110 yil oldin Birinçi jahon uruşi boşlangandi - ğayriinsoniy, qonli va dunyoni butunlay özgartirgan uruş

Uruş boşlangan mahalda Uçlar ittifoqi (Germaniya, Avstriya-Vengriya, Italiya) va Antanta ittifoqi (Buyuk Britaniya, Rossiya, Fransiya) vakillarining asosiy qurollari miltiq, pulemyot va revolverlar edi. Aviatsiya avvaliga juda sust rivojlanadi (jang qilayotgan mamlakatlarning har birida örtaça 150–250 tadan samolyot bölgan) va asosan razvedka uçun foydalaniladi, ammo vaqt ötib samolyotlar ham janglarda qatnaşa boşlaydi: samolyotlarga statsionar pulemyotlar örnatiladi, ulardan qöl bilan bomba taşlaşga ötiladi. Artilleriya ham faollik bilan taraqqiy etadi — işlab çiqariş hajmi oşadi (xususan, 1916 yilda Somma daryosi böyidagi janglarda ittifoqçilar haftasiga bir yarim milliondan ortiq snaryad uçirişgan) va zarbasi kuçliroq böla boşlaydi. 

Birinçi jahon uruşi Avstriya Serbiyaga uruş e’lon qilişi bilan boşlangan bölsa-da, birinçi yilda bolqon davlati hududida heç qanday harbiy faollik kuzatilmagandi. Ammo 1915 yil kuzida Antantaga qarşi uruşga Bolgariya qöşiladi: uşbu davlat armiyasi Serbiyaga bostirib kirib, serb qöşinini Albaniyaga çekintiradi, ularni qöllab-quvvatlab turgan ingliz-fransuz qöşini — Gretsiyaga ketişga majbur böladi. Serbiyaning qulaşi Markaziy derjavaga (Italiya Antanta safiga ötib ketganidan keyin yuzaga kelgan Germaniya, Avstriya-Vengriya, Usmoniylar imperiyasi va Bolgariya ittifoqi) quruqlik orqali Turkiyaga töğridan töğri yöl oçadi.

Ena böyidagi janglarda ğolib tomon bölmaydi. Uruşning uzoq vaqt çözilgan pozitsion bosqiçi — qonli va natijasiz turğun uruş aynan şu yerdan boşlangandi. 

Birinçi jahon uruşi davrida Şarqiy Prussiyaning Darkemen şahri atrofida 1914 yil kuzidan 1915 yil fevraliga qadar juda köp janglar bölib ötgan. Bu vaqtda qöl pulemyoti stanoklisi örnini egallagan va öşa janglardagi asosiy qurolga aylangandi. Uşbu qurol tufayli piyoda bölinmalarning öt oçiş qobiliyati va mobilligi oşgan. 

Rossiya imperiyasi qöşini ikki frontda jang qilgan — Şarqiy frontda Avstriya-Vengriya armiyasiga qarşi va Kavkazda turklar bilan. 1914 yilda Rossiya Galitsiya jangida ğalaba qozonib, amalda Şarqiy Galitsiyani töliq va Ğarbiy Galitsiyani qisman egallaydi (bu bugungi Ukrainaning ğarbiy qismi bölib, öşa vaqtda Avstriya-Vengriya tarkibiga kirgan). Rossiya armiyasining yana bir muvaffaqiyati 1916 yil iyunida Brusilov qöşinlarining yorib ötişi bölgandi — bu Birinçi jahon uruşida yöqotişlar soni böyiça eng yirik amaliyot edi (uç yarim oy içida ikki millionga yaqin kişi halok bölgan). Natijada Rossiya Bukovina va Janubiy Galitsiyani egallaydi, Germaniya esa Ğarbiy frontdan kattagina kuçlarini Şarqiy frontga ötkazişga majbur böladi — bu esa Fransiyadagi ittifoqçilar holatini ança yengillaştiradi. 

Britan va fransuz qöşinlari bir bölib, nemislarga qarşi olib borgan janglar 1916 yil iyulidan noyabriga qadar davom etgan — bu muddat içida 1 milliondan ortiq kişi halok bölgan va yaralangan. Sommadagi jang tanklar qöllangan ilk jang bölgandi; unda aviatsiya ham muhim rol öynagan. Jangdan keyin strategik taşabbus Markaziy derjavadan Antantaga ötadi — va bu nemis qöşinlarining ruhiy holati va jangovarligiga ta’sir körsatadi. 

Jang davomida qömondonlik xatosi tufayli Rossiya bölinmalari tor-mor etiladi va 50 ming kişi asir tuşadi, ular orasida töqqiz general ham bor edi. Ammo Germaniya bu ğalabaga erişiş va Şarqiy Prussiyani saqlab qoliş uçun regionga Ğarbiy frontdagi qöşinlarning bir qismini olib ötişga majbur bölgandi — natijada Fransiyani tezlik bilan egallab oliş imkoniyati qöldan boy beriladi. Aynan Tannenberg yaqinidagi jangdan keyin Birinçi jahon uruşi ikki frontdagi uzoq çöziladigan uruşga aylanadi. 

