Buyuk Britaniya Ukraina fransuzlar bilan hamkorlikda işlab çiqarilgan uzoq masofali Storm Shadow qanotli raketalarini Rossiya hududidagi nişonlar böylab zarba beriş uçun foydalanişiga ruxsat berdi, deb xabar qilgan 11 sentabr kuni The Guardian gazetasi Britaniya hukumatidagi manbaga tayanib. Bu borada hozirça rasmiy ma’lumot yöq.
Storm Shadow — katta masofadagi nişonga yetib boruvçi qanotli raketa bölib, Yevropaning MBDA kompaniyasi tomonidan işlab çiqarilgan. Fransuz-britan işlanmasi hisoblangan bu qurol Buyuk Britaniyada Storm Shadow, Fransiyada — SCALP deb ataladi. Raketalarning bir neça modifikatsiyasi mavjud, jumladan, 560 kilometrdan ortiqroq masofadagi nişonni ura oladigani ham. Ukraina Buyuk Britaniya va Fransiyadan 250 kilometrdan ortiq radiusda harakatlanuvçi raketalarni qabul qilib olgan.
The Guardian bu haqda Buyuk Britaniya taşqi işlar vaziri Devid Lemmi va AQŞ davlat kotibi Entoni Blinken Kiyevga taşrif buyurgan kunda xabar berdi. Taşrif vaqtida ular Ukraina prezidenti Volodimir Zelenskiy bilan Ğarb yetkazib bergan uzoq masofali qurollardan Rossiya hududlari böylab zarbalar yöllaş masalasini muhokama qilişgan. The Guardian manbasi qayd etişiça, Blinken va Lemmi Storm Shadow böyiça ijobiy qaror qabul qilingani uçungina Kiyevga birgalikda kelişgan. Gazeta qayd etişiça, Lemmi qabul qilingan qaror haqida jamoatçilikka e’lon qilişni istamagan, çunki uning sözlari ortiqça provokatsiya deb hisoblanişi mumkin. Naşr ma’lumotiga köra, katta ehtimol bilan, Ukrainaning raketalardan foydalanişi «öylovsiz va keraksiz hujumlar oldini oliş uçun» çeklovlarga duçor bölişi mumkin.
Ğarb naşrlari 2023 yil mayida, manbalariga tayanib, Buyuk Britaniya ularni Rossiya hududidagi obektlar böylab zarba yöllamaslik şarti bilan Ukrainaga Storm Shadow raketalarini yetkazib berişga rozi bölgani haqida xabar tarqatgandi. 2023 yil sentabrda Ukraina qurolli kuçlari Storm Shadow raketalarini 2014 yil Rossiya tomonidan anneksiya qilingan Sevastopolga zarba berişda qölladi.
AQŞ davlat kotibi Entoni Blinken Kiyevga taşrifi çoğida Vaşington Ukrainaga Rossiya böylab zarbalar berişda Amerikaning ATACMS ballistik raketalaridan ham foydalanişiga ruxsat berişi mumkinligiga işora qildi. Blinken Qöşma Ştatlar «birinçi kundanoq» Ukraina jang maydonidagi vaziyat özgarişiga qarab öz siyosatini moslaştirişga tayyor bölganini aytdi. «Biz buni davom ettiramiz», — degan u.
Mavzuga oid
ATACMS — uzoq masofaga harakatlanuvçi operativ-taktik ballistik raketa bölib, HIMARS yoki MLRS baravar öt oçiş reaktiv tizimlaridan uçiriladi. Raketaning harakatlaniş radiusi modifikatsiyasiga qarab 150 dan 300 kilometrgaça yetadi. Uning işlab çiqaruvçisi — Amerikaning Lockheed Martin kompaniyasi.
Blinken Kiyevga taşrifidan keyin Ukraina hukumati pozitsiyasini AQŞ prezidenti Jo Baydenga, Lemmi esa — Buyuk Britaniya boş vaziri Kir Starmerga yetkazişni va’da qildi. AQŞ va Buyuk Britaniya yetakçilari 13 sentabr kuni Vaşingtonda uçraşişni rejalaştirgan.
