Dunyoda yana bir urush boshlanishi mumkin - bu safar Janubiy Amerikada

Britaniya hududdan ketayotganida Venesuela bilan bahsli hududlardagi vaziyat nazorati uchun tarkibiga Venesuela va Gayana vakillari kiruvchi maxsus komissiya tuzilishi bo‘yicha kelishib oladi.

Ammo hozirga qadar bunday komissiya tuzilmagan.

Venesuela XIX asr oxiridan buyon Parij arbitraji qarorini noxolis va noqonuniy deb e’tiroz bildiradi va faqat uning to‘liq bekor qilinishi bilan qanoatlanishini aytadi.

2018 yilda Gayana BMT Xalqaro sudiga da’vo kiritib, unda 1899 yilgi qaror haqiqiyligi va Gayana-Essekibo — mamlakatning qonuniy qismi ekanini yana bir bor va butunlayga tasdiqlashni talab etadi. Ammo haligacha sud hukmi yo‘q.

Venesuela bu masalada Xalqaro sud yurisdiksiyasini tan olmaydi, ammo so‘nggi besh yildan ortiq vaqt davomida sudning barcha yig‘ilishlariga o‘z vakillarini muntazam ravishda yuborib kelgan.

Yangi keskinlashuv va referendum

Karakas va Gayana o‘rtasidagi mojaro shu yil sentabrida, Gayana yirik xalqaro neft kompaniyalariga Essekibo suvlarida geologik razvedka ishlari olib borishga litsenziyalar uchun raqobatlashish imkonini beruvchi auksion o‘tkazganidan keyin yana avj oldi.

Yakshanba kungi referendumda venesuelaliklarga bir necha masalalar bo‘yicha ovoz berish taklif qilingan:

• Venesuelaning Gayana-Essekiboga da’volarini qonuniy deb tan olish;
• yangi Gayana-Essekibo shtati tuzilishi va uning aholisiga fuqarolik berish;
• ushbu bahsli hudud Venesuela xaritalariga kiritilishi;
• venesuelaliklar o‘z hukumatining Xalqaro sud yurisdiksiyasini tan olmasligini qo‘llab-quvvatlaydimi;
• ular mamlakat hukumatiga mamkin bo‘lgan barcha qonuniy vositalar bilan Gayananing Gayana-Essekibo hududi suvlaridan yakka foydalanishiga qarshi chiqish vakolatini beradimi.

Venesuela prezidenti huzuridagi saylov komissiyasi ma’lumotlariga ko‘ra, bu savollarning barchasida 95 foizdan ortiq tasdiq javobi belgilangan.

Gayana Karakasning harakatlarini qoraladi, BMT Xalqaro sudi o‘tgan haftaning juma kuni Maduro hukumatini Gayana-Essekibo maqomini buzadigan va hududiy nizodagi vaziyatning o‘zgarishiga olib keladigan har qanday harakatlardan tiyilishga chaqirgandi.

Maduro rejimining mamlakat ichkarisidagi va xorijdagi muxoliflari fikricha, referendum o‘tkazishdan maqsad — 2024 yilgi saylovlar arafasida mamlakatda millatchilik kayfiyatini kuchaytirishga qaratilgan.

Harbiy tahlilchi Rosio San Migelning fikricha, referendumdagi ma’qullov Maduroga istalgan vaqtda chegarada armiya ishtirokida to‘qnashuv boshlash imkoniyatini taqdim etadi. Agar Maduro o‘zining yutqazayotganini his qilsa,
u «urush tugmasi»ni bosishi va mamlakatda favqulodda holat e’lon qilib, saylovlarni to‘xtatishi mumkin, deya qo‘shimcha qilgan San Migel.

Har tomonda ehtimoliy harbiy eskalatsiyadan xavotir kuchaymoqda. Referendumdan oldingi haftada Gayana tashqi ishlar vaziri Rober Perso ikki mamlakatlar o‘rtasidagi keskinlik darajasini «misli ko‘rilmagan» deb ta’riflagandi. O‘shanda Gayana prezidenti Irfon Ali Essekibodagi qo‘shinlar oldiga kelib, Venesuela bilan chegaradagi tog‘da bayroq ko‘targandi. U xalqiga murojaat qilib, juda kuchli xalqaro qo‘llovga ega ekanliklarini ta’kidlab, mamlakat armiyasi qat’iyatli ekanidan ogohlantirgan. O‘z navbatida, venesuelalik harbiylar esa «Essekibodagi voqealar rivojida logistik ta’minot nuqtasi» bo‘ladigan havo yo‘lagi qurilishini e’lon qildi, Braziliya esa bu gaplar fonida shimoliy chegaralaridagi qo‘shinlari sonini oshirdi.