Antalyadagi turarjoy krizisi: Ukrainadagi uruş ta’sirimi yoki Turkiya iqtisodiyotidagi muammolar?
|23:56 / 05.05.202413 44812 min
Uruş boşlanganidan söng Turkiyaga Rossiya va Ukrainadan oqib kirgan migrantlar oqimi turarjoylar narxini osmonga kötarib yubordi. Mahalliy aholi kelganlarni yaşaş narxi keskin kötarilib ketganida ayblab kelmoqda.
Turkiyada Antalya «kiçik Rossiya» deb ataladi. Foto: dzen.ru/alenavturkeyTurkiyada Antalya «kiçik Rossiya» deb ataladi. Foto: dzen.ru/alenavturkey
«Egalari uylarini bizga emas, rossiyaliklarga ijaraga berişni istaşadi, çunki ular ikki barobar köproq haq tölaşadi. Bizning ijara haqimiz ham kötarilib ketdi», deydi 23 yoşli Dilyan. U gözallik salonida işlaydi va kuniga 300 lira (9,3 dollar) pul topadi. U özining yoş bolalariga sönggi marta qaçon göşt xarid qilganini eslay olmaydi.
Antalya — Turkiyaning yirik şaharlari biri, mamlakat taşqarisida maşhur kurort. Lekin uning ikkinçi nomi ham bor: «Kiçik Rossiya».
Şahar meri Muhiddin Böçekning aytişiça, şaharning 2,5 mln aholisidan 200 mingi rus tilida sözlaşadi.
Rasmiy ma’lumotlarga köra, ruslar — Antalyadagi eng yirik xorijiy qatlam, ulardan keyin qozoqlar va ukrainlar turadi.
Turkiya Içki işlar vazirligi ma’lumotlariga köra, 32 ming rossiyalik va 14 ming ukrainalik Antalyada yaşaş uçun istiqomat guvohnomasi olgan.
Rossiya Ukrainaga bostirib kirgaç, yangi migratsiya oqimlari tufayli şaharda juz’iy özgarişlar röy berdi. Turarjoylarning narxi va ijara bahosi keskin kötarilişi barobarida mahalliy aholining xorijliklarga yovqaraşi ham oşa boşladi.
Uruş boşlanganidan söng şaharda turarjoy ijarasi bahosi osmonga örlab, ikki oy içida beş barobarga kötarildi.
Antalya — xorijliklar mamlakat aholisidan köra köproq turarjoy xarid qilgan Turkiyaning yagona şahri. Muhiddin Böçekning sözlariga köra, birgina rossiyaliklarning özi 90 mingdan ortiq uy va xonadonlarni xarid qilişgan.
Şaharning şahar va mahalliy rejalaştiriş böyiça mutaxassisi Bugra Gökçaning aytişiça, 2022 yil martidan buyon Antalyada turarjoylar narxi qariyb 4 barobarga kötarilgan.
Uning sözlariga köra, şaharda avval kvartira ijarasi oyiga 3600 lira (112 dollar) bölgan bölsa, hozir 14 ming lira (435 dollar)ni taşkil etadi.
«Öz davlatidagi immigrantlar»
23 yoşli Dilyan suriyalik qoçqinlar va migrantlar eng köp töplangan tumanda istiqomat qiladi. Uning aytişiça, qoçqin suriyaliklar va qoçqin rossiyaliklar tuşib qolgan vaziyatni hattoki soliştirib ham bölmaydi.
Mavzuga oid
«Men suriyaliklar bizga kelib joylaşganini qoralay olmayman, çunki ularning ustidan bomba yoğdirib turilgan. Rossiyaliklarda esa vaziyat boşqaça. Ularda pul bor, bu yerda hamma narsa arzonligi uçun kelib olişgan. Ular bizning hayotimizni öğirlaş barobarida uni qiyinlaştirmoqda», — degan sartaroş qiz.
«Ular bir oylik maoşiga bu yerda bir yil yaşaşi mumkin. Biz esa qölni qölga urib işlaşimiz kerak. Men masalan oyiga 100 lira ham orttirolmayman. Har safar bozorga tuşganimda 1000 lira taşlab çiqaman», — deya noliydi Dilyan.
Antalyadagi çeburekxonalar tarmoği Rossiya tomonidan anneksiya qilingan Qrim yarimoroli asrlar davomida Usmoniylar imperiyasining bir qismi bölganini eslatadi. Foto: BBC
Uning sözlarini mebelga material qoplovçi Tunay Sarpqaya ham ma’qullaydi. Uning tasdiqlaşiça, xorijliklarning oqimi yaşaş qiymatini sezilarli darajada oşirib yuborgan.
