“Jiddiy signal” - ekspert Eron va Turkiya prezidentlari uchrashuvi bekor qilingani haqida

Ozarboyjon muftiysi Qorabog‘ga borganda “bizning g‘alabalarimiz oyatulloh Xominaiy duolari bilan bo‘ldi”, degan gapni ham aytib ketdi. Bu ham shov-shuv bo‘ldi, chunki Ozarboyjonni qo‘llovchi Turkiya edi. Ozariylarning ham ko‘pi shia musulmonlari ekanini aytib o‘tish kerak. Umuman, munosabatlar juda murakkab.

Iroq masalasi. Iroqdagi kurdlar tashkilotini terrorchi deb e’tirof etishadi. Lekin Eronda ham, Turkiyada ham kurdlar yashaydi. Suriyada ham kurdlarning guruhi bor. Bunday guruh-tashkilotlar Eronning ham, Turkiyaning ham manfaatlariga zid. Iroq masalasida xam ikki davlat yondashuvi ikki xil bo‘lgan, ikkisi ham boshqa-boshqa qabilalarni qo‘llagan. 2018 yoki 2019 yilda Erbildagi kurdlar o‘zini mustaqil deb e’lon qilganda Turkiya va Eron jiddiy qarshilik ko‘rsatdi, qat’iy tan olmasligini aytib, Iroq hududiy yaxlitligini e’tirof etishdi. Ya’ni umumiy birlashadigan nuqtalar mavjud.

Kurdlarning Rojova davlatini AQSh qo‘llagan edi o‘shanda, chunki kurdlarni IShIDga qarshi kurashda hamkor deb qabul qilgandi, bunga sabab kurdlar IShIDning bir hujumini qaytarishga muvaffaq bo‘ladi, shunda AQSh ularda potensial borligini ko‘radi. Buni tasdiqlovchi manbalar mavjud, hatto qurol-yarog‘ ham berishgan.

— Ibrohim Raisiy nima sababdan Anqaraga bormagan bo‘lishi mumkin?

— Uchrashuv bekor qilindimi yoki qoldirildimi – ikkisining farqi bor. Turkiya nashrlari uchrashuv bekor qilindi deyapti. Bu – jiddiy signal. Yuqori darajali davlat tashrifi bekor qilinishining juda muhim sabablari bo‘ladi. Yana bir qiziq narsa shundaki, shu paytgacha bu tashrif haqida faqat Turkiya tarafi gapirayotgan edi, Eron tomoni emas. Toshkentdagi Eron va Turkiya prezidentlari uchrashuvida ham bu masalalar ko‘tarilgandir, uchrashuv yopiq eshiklar ortida bo‘ldi.

Uchrashuv bekor bo‘lganini birinchi bo‘lib Fransiya ommaviy axborot vositalari yozdi, Turkiyaniki emas. Raisiy Erdo‘g‘andan real harakat kutgan bo‘lishi mumkin. Ozarboyjonning Turkiya orqali Isroilga o‘tuvchi gazini yopish, savdo aloqalarni to‘xtatish so‘ralgan bo‘lishi mumkin. Lekin Turkiya bularni bajarmaydi, chunki bu Ozarboyjon manfaatlariga to‘g‘ri kelmaydi, bundan tashqari, Turkiya o‘z geografik imkoniyatlarini cheklashni istamaydi. Hatto Eronning o‘zi ham gazini Turkiya orqali Yevropaga o‘tkazish bo‘yicha muzokaralar olib borgan edi. Umuman, bunday narsalar Turkiya uchun foydali bo‘lgani sabab bulardan voz kechmaydi.

Balki AQSh va G‘arb davlatlari uchrashmaslikni talab qilgan bo‘lishi mumkin. Blinken kelib Turkiya tashqi ishlar vaziri bilan gaplashdi, Erdo‘g‘anning o‘zi Germaniyaga bordi. Turkiyani jiddiy qadamlar tashlamaslik bo‘yicha ogohlantirgan bo‘lishlari mumkin.

Erdo‘g‘anning pozitsiyasi aniq, Isroilni qattiq qoralayapti, HAMASni o‘z yurti ozodligi uchun kurashyapti, deyapti. Lekin davlat manfaatlari nuqtayi nazaridan amaliy harakatlar qilishga Erdo‘g‘an ham ojizlik qiladi.

— Pozitsiyalarini umumiylashtirmoqchi bo‘lgan ikki davlat o‘rtasida tafovut yuzaga keldimi?

— Yana bir narsani hisobga olish kerak. Eron ham hech qachon Isroil bilan to‘g‘ridan to‘g‘ri urushgani yo‘q hali. Isroilni tan olmaydi, qandaydir tahdid qilishi mumkin va boshqalar. Eron qo‘llovchi “Hizbulloh” kabi guruhlar ham asli Isroilga qarshi tuzilmagan, ularning vazifasi boshqa. Isroil bilan Misr, Suriya, Iordaniya, Livan kabi davlatlar urushgan, boshqalar aralashmagan.

Shu o‘rinda Eron Turkiyadan jiddiy amaliy harakatlar talab qilishi ham tushunarsiz. To‘g‘ri, ma’lum bir amaliy harakatlar kutilishi mumkin, ya’ni diplomatik aloqalarni uzish, savdoni to‘xtatish kabi ko‘rinishdagilar. Lekin Turkiya – NATO tarkibidagi davlat, butunlay shu tizimda u. G‘azodagi vaziyat Turkiya uchun urushga sabab bo‘lolmaydi. To‘g‘ri, Erdo‘g‘an gapiryapti, bosim o‘tkazishga harakat qilyapti. Uning bayonotlari odamlar ko‘ziga shunchaki quruq gapdek ko‘rinishi mumkin, lekin buning ham o‘ziga yarasha ta’sirlari bor.

NormuhammadAli Abdurahmonov suhbatlashdi.