Aynan Birinçi jahon uruşi yillarida xandaqlar uruşlarning odatiy elementiga aylanadi. Nemislarning okoplari ittifoqçilarning doimo yomğir suviga töladigan va texnikalar tiqilib qoladigan okoplariga qaraganda kengroq va yaxşi mustahkamlangan bölardi. 

«Blyuher»da 768 kişi halok böladi. Britan floti jangda ğolib çiqadi. Birinçi jahon uruşi vaqtida dengizda ham qator muhim janglar bölib ötgan — masalan, 1915 yilgi Dardanell operatsiyasi va butun uruş davomida eng yirik dengiz jangi bölgan, 1916 yil Daniyaning Yutlandiya yarimoroli sohillari yaqinida bölib ötgan jang. Bundan taşqari, «çeklanmagan suvosti uruşlari» olib borilardi. 

Aerostatlar mojaroning barça vakillari tomonidan artil­leriyani kuzatiş, şuningdek razvedka va harbiy aloqa vositasi sifatida qöllanardi. Xususan, uruş boşida Germaniyada faqat 27 ta aerostat bölgan bölsa, uruş oxiriga kelib — 214 ta bölgan; Fransiyada — uruş boşida 12 ta, oxirida 200 ta; Rossiyada — uruş boşida 27 ta, oxirida 83 ta edi. 

Birinçi jahon uruşi pozitsion tus olgani uçun, yuriş operatsiyalari köp hollarda samarasiz yoki imkonsiz edi. Raqib mudofaasini yorib ötiş uçun harbiylar tarixda ilk bor zaharlovçi moddalardan foydalana boşlaydi — közdan yoş sizdiruvçi gazdan tortib öta zaharli xlor, fosgen va ipritgaça. 

Uruşga AQŞ qöşilgaç, «Mavritaniya» minglab amerikalik askarlarni Yevropaga taşigan. Layner 1919 yilda fuqarolik xizmatiga qaytadi. 

Kambre atrofidagi jang tarixga tanklar keng miqyosda qöllangan ilk jang sifatida kiradi — bu öşa uruşning yangi va muhim quroli bölgandi. 1917 yil 20 noyabridan 6 dekabriga qadar ingliz qömondonligi Germaniya armiyasining mudofaa pozitsiyalarini yorib ötiş uçun ilk marta tanklar bilan (476 ta) yopirilma hujum ötkazadi. Dastlabki urinişdagi muvaffaqiyatga qaramay, britanlar Germaniya frontini yorib öta olmaydi.

Arras yaqinidagi yuriş ittifoqçilarga germaniyaliklar mudofaasiga çuqur kirişga imkon beradi: britanlar qator hududlarni egallab oladi va duşman armiyasining katta kuçlarini öziga jalb etadi — bu esa Ena daryosi böyida boşqa bir keng kölamli yuriş amaliyoti ötkazayotgan (Nivel yurişi) fransuzlar holatini yaxşilaydi. Ammo Arras atrofidagi yurişdagi muvaffaqiyatni rivojlantirişning imkoni bölmaydi, Ena böyidagi janglar esa ma’nosiz qurbon beriş ramziga aylanadi (ikki tomondan 300 mingdan ortiq harbiylar halok bölgan). 

Uruş boşida Germaniya va Avstriya-Vengriya bilan Uçlar ittifoqi tarkibida bölgan mamlakat rasman betaraflik saylaydi, ammo 1915 yilda Antanta tomoniga ötadi. Italiya front butun Avstriya-Italiya çegarasi böylab çözilgan, bu hududdagi janglar ham Ğarbiy frontdagi kabi pozitsion tus olgandi. 

Şarqiy frontda birodarlik holaatlari 1916 yildan ommaviy tus oladi, 1917 yil pasxa haftasida esa unda yuzdan ortiq polklar iştirok etadi. Bolşeviklar hokimiyatga kelişgaç, Rossiya armiyasida bunday birodarlik rağbatlantirila boşlanadi: yangi hukumat şu tariqa frontdagi qurbonlar sonini kamaytirişga, uruş yakunlanişi va Germaniyadagi inqilobni yaqinlaştirişga umid qilişadi. Lenin birodarlikni «ommaning inqilobiy taşabbusi, mazlum toifalarning vijdoni, zakovati va jasorati uyğonişining namoyon bölişi» deb atagan. 

Yugoslaviyaning 1924 yilgi rasmiy ma’lumotlariga köra, Birinçi jahon uruşi yillarida serb armiyasining 365 ming harbiysi halok bölgan. Tinç aholi orasidagi yöqotişlar böyiça aniq ma’lumotlar yöq, ammo 1915 yilning özida tif epidemiyasi tufayli 150 ming serb halok bölgani ma’lum. 

Bu yerda beşta yirik jang bölib ötgan: 1915 yilda nemislar tarixda ilk bor kimyoviy qurol — xlor qöllagan — bu 1917 yilda ham takrorlangan, şuningdek qurol sifatida közdan yoş sizdiruvçi gaz, yoki iprit ham qöllangan. Sönggi jang 1918 yil oktyabrda — uruş yakuniga bir oy qolganida bölib ötgan.