Strategik islohotlar agentligi O‘zbekistonda pensiya tizimini yaxshilash imkoniyatlarini o‘rganib, bir qator takliflar tayyorladi.
Agentlikka ko‘ra, O‘zbekiston “Allianz Pension Ranking 2023” pensiya reytingida 75 ta mamlakat qatorida 71-o‘rinni egallagan (Qozog‘iston – 34, Rossiya – 37, Turkiya – 59-o‘rinda). Mazkur reyting uchta sub-indekslarga asoslangan, bular: bazaviy sharoitlar, barqarorlik va pensiya tizimining monandligi. Ular 1 dan 7 gacha bo‘lgan shkala bo‘yicha baholanadi (bunda 1 – eng yuqori baho). O‘zbekistonning umumiy bahosi 4,5 ni tashkil etgan (bazaviy sharoitlar bo‘yicha 4,4; barqarorlik bo‘yicha 3,6 va monandlik bo‘yicha 5,3).
O‘zbekistonda pensiya badallari darajasi (12-25 foiz) boshqa mamlakatlarga nisbatan yuqori hisoblanadi. Biroq to‘lovlarning yalpi koeffitsiyenti (55 foiz) o‘rtacha. Ushbu ko‘rsatkich ishchining o‘rtacha ish haqiga nisbatan olingan o‘rtacha pensiyani ko‘rsatadi. Bu nomuvofiqlik fuqaro pensiya badallaridan ko‘p mablag‘ olmayotgani va pensiyalar juda past ekanini anglatadi.
Bundan tashqari, O‘zbekistonda norasmiy bandlik yuqori bo‘lgani sababli pensiya ta’minoti tizimining qamrovi past bo‘lib – 38 foizni tashkil etadi. Pensiya mexanizmlari sifatida foydalanish mumkin bo‘lgan rasmiy moliyaviy xizmatlar ommabopligi ham past.
O‘zbekiston pensiya tizimi majburiy badallar bo‘yicha belgilangan to‘lov tizimidan iborat bo‘lib, borgan sari davlat budjetidan ko‘proq moliyalashtirilmoqda.
So‘nggi 10 yilda Pensiya jamg‘armasi daromadlari 3,4 baravarga oshgan bo‘lsa, xarajatlari 5 baravarga oshgan. 2020 yildan pensiya to‘lovlarini moliyalashtirish uchun davlat budjetidan doimiy ravishda transfert ajratilmoqda.
2022 yilda transfert miqdori 11 trln so‘m (jami xarajatning 24,7 foizi)ni tashkil etgan bo‘lsa, 2023 yilda 15 trln so‘m (29 foiz) ko‘zda tutilgan. 2030 yilda transfert miqdori 38 trln so‘mga yetishi prognoz qilinmoqda.
Aksariyat mamlakatlarda mazkur komponent kasbiy pensiya dasturlari yoki shaxsiy jamg‘arish dasturlari bilan to‘ldiriladi. O‘zbekistonda kasbiy pensiya rejalari mavjud emas. Mavjud bo‘lgan yagona individual jamg‘arish dasturi majburiy bo‘lib, badallar stavkasi past bo‘lgani (oylik ish haqining 0,1 foizi) va cheklovchi qoidalari ko‘p bo‘lgani bois katta ahamiyat kasb etmaydi.
Ushbu mablag‘larga har yili inflatsiya miqdorida foiz daromadlari (2021 yilda 10 foiz, 2022 yilda 12,4 foiz, 2023 yilda 8,8 foiz) hisoblansa-da,
