilan ivrit tilida sözlaşişni afzal körgan.

«U özining ivrit tilini yaxşilaşga intilardi, — deydi Yaari. — Öylaymanki, u men ivrit tilida turma nazoratçilaridan yaxşiroq sözlaşa olganimdan foydalanişni istagan».

Sinvarni 2011 yilda 1027 nafar falastinlik va Isroilda yaşovçi arablar bir nafar isroillik — TsAHALning garovdagi askari Gilad Şalitga almaştirilganida ozodlikka çiqqan.

Şalit beş yil mobaynida asirlikda bölgan. Uning öğirlanişida Sinvarning ukasi, HAMASning yuqori martabali harbiy komandiri ham iştirok etgan. Şundan buyon Sinvar köproq isroillik askarlarni öğirlaşga çaqirib keladi.

Bu vaqtga kelib Isroil Ğazo sektori okkupatsiyasini töxtatgan va bu yerda hokimiyat saylovlarda ğalaba qozongan va keyin öz raqiblari — Yosir Arofatning FATH partiyasini siqib çiqarib, uning köplab a’zolarini baland binolarning tomlaridan uloqtirgan HAMAS qöliga ötgandi.

Qat’iy intizom

Mixaelning sözlariga köra, Sinvar Ğazoga qaytganida, uni darhol yetakçi sifatida qabul qilişgan. Bu köp jihatdan uning HAMAS asosçilaridan biri sifatidagi obrösi va hayotining köp qismini Isroil qamoqxonalarida ötkazgani bilan boğliq edi.

Ammo, bundan taşqari, «odamlar şunçaki undan qörqişgan — axir u öz qöllari bilan odam öldirgan, — deydi Mixael. — U juda şafqatsiz, tajofvuzkor va şu bilan bir vaqtda xarizmatikdir».

«U notiq emas, — deydi Yaari. — U omma oldida çiqiş qilganida, köproq mafiya odamiga öxşaydi».

Yaarining qöşimça qilişiça, Sinvar qamoqxonadan çiqqanidan keyin darhol «Al-Qassam brigadasi» va ştab boşliği Marvon Issa bilan ittifoq tuzgan.

2013 yilda u HAMASning Ğazo sektoridagi siyosiy byurosiga saylangan, 2017 yilda esa uning raisiga aylangan.

Sinvarning kiçik ukasi Muhammad ham HAMASda muhim şaxslardan edi. U isroilliklar tomonidan uyuştirilgan bir qança suiqasdlardan omon qolganini aytgan, 2014 yilda HAMAS uning ölimi haqida e’lon qilgandi. Keyinroq OAVda u hali tirik va HAMASning harbiy qanotida faol işlayotgan, Ğazo ostidagi tunnellarda yaşiringan va hatto 7 oktyabr kungi hujumga aloqador bölişi mumkinligi haqida xabarlar paydo böldi.

Sinvar şafqatsizligi bilan dovruğ qozongani tufayli «Xon Yunis qassobi» degan laqab orttirgan.

«HAMASda odamlar Sinvarga böysunmasang, hayoting xavf ostida bölişini bilişadi», — deydi Yaari.

Ma’lumotlarga köra, 2015 yilda HAMAS qömondoni, talon-toroj qiliş va gomoseksuallikda ayblangan Mahmud Iştivi qölga olinişi, qiynoqqa solinişi va öldirilişi ortida aynan u mas’ul bölgan.

2018 yilda xalqaro naşrlar uçun brifingda Sinvar AQŞ elçixonasi Tel-Avivdan Quddusga köçirilişiga qarşi norozilik namoyişlari doirasida Ğazo sektorini Isroildan ajratib turuvçi çegara tösiğini buzib ötgan minglab falastinliklarni qöllab-quvvatlaşini bildirgandi.

Öşa yilda u öziga HAMASning raqobatçisi, Iordan daryosining ğarbiy sohilidagi Falastin muxtoriyati tarafdorlari tomonidan suiqasd uyuştirilganini aytib çiqadi.