Tunayning sözlariga köra, u yaşayotgan hududda Rossiyaning Ukrainaga oçgan uruşigaça ijara haqi 2000 lira (62 dollar) atrofida bölgan, hozir esa 13 ming lira (400 dollar)gaça çiqib ketgan.
Bugra Gökçening qayd etişiça, turarjoy ijarasi narxlari ösişi köplab omillar, jumladan turk valutasining dollarga nisbatan qiymati tuşib ketgani, mamlakat iqtisodiyotidagi muammolar bilan boğliq. Biroq, badavlat xorijliklarning Turkiyadan uy-joy sotib olişi va buning ortidan fuqarolik olişayotgani ham katta rol öynaydi.
«Pirovardida mahalliy fuqarolarimiz qaşşoq holatga tuşib qolişmoqda. Ular ona şahrida yaşaşga imkon topolmay qolyapti, çunki olayotgan maoşi ijara haqini qoplamaydi, qora kunlarga pul yiğişni-ku qöyaturing, — deydi Gökçe. — Agar hukumat hozirgi siyosatini davom ettiraversa beş yildan söng Antalyada turklar qolmaydi. Turarjoy fondida xorijliklarning yetakçilik qilayotgani kundek ravşan bölib qoladi. Biz allaqaçon jiddiy ijtimoiy inqirozga duç kelib böldik».
Mina Pölat suvenirlar dökonida işlaydi. Uning olti kişidan iborat oilasi ikkita yotoqxonaga ega uyda yaşamoqda. «Uyning ahvoli şunçaki dahşat, lekin bizda tanlov yöq. Biz öz mamlakatimizda immigrantlarga aylandik», deydi u.
Antalya köçalarida rus tilidagi menyular odatiy hol. Foto: BBC
Antalyaning mahalliy siyosatçilaridan biri, milliyatçilar harakati partiyasining ijroçi direktori Demet Selek rossiyaliklar allaqaçon boşqalardan ajralib turuvçi jamoa bölib yaşaşga ötib olişganini aytadi. Ularning öz supermarketlari va taksi haydovçilari ham bor.
«Ular butun bir turarjoy majmuasini xarid qilişadi va uni faqat rossiyaliklarga ijaraga berişadi. Bu notöğri», — degan u.
«Men ilk marta özimni istalmas begona his qildim»
BBC muxbiri Ukraina fuqarosi Irinani şahar tumanlaridagi bozorlardan birida uçratgan. Uning aytişiça, Antalyada istiqomat qilayotganiga 8 yil tölgan bölsa-da, yaqinda u özini ilk marta bu şaharga begona his qilgan.
«Men avtobusda ketayotganimda, yonimda ötirgan mahalliy turk ayollari xorijliklardan şikoyat qila boşlaşdi, — deydi Irina. — Men e’tiroz bildirib, ularga turk tilida murojaat qildim, biroq ulardan biri menga qarata «sizlar bu yerni tark etsalaring bizga yaxşiroq böladi», dedi. Men bunaqasini birinçi marta eşitdim va juda könglim oğridi».
Ukrainalik Irina Antalyaga 8 yil muqaddam köçib ötgan, hozir u özini bu yerda begona his qilmoqda. Foto: BBC.
Irina kabi işlaş uçun ruxsatnomasi bölmagan köplab ayollar xos buyurtma asosida mijozlarining uyiga borib, manikyur, pedikyur va kipriklarni parvarişlaş xizmatlarini körsatişadi.
Uning sözlariga köra, u har doim xorijliklar köproq istiqomat qiladigan hududlardan çetroqqa çiqsa mahalliy aholining «nafratli nigohlari»ga duç keladi.
«Kiyim dökonlaridan birida kiyiniş xonasiga kirmoqçi bölganimda turk ayoli meni töxtatdi. U dökon xodimiga qarata: «men birinçi kiraman, men turkman, u esa xorijlik, kutib tursin», dedi. Men kiyib körmoqçi bölgan kiyimlarimni taşlab, çiqib ketdim. Dökon egalari esa umuman vaziyatga aralaşişmadi, şunçaki sukut saqlagança menga tikilib turişdi. Avvallari heç bunaqa bölmasdi», — deydi Irina.
Antalyadagi oziq-ovqatlar narxi ham yaxşigina kötarilgan. Foto: BBC
«Hammasi uruş boşlangaç özgardi»
Ingliz tilidan dars beruvçi rossiyalik 47 yoşli Natalyaning aytişiça, Rossiyaning keng kölamli bosqinidan söng ruslar va ukrainlar örtasidagi taranglik keskin oşgan va Antalyadagi hayot butunlay özgarib ketgan.
«Ayrim ukrain döstlarim men bilan aloqani uzişdi. Men bolalariga dars berib kelgan ukrainalik oila xizmatlarimdan voz keçdi. Avvallari bu yerda bir oiladek yaşardik, endi esa mening oilamni içida ham bahs-janjallar bölyapti. Hayot endi avvalgidek bölmaydi, biz juda köp narsani yöqotdik», — deydi Natalya.
