Oxiri körinmayotgan mojaro – adolat sari yurayotgan “Tödaköl işi” yana tösiqlarga uçramoqda
|20:04 / 05.12.202344 03110 min
Navoiy viloyatida joylaşgan Tödaköl suv havzasi sönggi 5 yilda respublika içki bozoriga baliq yetkazib berayotgan yirik baliqçilik bazasidan “quruq” kölga aylantirildi: “Tödaköl baliği” degan brend yöq qilindi. Bu işlar köl 2018 yil “Özbekbaliqsanoat” uyuşmasining noqonuniy tenderi orqali 15 yillik yirik korxonadan 15 kunlik firmaga “olib berilişi” ortidan yuzaga kelgan. Mazkur işda avval boşidan boşlangan adolatsizlik bugunga kelib sud jarayonlarida ham “böy körsatyapti”.
Tadbirkordan “tortib olingan” köl
2004 yilda “Aqua-Tudakul” Özbekiston–Amerika qöşma korxonasi tenderda Tödaköl suv havzasini 18 yil muddatga ijaraga oliş huquqini qölga kiritgan. Kölda baliqçilik tizimini yaratiş ayni şu yildan boşlangan: qöşma korxona katta xarajatlar evaziga Tödakölda baliqçilikni rivojlantirgan, 700 nafarga yaqin iş örni yaratgan.
“Aqua-Tudakul” egalik qilgan davrda kölga har yili 125 tonna çovoq taşlanib, baliqlantirib borilgan. Buning natijasida içki va taşqi bozorga tonnalab baliq yetkazib berilgan.
“Aqua-Tudakul” qöşma korxonasining ijara muddati 2022 yilda tugaşi kerak edi. Ammo prezidentning 2017 yil may oyidagi tegişli qarori bilan “Özbekbaliqsanoat” uyuşmasi taşkil qilinadi hamda tabiiy suv havzalari uyuşma balansiga ötkaziladi. Şu sababli, “Özbekbaliqsanoat” Tödakölni ijaraga beriş uçun 2018 yil yanvar oyida qayta tender ötkazgan. 4 ta firma öz takliflari bilan qatnaşgan tenderda “Aqua-Tudakul” qöşma korxonasi yana ğolib böladi hamda 2018 yil 23 yanvarda “Özbekbaliqsanoat” uyuşmasi bilan 10 yillik şartnoma imzolaydi.
Biroq köp ötmay köl soxta hujjatlar asosida ötkazilgan tender orqali qöşma korxonadan “tortib olingan”.
15 yillik yirik korxonadan, 15 kunlik firmaga...
“Özbekbaliqsanoat” turli asoslantirilmagan vajlar bilan 2018 yil 17 aprel kuni uyuşma va qöşma korxona örtasida tuzilgan şartnomani bekor qiladi. May oyida esa qayta tanlov ötkazadi.
Tödaköl suv havzasini ijaraga beriş uçun ötkazilgan qayta tenderda “Golden Lake Fish” MÇJ ğolib deb topilgan. Oçiq manbalarga köra, “Golden Lake Fish” MÇJ tender ötkazilişidan bor-yöği 16 kun oldin, 2018 yil 7 may kuni davlat röyxatidan ötkazilgan. Bu esa MÇJning baliqçilik sohasidagi imkoniyatlari va tajribasini baholaş talablariga javob berişini jiddiy şubha ostiga qöyadi.
Bundan taşqari, jinoyat işlari böyiça Navoiy şahar sudining 2022 yilning 15 avgust kunidagi hukmiga köra, “Golden Lake Fish” MÇJ rahbari Panjiqul Röziqulov tenderga qalbaki hujjatlar tayyorlab taqdim qilgan va ğolib bölgan. Sud uni Jinoyat kodeksining 192 va 228-moddalarida nazarda tutilgan jinoyatni sodir qilganlikda aybli deb topgan. Biroq u jazoga tortiş muddati ötib ketganligi uçun javobgarlikdan ozod etilgan.
Mavzuga oid
Mazkur sud hukmi 2018 yil 17 aprel kungi tender noqonuniy ötkazilganligiga dalil aslida. Lekin negadir tender natijasi bekor qilinib, köl “Aqua-Tudakul” qöşma korxonasiga qaytarilmagan.
