1 mln muhojir taqdiri - Tramp prezident bölsa, muhojirlarni deportatsiya qila oladimi?
|15:46 / 17.08.20244 02110 min
Donald Tramp prezidentlikka qayta saylangan taqdirda AQŞda qonuniy ruxsatnomasiz yaşayotganlarni ommaviy deportatsiya qilişga va’da berdi. Ekspertlarning ta’kidlaşiça, millionlab noqonuniy muhojirlarni çiqarib yuboriş jiddiy huquqiy va amaliy qiyinçiliklarga olib keladi. Hisob-kitoblariga köra, bir million va undan ortiq odamni deportatsiya qilişning umumiy miqdori önlab, hatto yuzlab milliard dollarni taşkil etadi.
Foto: Getty ImagesFoto: Getty Images
Tarmpning saylovoldi ştabi qança odam çiqarib yuborilişi haqidagi savolga turliça javob berayotgan bir paytda, vitse-prezidentlikka nomzod Jyeyms Vens ABC News’ga bergan intervyusida bitta raqamni aytdi: “Keling, bir milliondan boşlaymiz”.
Bu va’da Tramp platformasining asosiy elementiga aylangan bölsa-da (uning mitinglarida “Hoziroq ommaviy deportatsiya!” deb yozilgan plakatlarni köriş mumkin), ekspertlarning ta’kidlaşiça, bunça odamni çiqarib yuboriş jiddiy huquqiy va amaliy qiyinçiliklarga olib keladi.
Qanday huquqiy muammolar mavjud?
Içki xavfsizlik vazirligi va Pew Research tadqiqot markazining sönggi ma’lumotlariga köra, hozirda AQŞda 11 millionga yaqin noqonuniy muhojirlar istiqomat qiladi. Bu körsatkiç 2005 yildan beri nisbatan barqaror bölib turibdi.
Ularning aksariyatini doimiy yaşovçilar taşkil qiladi: deyarli beşdan tört qismi ön yildan ortiq vaqtdan beri mamlakatda.
AQŞda qonuniy maqomga ega bölmagan muhojirlar çiqarib yuboriliş oldidan sud muhokamasidan ötiş huquqiga ega. Deportatsiyalar sonining keskin köpayişi, şusiz ham keçikişlardan aziyat çekayotgan immigratsiya sudlari tizimining yanada kengayişiga olib keladi.
Mamlakatdagi muhojirlarning aksariyati immigratsiya va bojxona politsiyasi (ICE) agentlari bilan uçraşiş orqali emas, balki mahalliy huquqni muhofaza qiliş organlari vositasida deportatsiya tizimiga kiradi. Biroq AQŞning köplab yirik şaharlari va okruglarida mahalliy politsiyaning ICE bilan hamkorligini çeklovçi qonunlar qabul qilingan.
Trampning saylovoldi ştabi uşbu “boşpana şaharlar”ga qarşi çoralar körişga va’da berdi, ammo Amerikaning mahalliy, davlat va federal qonunlari xilma-xilligi vaziyatni yanada murakkablaştiradi.
Vaşingtondagi Migratsiya siyosati instituti (MPI) siyosiy tahlilçisi Ketlin Buş-Jozefning ta’kidlaşiça, ICE va mahalliy hokimiyat örtasidagi hamkorlik masalasi har qanday ommaviy deportatsiya dasturining “kritik” jihatiga aylanyapti.
Misol tariqasida Buş-Jozef avgust boşida Floridadagi Brovard va Palm-Biç okruglari şeriflari tomonidan berilgan bayonotni keltirdi, unda şeriflar heç bir ommaviy deportatsiya rejasini amalga oşirişga öz yordamçilarini yubormasligini aytişgan.
“
Mavzuga oid
Trampning ommaviy deportatsiya rejasi bilan hamkorlik qilmaydiganlar köp,”
— dedi u. “Bu vaziyatni ança murakkablaştiradi”.
Istalgan ommaviy deportatsiya dasturi immigratsiya va inson huquqlari harakati faollari tomonidan qisqa fursatda yuridik e’tirozlar tölqiniga uçraşi mumkin.
Biroq Oliy sudning 2022 yilgi qarori sudlar immigratsiya nazorati siyosatiga taqiq qöya olmasligini anglatadi, ya’ni ular huquqiy tizimda muammolar paydo bölgan taqdirda ham öz faoliyatini davom ettiradi.