Rossiyalik Natalya kun köriş oğirlaşgani, Antalyani tark etişini aytgan. Foto: BBC
Natalyaning hayotiga turarjoylar narxi oşgani ham ta’sir ötkazgan. U xarajatlarni keskin kamaytirgan. Biroq oyiga 1000 dollar daromad endi kamligini tuşunib yetgan. Uning aytişiça, oilasi restoranlarga borişni bas qilgan, baliq va göştni ratsiondan çiqarib taşlagan.
Uning eng qörqadigani — qandaydir fursat yetib, u ortiq özini bajara olmay qolişi va uni deportatsiya qilişlari mumkinligida.
2022 yilda hukumat şaharning 10 ta tumanida istiqomat izni berilişini bekor qildi, endi Antaliyada yaşovçi xorijliklar istiqomat guvohnomasi ololmaydi, olganlari esa muddatini çöza olmaydi.
Uruş boşlanganidan söng rossiyaliklar uçun ham, ukrainlar uçun ham turistik istiqomat iznini oliş soddalaştirilgan edi. Endi bu qoida ham yaqinda bekor qilindi.
Agar turistik istiqomat guvohnomasi sohibi öz vatanida doimiy daromadga egaligini isbotlay olmasa, uning istiqomat izni çözib berilmaydi, çunki moliyaviy vaziyat zarur talablarga javob bermayotgan böladi.
Natalyaning aytişiça, uning uzoq vaqtlardan buyon Turkiyada yaşab kelgan döstlari aynan istiqomat izni çözib berilmagani uçun Antalyani tark etişga majbur bölişgan.
«Men bu mamlakatga nima bölganini tuşunolmayapman. Nima özgardi? Nega ular bizni ortiq istaşmayapti? Ötgan yili mening vizamni osongina çöziş mumkin edi, endi esa bu amalda imkonsiz», — deydi u.
Ukrainalik Olga ham uning vizasi çözib berilmasligiga işonçi komil va u öz qizi kelajagi uçun kuraşişi, heç qayerga ketmasligini ta’kidlagan. Foto: BBC
Antalyadagi köçmas mulk böyiça agentlar palatasi a’zosi Ismoil Çağlarning BBC’ga hikoya qilib berişiça, şaharda xorijliklar tomonidan boşqarilayotgan 3 mingdan ortiq röyxatdan ötmagan köçmas mulk agentlari işlamoqda.
«Uruş boşlanganidan buyon Rossiya va Ukraina fuqarolari ilk marta ularning ona tilida gaplaşuvçi rieltorlar bilan töqnaş kelişdi, — deydi Çağlar. — Ular odamlarni aldab, beş barobar köproq ijara haqi talab qilişgan. Uruşdan qoçib kelayotgan odamlar ularga işongan va puliga kuyib qolgan. Öz navbatida, buni körgan turk rieltorlari ham narxlarni oşira boşlaşgan. Ijara haqi kun sayin kötarilib borganining boş sababi şu».
Antalya köçalarida. Foto: BBC
Biroq narxlarni xorijliklar emas, vaziyatdan foydalanib qolişga uringan turk rieltorlari va ijaraga beruvçilar kötargan, degan fikrlar ham bor.
Şaharda turarjoyi bölgan mahalliy oilalarning bir qismi yaqin atrofdagi qişloqlarga köçib, öz uylarini xorijliklarga, asosan ruslarga ijaraga qoldirib ketişgan. Bundan taşqari, köplab mahalliy agentliklarda endilikda rusiyzabon xodimlar ham paydo bölgan.
Mahalliy siyosatçi Demet Selekning aytişiça, garçi hamma noliyotgan bölsa-da, narxlar oşişiga tezda könikib bölişgan: «Alal oqibatda juda köp odamlar öz uylarini qimmatroqqa sotişga muvaffaq bölişgan», deydi u.
«Turkiyaga doimiy yaşaş uçun kirib kelayotganlar aslo kambağal odamlar emas. Ular mahalliy iqtisodiyotga pul yotqizişmoqda. Köplab turklar, ularning ayrimlari mening mijozlarim, şahar xorijliklar tufayli rivojlanib ketganini oçiqça tan olişadi», — deydi Vladimir.
Uning aytişiça, Turkiyadagi inflatsiya şu darajadaki, mahsulotlar va xizmatlar narxi har ikki haftada özgarib turadi. Mamlakatdagi iqtisodiy muammolarning xorijliklarga daxli yöq. Boz ustiga, ayni paytga kelib köplab odamlarga istiqomat izni berilmayapti va ular mamlakatni tark etişga majbur bölişmoqda.