“Jackpot”
Tödaköl suv havzasidan ijara asosida foydalaniş huquqi “Golden Lake Fish” MÇJga ötganida kölda “Aqua-Tudakul” qöşma korxonasiga tegişli 34,7 mlrd sömlik yetiştirilgan baliq bölgan. Bu qöşma korxonaning soliq va statistika hisobotlarida ham aks ettirilgan.
“Xolis baholaş xizmati” MÇJning baholaş xulosasi bilan 2018 yil 18 aprel holatiga kölda “Aqua-Tudakul” qöşma korxonasiga tegişli jami 34,76 mlrd sömlik baliq zaxirasi mavjud bölgani tasdiqlangan.
Zaxira baliği na tenderda, na “Özbekbaliqsanoat”ning boşqa hujjatlarida tilga olinmasdan, tanlov ğolibi “Golden Lake Fish” MÇJ ixtiyoriga ötib ketgan. Qöşma korxona mutasaddilari tomonidan zaxirada qolgan baliqni ovlab oliş böyiça qilingan murojaatlarga esa “Özbekbaliqsanoat” uyuşmasi rad javobini bergan.
Kölda “Aqua-Tudakul” qöşma korxonasidan qolgan zaxira baliği yangi ega - “Golden Lake Fish” MÇJ uçun lotoreyaga çiqqan “jackpot”day gap edi. Ammo mazkur holat – katta miqdordagi zararni qoplaş böyiça 2021 yilda boşlangan sud işiga 2023 yilning 1 avgust kuni nuqta qöyildi: sud qarori bilan “Golden Lake Fish” MÇJdan “Aqua-Tudakul” qöşma korxonasiga 34 mlrd 763 mln söm moddiy zarar undiriş belgilangan.
Yangi ega köp ötmay bankrot böldi
Tödaköl egaligi qöliga ötgaç, “Golden Lake Fish” MÇJ mutasaddilari tomonidan kölda yölga qöyilgan baliqçilik tizimi butunlay yöq qilinadi: “Aqua-Tudakul” qöşma korxonasidan qolgan zaxira savdo va xizmat körsatiş qoidalari qöpol buzilgan holda sotiladi, soliqlar tölanmaydi, brakonerlarga “erkinlik” beriladi va hokazo. Oxir-oqibat “Golden Lake Fish” MÇJ bankrot holatiga kel(tiril)adi.
Karmana iqtisodiy sudining 2023 yil 8 noyabrdagi hal qiluv qarori bilan “Golden Lake Fish” MÇJ bankrot deb topilgan va tugatişga doir iş yuritiş boşlangan.
Sudning hal qiluv qarorida körinişiça, 2023 yilning 19 oktyabr holatiga “Golden Lake Fish” MÇJning davlat bojidan 2 mlrd 848 mln söm, soliqlardan 3 mlrd 358 mln söm, “Aqua-Tudakul” qöşma korxonasidan 34 mlrd 763 mln söm, boşqa tadbirkorlik sub’yektlari va taşkilotlardan köplab qarzdorligi mavjud bölgan.
Amal qilinmagan “uy qamoği”
2023 yilning avgust oyida Buxoro viloyati prokuraturasi tomonidan “Golden Lake Fish” MÇJ mansabdorlariga nisbatan jinoyat işi qözğatilgan.
Ayblov xulosasida keltirilişiça, “Golden Lake Fish” MÇJ ta’sisçisi Azamat Xoliqov bir guruh şaxslar bilan oldindan jinoiy til biriktirib savdo va xizmat körsatiş qoidalarini buziş, soliqlar va yiğimlarni tölaşdan böyin tovlaş, qasddan bankrotlikka olib keliş, hujjatlar, ştamplar, muhrlar, blankalar, avtomototransport vositalari va tirkamalarining davlat raqam belgilarini egallaş, nobud qiliş, ularga şikast yetkaziş yoki ularni yaşiriş, jinoiy faoliyatdan olingan daromadlarni legallaştiriş kabi jinoyatlarni sodir qilgan.
Jumladan, Azamat Xoliqov 2019 yilda 2 mlrd 694 mln sömlik, 2022 yilda 9 mlrd 636 mln sömlik baliq mahsulotlarini naqd pulga realizatsiya qilib, pul mablağlarini nazorat-kassa maşinasiga kirim qilmasdan va bank hisob raqamlariga topşirmasdan öz ehtiyojlari uçun sarflab yuborgan. Bu orqali u juda köp miqdordagi savdo va xizmat körsatiş qoidalarini qasddan buzgan.
