Turkiyaning kutilmagan qadami: Isroil bilan savdo to‘xtatilgani nimani anglatadi?

— Isroil o‘zi uchun Turkiyaning o‘rniga alternativlarni qayerdan izlaydi, buni amalga oshira oladimi, Turkiya-chi?

— Bu jiddiy masala bo‘lib turibdi ikki davlat uchun ham. Turkiya aprel boshida ma’lum mahsulotlar savdosini chekladi Isroil bilan, buning ikkinchi bosqichi ham bo‘ladi, deyildi va bunga jiddiy tayyorgarlik ko‘rdi. Isroil OAVda biz tezroq Turkiyaga alternativ bo‘ladigan davlatni topishimiz kerak, lekin qaysi davlat, bu mintaqada Turkiya standartlari bo‘yicha ishlay oladigan davlat bormi, degan masala qo‘yilyapti. Menimcha, alternativ davlat Saudiya bo‘lishi mumkin. Chunki so‘nggi vaqtlarda Saudiyaga G‘arbning ishtiroki ko‘paymoqda, investitsiyalar kirityapti, Saudiya ham bu sarmoyalarga xayrixoh. Lekin rivojlangan texnologiyalar bo‘yicha Turkiyaning Isroil bilan manfaatli hamkorligi bor, ikki davlat bir-biriga doim yordam bergan bu borada. Isroil bu hududda erkinroq harakat qilish uchun Turkiyaga tayangan.

Lekin Turkiya tomonidan Isroilning o‘rniga alternativ davlat topish to‘g‘risida bayonotlar ko‘rinmadi.

— Turkiya jamiyati, tadbirkorlar qanday qabul qildi bu voqelikni?

— Turkiya Isroilning beshinchi savdo hamkori, Isroil esa Turkiya tashqi savdosida o‘tgan yili 13-o‘rinda bo‘lgan, ya’ni bunday qaror qilish oson bo‘lmagan. Isroildagi tadbirkorlar juda norozi bo‘lishyapti, Turkiyaga qaram bo‘lib qolishdan ogohlantirgandik, deyishyapti. Lekin Turkiyadagi munosabatlarda ikki xil qarash bor. Davlat bu qarorni qabul qilishga juda qiynaldi, 7 oy chidab keldi. Lekin oxirgi saylovlardagi boshqaruvga bo‘lgan munosabat jiddiy qadamlar tashlashga majbur qildi.

Davlatning o‘z intellekti bor, doim ham xalq xohishiga ko‘ra ish ko‘rolmaydi. Xalq emotsiyalarga beriladi, davlat esa aql bilan ish tutishi kerak. Akademik doirada iqtisodchilarning bu ish yaxshi bo‘lmagani haqida ham tahlillar bor. Lekin G‘azodagi holat insoniyat darajasidagi fojia bo‘lyapti.

— Isroil bilan savdo aloqalarni to‘xtatish faqat ikki tomonlama munosabatlarga asoslanadimi yoki Jyeyhun energetika yo‘lagi kabi uch tomonlama kelishuvlarni ham o‘z ichiga oladimi?

— Ozarboyjon va Turkiya xalqi juda yaqin, bir-biriga bo‘ladigan tahdidlar ikki davlatni birday bezovta qiladi. Ozarboyjon va Isroil munosabati yaxshi, Turkiya bilan esa bu holatga keldi. Bu borada Ozarboyjon faktori tilga olingani yo‘q Turkiyada, Ozarboyjonda ham bu haqida gapirilgani yo‘q. Demak, ichki kelishuvlarga ko‘ra Ozarboyjonning Isroil bilan savdo-iqtisodiy munosabatlariga daxl qilinmaydi. Turkiya tranzit sifatida turaveradi, menimcha. Agar bunga qarshilik qilinsa, Ozarboyjon bilan munosabatlar yomonlashishi mumkin. Isroil ham bizning Ozarboyjon bilan savdo-iqtisodiy aloqalarga aralashmang, degan qattiq bayonotlar berishi mumkin. Bu vaziyatda ham Ozarboyjon va Isroil munosabatlari ko‘rilgan, bunday payt uchinchi o‘tkazuvchi davlatlarning ta’sir qilishi mumkinmas degandir balki. Turkiyaning ta’sir qilish imkoni bo‘lganda bu bo‘yicha tahlillarni kuzatgan bo‘lar edik.