Çegaradan uzoq hududlarda politsiyasi köpinça AQŞga endigina kelgan muhojirlarni emas, balki jinoiy ötmişga ega bölgan gumondorlarni ta’qib qiladi. Foto: Getty Images
Xöş, buni logistika nuqtai nazaridan amalga oşirib böladimi?
AQŞ ma’muriyati ommaviy deportatsiya rejalarini qonuniy ravişda amalga oşirgan taqdirda ham, hukumat baribir yirik logistika muammolariga duç kelişi mumkin. Bayden ma’muriyati davrida deportatsiya harakatlari çegarada qölga olingan muhojirlarga qaratilgandi. AQŞning uzoqroq va çegaraga yaqin bölmagan hududlaridan deportatsiya qilingan muhojirlarning aksariyati jinoiy tarixga ega yoki milliy xavfsizlikka tahdid soladigan şaxslardir.
AQŞ hududida hibsga olingan odamlarni deportatsiyalar soni (çegarada bölganlardan farqli ölaroq) ön yillar davomida 100 000 kişidan oşmadi, ammo Obama ma’muriyatining dastlabki yillarida u eng yuqori çöqqiga çiqdi — 230 000 kişi.
“Bir yil içida bu raqamni millionga yetkaziş uçun katta miqdordagi resurslarni sarflaş kerak, bunday resurslar mavjud bölmasligi ham mumkin”, — dedi Amerika immigratsiya kengaşi siyosat böyiça direktori Aaron Rayhlin-Melnik BBC’ga bergan intervyusida.
Ekspertlar Trampning saylovoldi ştabi e’lon qilgan raqamlardan heç bölmaganda bir qismini topiş va kuzatişga ICE’ning 20 000 agenti va yordamçi xodimlari kamlik qilişini aytmoqda.
Rayhlin-Melnikning qöşimça qilişiça, deportatsiya jarayoni uzoq va murakkab bölib, u faqat noqonuniy muhojir aniqlangan va hibsga olingan paytdan boşlanadi. Undan söng, hibsga olinganlarni immigratsiya sudyasiga taqdim etişdan oldin “muqobil qamoqda saqlaş” dasturiga yoki uzoq muddatli kutiş tizimiga joylaştiriş zarur. Faqat şundan keyingina qölga olinganlar AQŞdan çiqarib yuboriladi va bu jarayon qabul qiluvçi mamlakat tomonidan diplomatik hamkorlikni talab qiladi.
“ICE millionlab odamlarni tekşirişga qodir emas”, — dedi Rayxlin-Melnik.
Tramp deportatsiyada yordam beriş uçun AQŞ Milliy gvardiyasi va boşqa qurolli kuçlarini jalb qilişini aytgan. Tarixan AQŞ qurolli kuçlarining immigratsiya masalalaridagi roli AQŞ va Meksika çegarasidagi yordamçi funksiyalar bilan çeklangan.
Harbiylar va “mahalliy huquqni muhofaza qiliş organlaridan foydalaniş” çorasidan taşqari, Tramp bunday ommaviy deportatsiya rejasini amalga oşirişning boşqa yöllarini keltirmagan.
Sobiq prezident joriy yil boşida Time jurnaliga bergan intervyusida faqat migrantlarni hibsga oliş böyiça yangi markazlar qurilişini “istisno qilmasligini”, politsiyani esa “liberal yoki progressiv guruhlar” ta’qibidan himoya qiliş çoralarini körişini aytgandi.
Uning qöşimça qilişiça, davlat va mahalliy politsiya idoralarining iştiroki uçun rağbatlar ham nazarda tutilişi mumkin, iştirok etmaydiganlar “puldan quruq qoladi”.
“Buni bajarişimiz kerak,” — dedi Tramp. “Bu mamlakatimiz uçun barqaror qoladigan muammo emas.”
NumberUSA — immigratsiya nazoratini kuçaytiriş tarafdori bölgan taşkilotning tadqiqotlar böyiça direktori Erik Ruarkning ta’kidlaşiça, mamlakat içkarisidan deportatsiya qiliş böyiça har qanday dastur çegara nazoratini kuçaytiriş bilan uyğunlaşgan taqdirdagina samara beradi.
“Bunga ustuvor omil sifatida qaraş kerak, aks holda progress kam böladi”, — dedi u.
Bundan taşqari, Ruark noqonuniy migrantlarni yollaydigan kompaniyalarga nisbatan çoralarni kuçaytiriş zarurligini aytdi: “Ular iş uçun kelyapti”.
AQŞdan çiqarib yuboriladigan muhojirlar sonini ozgina köpaytiriş ham katta sarmoya va qöşimça resurslar talab qiladi.