2023 yilning 10 avgust kuni jinoyat işlari böyiça Buxoro şahar sudi ajrim çiqarib, “Golden Lake Fish” MÇJ ta’sisçisi Azamat Xoliqovga nisbatan uy qamoği tarzidagi ehtiyot çorasi qöllagan. Qöllanilgan ehtiyot çorasini Qiziltepa tumani, Oqsoç mahallasi, “Urganjiyon” qişloğidagi uyida ötaş belgilangan. Şuningdek, unga nisbatan oila a’zolaridan taşqari boşqa şaxslar bilan uçraşiş, suriştiruv, tergov va sud muhokamasi jarayonidan taşqari jinoyat işi böyiça jabrlanuvçi deb e’tirof etilgan şaxslar bilan aloqada böliş kabi bir neçta çeklovlar qöllanilgan.
Biroq “Aqua-Tudakul” qöşma korxonasi rahbari Şavqitdin Jamolov Kun.uz’ga qilgan murojaatida Azamat Xoliqov ehtiyot çorasiga amal qilmasdan, bölib ötayotgan sud jarayonlariga Toşkent şahridan videoaloqa orqali iştirok etganligini, qöllanilgan çeklovlarga amal qilmaganligini, sudyalar esa bunga e’tibor qaratmaganligini ta’kidlagan.
“Qattiq” ayblovga “yumşoq” hukm
Buxoro viloyati prokuraturasi tomonidan qözğatilgan jinoyat işi 2023 yil 8 noyabr kuni jinoyat işlari böyiça Navoiy şahar sudida körib çiqilgan.
Sud hukmiga köra, Azamat Xoliqov Jinoyat kodeksining 189-moddasi (savdo yoki xizmat körsatiş qoidalarini buziş) 1-qismi hamda 184-moddasining (soliqlar yoki yiğimlarni tölaşdan böyin tovlaş) 3-qismida nazarda tutilgan jinoyatni sodir qilganlikda aybli deb topilgan. Unga nisbatan BHMning 300 baravari miqdorida jarima jazosi qöllanilgan hamda “uy qamoği” ehtiyot çorasi bekor qilingan.
Ammo negadir sudda Buxoro viloyati prokuraturasi tomonidan Jinoyat kodeksining 181-1-moddasi (qasddan bankrotlikka olib keliş), 227-moddasi (hujjatlarni soxtalaştiriş) va 243-moddasida (jinoiy faoliyatdan olingan daromadlarni legallaştiriş) nazarda tutilgan jinoyat alomatlari bilan qöyilgan ayblovlar sudlanuvçilardan olib taşlangan.
Qolaversa, bu nuqtada ikkita sud göyoki bir-biriga qarşi çiqib qolgan: Karmana iqtisodiy sudining 2023 yil 8 noyabrdagi hal qiluv qarori bilan “Golden Lake Fish” MÇJ bankrot deb topilgan. Biroq jinoyat işlari böyiça Navoiy şahar sudining hukmida bunga “köz yumilgan”.
Tödakölga baliqçilik qaytadimi?
“Özbekbaliqsanoat” uyuşmasi 2018 yilda asoslanmagan vajlari asosida “Aqua-Tudakul” qöşma korxonasi bilan tuzilgan ijara şartnomasini bekor qilgan. Öşa paytda Tödakölda baliqçilik tizimi yölga qöyilgan, buning ortidan mingga yaqin iş örni yaratilib, içki bozorga tonnalab baliq yetkazib berilayotgan edi. Ötgan yillarda mazkur tizim yöq qilindi, kölda baliqçilikning kelajagi katta xavf ostida qoldi. Ammo negadir “Özbekbaliqsanoat” uyuşmasi yetarli asoslar bölsa-da, 5 yil oldingisi kabi ijaraçi bilan şartnomani bekor qilmasdan kelmoqda. Bu yuqoridagi işlarda uyuşmadagi ayrim mansabdorlarning ham “qöli borligi” haqidagi şubhalarni uyğotadi.
Tödaköl Özbekistonda baliqçilikni rivojlantiriş, içki bozorni baliq mahsulotlari bilan töldiriş, qolaversa, respublikada baliqçilik maktabini yaratiş mumkin bölgan yirik suv havzasi. Şu sababli, kölga baliqçilik qaytişi kerak. Buning uçun esa prokuratura va sud jarayonga adolatli baho berişi zarur.
