Turkiyaning kutilmagan qadami: Isroil bilan savdo töxtatilgani nimani anglatadi?

— Isroil özi uçun Turkiyaning örniga alternativlarni qayerdan izlaydi, buni amalga oşira oladimi, Turkiya-çi?

— Bu jiddiy masala bölib turibdi ikki davlat uçun ham. Turkiya aprel boşida ma’lum mahsulotlar savdosini çekladi Isroil bilan, buning ikkinçi bosqiçi ham böladi, deyildi va bunga jiddiy tayyorgarlik kördi. Isroil OAVda biz tezroq Turkiyaga alternativ böladigan davlatni topişimiz kerak, lekin qaysi davlat, bu mintaqada Turkiya standartlari böyiça işlay oladigan davlat bormi, degan masala qöyilyapti. Menimça, alternativ davlat Saudiya bölişi mumkin. Çunki sönggi vaqtlarda Saudiyaga Ğarbning iştiroki köpaymoqda, investitsiyalar kirityapti, Saudiya ham bu sarmoyalarga xayrixoh. Lekin rivojlangan texnologiyalar böyiça Turkiyaning Isroil bilan manfaatli hamkorligi bor, ikki davlat bir-biriga doim yordam bergan bu borada. Isroil bu hududda erkinroq harakat qiliş uçun Turkiyaga tayangan.

Lekin Turkiya tomonidan Isroilning örniga alternativ davlat topiş töğrisida bayonotlar körinmadi.

— Turkiya jamiyati, tadbirkorlar qanday qabul qildi bu voqelikni?

— Turkiya Isroilning beşinçi savdo hamkori, Isroil esa Turkiya taşqi savdosida ötgan yili 13-örinda bölgan, ya’ni bunday qaror qiliş oson bölmagan. Isroildagi tadbirkorlar juda norozi bölişyapti, Turkiyaga qaram bölib qolişdan ogohlantirgandik, deyişyapti. Lekin Turkiyadagi munosabatlarda ikki xil qaraş bor. Davlat bu qarorni qabul qilişga juda qiynaldi, 7 oy çidab keldi. Lekin oxirgi saylovlardagi boşqaruvga bölgan munosabat jiddiy qadamlar taşlaşga majbur qildi.

Davlatning öz intellekti bor, doim ham xalq xohişiga köra iş körolmaydi. Xalq emotsiyalarga beriladi, davlat esa aql bilan iş tutişi kerak. Akademik doirada iqtisodçilarning bu iş yaxşi bölmagani haqida ham tahlillar bor. Lekin Ğazodagi holat insoniyat darajasidagi fojia bölyapti.

— Isroil bilan savdo aloqalarni töxtatiş faqat ikki tomonlama munosabatlarga asoslanadimi yoki Jyeyhun energetika yölagi kabi uç tomonlama kelişuvlarni ham öz içiga oladimi?

— Ozarboyjon va Turkiya xalqi juda yaqin, bir-biriga böladigan tahdidlar ikki davlatni birday bezovta qiladi. Ozarboyjon va Isroil munosabati yaxşi, Turkiya bilan esa bu holatga keldi. Bu borada Ozarboyjon faktori tilga olingani yöq Turkiyada, Ozarboyjonda ham bu haqida gapirilgani yöq. Demak, içki kelişuvlarga köra Ozarboyjonning Isroil bilan savdo-iqtisodiy munosabatlariga daxl qilinmaydi. Turkiya tranzit sifatida turaveradi, menimça. Agar bunga qarşilik qilinsa, Ozarboyjon bilan munosabatlar yomonlaşişi mumkin. Isroil ham bizning Ozarboyjon bilan savdo-iqtisodiy aloqalarga aralaşmang, degan qattiq bayonotlar berişi mumkin. Bu vaziyatda ham Ozarboyjon va Isroil munosabatlari körilgan, bunday payt uçinçi ötkazuvçi davlatlarning ta’sir qilişi mumkinmas degandir balki. Turkiyaning ta’sir qiliş imkoni bölganda bu böyiça tahlillarni kuzatgan bölar edik.