Şu bilan birga, u Isroil bilan öt oçişni vaqtinça töxtatiş, asirlar almaşinuvi va Falastin ma’muriyati bilan yaraşişni qöllab-quvvatlab, pragmatik böla olişini ham körsatgandi. Mixaelning aytişiça, ayrim muxoliflari uni haddan taşqari mö’tadillik qilişda ayblagan.

Eron bilan yaqinlik

Isroil kuçişlatar tuzilmalari vakillari asirlar almaşinuvi doirasida Sinvar ham qöyib yuborilgani hal qiluvçi xato bölgan deb hisoblaydi.

Isroilliklar agar HAMASga iqtisodiy imtiyozlar va falastinliklarga mamlakat hududida işlaş uçun köproq imtiyozlar berilsa, harakatni jang qilişdan qaytariş mumkin böladi, deb adaşganini aytişadi.

«U özini Falastinni ozod etişi kerak bölgan odam deb hisoblaydi, — u Ğazodagi iqtisodiy vaziyatni yaxşilaş, ijtimoiy masalalar bilan şuğullanmaydi. Bu u haqda emas», — deydi Yaari.

2015 yilda AQŞ Davlat departamenti Sinvarni rasman «alohida qidiriladigan xalqaro terrorçi» (Specially Designated Global Terrorist) sifatida tan olgandi. 2021 yil mayida isroilliklar uning Ğazo sektoridagi uyi va ofisi böylab aviazarbalar yöllaydi. 2022 yil aprelida u öz telemurojaatida odamlarni istalgan usulda Isroilga hujum qilişga çaqiradi.

Tahlilçilar uni HAMASning siyosiy byurosini uning harbiy qanoti — 7 oktyabr kuni Isroilga reydni boşqargan «Al-Qassam brigadasi» bilan boğlovçi asosiy figura sifatida bilişadi.

14 oktyabr kuni Isroil qurolli kuçlari vakili, podpolkovnik Riçard Xext Sinvarni «yovuzlikning yuzi» deb atagandi. U şunday qöşimça qilgan: «Bu şaxs va uning butun jamoasi nişonimizda. Biz unga yetib boramiz».

Sinvar Eron bilan ham yaqin hisoblanadi. Şialar mamlakati va sunniy arablar taşkiloti örtasida hamkorlik aloqalari — oşkora emas, ammo ularni umumiy maqsad birlaştiradi — Isroil davlatini yöq qiliş va Quddusni Isroil okkupatsiyasidan ozod etiş.

Ular bir-biriga qöl berib işlay boşlagan. Eron HAMASni moliyalaştiradi, öqitadi va qurollantiradi, harbiy salohiyatini oşirib, Isroil şaharlarini öqqa tutişi uçun minglab raketalar bilan ta’minlaydi.

Sinvar 2021 yilgi çiqişida qöllab-quvvatlov uçun Tehronga minnatdorçilik bildirgan: «Agar Eron bölmaganida, Falastindagi qarşilik harakati hozirgi imkoniyatlarga ega bölmagan bölardi».

Ammo Sinvarning öldirilişi Isroil uçun harakatga qaqşatqiç zarbadan köra köproq «piar-ğalaba» böladi, deb hisoblaydi Lovatt.

Nodavlat taşkilotlar odatda gidra boşi kabi işlaydi: bir operativ komandir yoki yetakçi yöq qilinsa, örniga tezda boşqasi keladi. Uning vorisi u kabi tajriba yoki avtoritetga ega bölmasligi mumkin, ammo taşkilot baribir u yoki bu şaklda qayta tiklanişga muvaffaq böladi.

«Uning ölimi yöqotiş bölişi tuşunarli, ammo uni boşqasi almaştiradi va buning uçun tegişli tuzilmalar mavjud. Bu bin Lodinning öldirilişi bilan bir xil holat emas. HAMASda boşqa yuqori martabali siyosiy va harbiy yetakçilar bor», — deydi Lovatt.

Quyidagi savollar bundan muhimroq: Isroil HAMASga qarşi harbiy kampaniyasini yakunlaganida nima böladi va boşqaruv kimga qoladi?

Va ular Ğazo sektori hozir bölayotgan vayrongarçiliklarga javoban Isroilga kelgusida qilinajak ehtimoliy hujumlar uçun platsdarmga aylanişining oldini ola oladimi?