Deportatsiyaning moliyaviy va siyosiy narxi
Ekspertlarning hisob-kitoblariga köra, bir million va undan ortiq odamni deportatsiya qilişning umumiy miqdori önlab, hatto yuzlab milliard dollarni taşkil etadi.
2023 yilda taşiş va deportatsiya uçun ICE budjeti 420 million dollarni taşkil etdi. Öşa yili agentlik 140 000 dan sal köproq kişini deportatsiya qildi.
Minglab muhojirlar sud muhokamasi yoki deportatsiya ijrosini ma’lum vaqt kutib ötiradi. Trampning saylovoldi ştabi ularni joylaştiriş uçun katta lagerlar qurişni rejalaştirmoqda.
Olib ketiş böyiça reyslar sonini ham sezilarli darajada oşiriş talab etiladi, natijada mavjud imkoniyatlarni oşiriş uçun harbiy samolyotlarni jalb qiliş kerak bölişi mumkin.
Uşbu sohalarning istalgan biridagi kiçik kengayiş ham katta xarajatlarga olib kelişi mumkin.
“Hatto arzimas özgariş ham ön millionlab yoki yuz millionlab dollarga tuşadi”, — dedi janob Rayhlin-Melnik.
Uşbu xarajatlardan taşqari Tramp çegara xavfsizligi böyiça qator muhim çoralarni ham va’da qilgan: AQŞning janubiy çegarasida devor quriş işlarini davom ettiriş, mamlakatga fentanil kirib kelişining oldini oliş uçun dengiz blokadasi va minglab harbiylarni çegaraga ötkaziş, şular jumlasidan.
Vaşingtondagi Lotin Amerikasi böyiça idorasining migratsiya va çegaralar böyiça eksperti Adam Ayzeksonning ta’kidlaşiça, ommaviy deportatsiyalarning “dahşatli kadrlari” ham siyosiy nuqtai nazardan Tramp ma’muriyatiga qimmatga tuşişi mumkin.
“Televizorda, bir-biridan ajratilayotgan oilalar, yiğlayotgan bolalarning alamli kadrlari namoyiş etiladi. Bularning barçasi aql bovar qilmaydigan darajada yomon matbuot”, — dedi u.
Ilgari ommaviy deportatsiyalar bölganmi?
Trampning avvalgi ma’muriyati davrida tört yil davomida 1,5 millionga yaqin odam ham çegara hududlaridan, ham AQŞning içki hududlaridan deportatsiya qilingan.
Statistika şuni körsatadiki, 2024 yil fevraliga qadar 1,1 millionga yaqin kişini deportatsiya qilgan Bayden ma’muriyati bu natijaga erişişga yaqin.
Obama ma’muriyatining ikki muddati davomida (Bayden vitse-prezident bölgan) uç milliondan ortiq odam deportatsiya qilindi, natijada immigratsiya islohoti tarafdorlarining ba’zilari Barak Obamani “boş deportator” deb atadi.
Ommaviy deportatsiya dasturiga qiyoslaş mumkin bölgan yagona tarixiy hodisa 1954 yilda sodir bölgan, öşanda 1,3 millionga yaqin odam deportatsiya qilingan. Biroq tarixçilar bu raqamga e’tiroz bildirişadi.
34-prezident Duayt Eyzenhauer boşçiligidagi dastur jiddiy jamoatçilik qarşiligiga uçragan — bunga ayrim AQŞ fuqarolari ham deportatsiya qilingani, moliyalaştiriş yöqligi sabab bölgan. Jarayon 1955 yilga kelib ança sekinlaşdi.
Immigratsiya böyiça mutaxassislarning ta’kidlaşiça, öşanda operatsiya Meksika fuqarolariga qaratilgandi. Tegişli huquqiy tartib-taomillarning yöqligi sabab uni hozirgi ommaviy deportatsiya dasturi bilan taqqoslab bölmaydi.
“(50 yillarda deportatsiya qilinganlar) yolğiz meksikalik erkaklar edi”, — dedi MPI vakili Ketlin Buş-Jozef.
“Hozir esa çegarani portlar orqali kesib ötayotgan odamlarning aksariyati Meksika yoki hatto Markaziy Amerikaning şimoliy qismidan kirib kelyapti. Bu ularning ortga qaytişini sezilarli darajada qiyinlaştiradi” — deya qöşimça qildi u. “Bugungi vaziyatni ötmiş bilan taqqoslab bölmaydi”.