— AQŞ va Yevropa Ittifoqidan qanday reaksiya böladi?

— Rasmiy munosabatlar yöq, lekin tahliliy bayonotlar uçrayapti Ğarb tomonidan ham. Tahlillar umumiy xulosasiga qarasak, yaxşi iş bölmadi, deyilmoqda.

— Isroilga bu qanday ta’sir qiladi va Isroilning javobi qanday böladi?

— Birinçi bosqiçda Turkiya savdo mahsulotlarini çeklagaç, Netanyahu AQŞ Turkiyaga savdo-iqtisodiy sanksiyalar qöllaşi kerak, dedi oçiqça. AQŞ bilan Isroil bir butunligini köriş mumkin bu yerda.

Isroil tomonidan riçaglar bor. Lekin Turkiya ham bu qarorga kelgunça öziga bufer hudud yaratgan, yumşatiş yöllarini qoldirgan bölsa kerak. Umuman, Isroil va Turkiya munosabatlari juda murakkab. Siyosiy tomondan keskin bayonotlar berilsa-da, savdo hajmi 7 mlrd dollar ekanini kördik.

Isroil tomonidagi tahlillarda Turkiyaga nisbatan tahdid bor, ya’ni Turkiyaning örniga boşqa alternativ davlat topamiz, deyapti. Isroil savdo vaziri boşqa alternativ davlat topiş böyiça buyruq ham imzolaganini aytyapti.

Turkiyaning ham Isroilga nisbatan riçaglari bor. Harbiy uçuvçilar Turkiyada tayyorlanadi. Turkiyada harbiy maşğulot poligonlari bor, u yerda Isroil harbiylari ham maşğulotlardan ötadi, şunday kelişuvlar bor. Şu tomondan ham foydalaniş mumkin. Lekin bular haqida heç qayerda öqimadim, oldinroq töxtatilgandir ham balki. Lekin harbiy uçuvçilar tayyorgarlikdan ötişi haqida ma’lumotlarim bor.

— Nega alternativ davlat aynan Saudiya bölişi mumkin deyapsiz, detallar bilan aytolasizmi?

— Mintaqada 3 ta raqobatçi paydo böldi. Birinçi örinda Turkiya, uning harbiy, iqtisodiy qudrati, «yumşoq kuçi», Yevropaga nisbatan siyosiy, iqtisodiy harakatlari ham közga körinayotgan edi. Ğarbda, arab dunyosida, ayniqsa, Saudiyada Turkiyani raqib sifatida oliş paydo böldi va kutilmaganda Saudiyada katta modern özgarişlar boşlandi.

Saudiyada akademik maydonda işlayotgan mutaxassislarning maqolalariga qarasak, Saudiyada katta potensial bor. Ğarb uçun, kapitalizmi uçun alohida hududlar yaratilgan. Faqat neft bilan uzoqqa borolmaymiz, degan tafakkur paydo bölgan.

Saudiyaning köp yoşlari dunyoning eng yaxşi oliygohlarida öqiyapti, xotin-qizlar ham köp ular içida. Bir qança xotin-qizlar Turkiyada tajriba orttirib ham ketyapti. Bu narsa ularning mintaqada Turkiya bilan raqobatga kirişganini bildiradi, 10-20 yil içida Turkiya bilan keskin raqobat qila olamiz, degan maqsad ham qöygan.

Qatar faktori ham bor. Lekin u kiçik davlat, ehtiyojlarni qondira olmasligi mumkin. Lekin Saudiyada jiddiy harakat bor. Şu ma’noda Saudiyani alternativ davlat sifatida Ğarb bosimi yoki Isroilning öz harakati bilan hamkorlikni yölga qöyişi mumkin, Turkiya bosim uçun ham böladi bu. Mintaqada eng közga köringan alternativ Saudiya bölyapti.

NormuhammadAli Abdurahmonov suhbatlaşdi.