— AQSh va Yevropa Ittifoqidan qanday reaksiya bo‘ladi?

— Rasmiy munosabatlar yo‘q, lekin tahliliy bayonotlar uchrayapti G‘arb tomonidan ham. Tahlillar umumiy xulosasiga qarasak, yaxshi ish bo‘lmadi, deyilmoqda.

— Isroilga bu qanday ta’sir qiladi va Isroilning javobi qanday bo‘ladi?

— Birinchi bosqichda Turkiya savdo mahsulotlarini cheklagach, Netanyahu AQSh Turkiyaga savdo-iqtisodiy sanksiyalar qo‘llashi kerak, dedi ochiqcha. AQSh bilan Isroil bir butunligini ko‘rish mumkin bu yerda.

Isroil tomonidan richaglar bor. Lekin Turkiya ham bu qarorga kelguncha o‘ziga bufer hudud yaratgan, yumshatish yo‘llarini qoldirgan bo‘lsa kerak. Umuman, Isroil va Turkiya munosabatlari juda murakkab. Siyosiy tomondan keskin bayonotlar berilsa-da, savdo hajmi 7 mlrd dollar ekanini ko‘rdik.

Isroil tomonidagi tahlillarda Turkiyaga nisbatan tahdid bor, ya’ni Turkiyaning o‘rniga boshqa alternativ davlat topamiz, deyapti. Isroil savdo vaziri boshqa alternativ davlat topish bo‘yicha buyruq ham imzolaganini aytyapti.

Turkiyaning ham Isroilga nisbatan richaglari bor. Harbiy uchuvchilar Turkiyada tayyorlanadi. Turkiyada harbiy mashg‘ulot poligonlari bor, u yerda Isroil harbiylari ham mashg‘ulotlardan o‘tadi, shunday kelishuvlar bor. Shu tomondan ham foydalanish mumkin. Lekin bular haqida hech qayerda o‘qimadim, oldinroq to‘xtatilgandir ham balki. Lekin harbiy uchuvchilar tayyorgarlikdan o‘tishi haqida ma’lumotlarim bor.

— Nega alternativ davlat aynan Saudiya bo‘lishi mumkin deyapsiz, detallar bilan aytolasizmi?

— Mintaqada 3 ta raqobatchi paydo bo‘ldi. Birinchi o‘rinda Turkiya, uning harbiy, iqtisodiy qudrati, «yumshoq kuchi», Yevropaga nisbatan siyosiy, iqtisodiy harakatlari ham ko‘zga ko‘rinayotgan edi. G‘arbda, arab dunyosida, ayniqsa, Saudiyada Turkiyani raqib sifatida olish paydo bo‘ldi va kutilmaganda Saudiyada katta modern o‘zgarishlar boshlandi.

Saudiyada akademik maydonda ishlayotgan mutaxassislarning maqolalariga qarasak, Saudiyada katta potensial bor. G‘arb uchun, kapitalizmi uchun alohida hududlar yaratilgan. Faqat neft bilan uzoqqa borolmaymiz, degan tafakkur paydo bo‘lgan.

Saudiyaning ko‘p yoshlari dunyoning eng yaxshi oliygohlarida o‘qiyapti, xotin-qizlar ham ko‘p ular ichida. Bir qancha xotin-qizlar Turkiyada tajriba orttirib ham ketyapti. Bu narsa ularning mintaqada Turkiya bilan raqobatga kirishganini bildiradi, 10-20 yil ichida Turkiya bilan keskin raqobat qila olamiz, degan maqsad ham qo‘ygan.

Qatar faktori ham bor. Lekin u kichik davlat, ehtiyojlarni qondira olmasligi mumkin. Lekin Saudiyada jiddiy harakat bor. Shu ma’noda Saudiyani alternativ davlat sifatida G‘arb bosimi yoki Isroilning o‘z harakati bilan hamkorlikni yo‘lga qo‘yishi mumkin, Turkiya bosim uchun ham bo‘ladi bu. Mintaqada eng ko‘zga ko‘ringan alternativ Saudiya bo‘lyapti.

NormuhammadAli Abdurahmonov suhbatlashdi.