Bloomberg xabariga köra, Blinken va Lemmi Kiyevga taşrif çoğida Ukrainani 2025 yil uçun uzoq muddatli reja işlab çiqişga undaş niyatida bölgan. Agentlik manbalari AQŞ ATACMS raketalarini Rossiyaning içki hududlariga uçirişiga rozilik berişdan oldin Ukraina raketalar bilan qanday obektlar va nima uçun nişonga olinişini batafsil bayon etişini istagan. Bloomberg qayd etişiça, AQŞ Nyu Yorkda sentabr oyi oxirida ötadigan BMT Boş assambleyasi arafasida çeklovlarni olib taşlaşi «dargumon», şu bilan birga, Bayden bu boradagi siyosat tez orada özgarişi mumkinligi haqida gapirişi mumkin. AQŞning uzoq masofaga zarbalar böyiça pozitsiya Nyu Yorkdagi uçraşuvga qadar özgarişi mumkinligi haqida The Times ham Buyuk Britaniya hukumatidagi manbaga tayanib xabar tarqatgan.
Köplab amerikalik mulozimlar, jumladan prezident Jo Bayden va mudofaa vaziri Lloyd Ostin mojaro keskinlaşuvidan qoçiş maqsadida Rossiya içkarisiga uzoq masofali qurollar bilan zarba berişga qöyilgan çeklovlarni bekor qilişga qarşi edi. Şu bilan birga, 2024 yil mayida Bayden Ukrainaga Amerika qurollari bilan Rossiyadagi nişonlar böylab zarba yöllaşga ruxsat berdi — ammo faqat Xarkiv oblasti bilan çegara yaqinidagi hududlarga. Şundan keyin AQŞ prezidentining milliy xavfsizlik masalalari böyiça maslahatçisi Jyeyk Sallivan şu qaror tufayli Rossiyaning Xarkiv tomon yurişi töxtab qolganini aytdi.
Kremldagilar Ğarb mamlakatlari va Ukraina «kamuflyajda muhokama» olib bormoqda, Rossiya hududi böylab zarbalar beriş böyiça qaror esa allaqaçon qabul qilingan, deb hisoblaydi. Bu haqda RF prezidenti matbuot kotibi Dmitriy Peskov 12 sentabr kuni «Izvestiya» gazetasiga aytib ötdi. Peskovning sözlariga köra, ğarb qurollari bilan Rossiyaga zarba berişga yöl qöyilişi Moskva tomonidan «tegişli reaksiya»ga sabab böladi. «Tabiiyki, bu kollektiv Ğarb mamlakatlari Ukraina atrofida uruşga jalb etilişini sezilarli darajada oşiradi», — degan Peskov. Bundan bir kun oldinroq Kreml vakili AQŞ Amerika raketalari bilan Rossiya böylab zarba berişiga qöyilgan çeklov bekor qilinişi ehtimoli borasida «hammayoqda qandaydir javob kutiş kerak emasligi»ni aytgandi. «Maxsus harbiy amaliyotdagi harakatlarning özi javob hisoblanadi. Kollektiv ğarb qabul qilayotgan va keyin Ukraina bajarayotgan bu kabi har bir qaror şunçaki maxsus harbiy amaliyot töğriligi, zarurligi va bundan boşqa yöli qöyligini yana bir bor tasdiqlamoqda», — degan Peskov.
Keyinroq RF prezidenti Vladimir Putin ham Rossiyaga yuqori aniqlikdagi Ğarb qurollari bilan zarba beriş NATO uruşda bevosita iştirok etişini anglatişi haqida gapirdi. Uning sözlariga köra, Ukraina Qurolli kuçlari bunday zarbalarni amalga oşirişga qodir emas, bu faqat Ukrainada mavjud bölmagan NATO sun’iy yöldoşlari ma’lumotlaridan foydalangan holda amalga oşirilişi mumkin. Bundan taşqari, Putinning fikriça, faqat alyans harbiy xizmatçilari «uşbu raketa tizimlariga parvoz vazifalarini yuklaşi mumkin». «[Biz bunday zarbalarga ruxsat beriş qarori haqida gapirganda], NATO davlatlari harbiy mojaroda bevosita iştirok etadimi yoki yöqmi, degan qarorni qabul qiliş haqida gapiramiz», dedi Putin. Putin sözlariga köra, agar qaror qabul qilinsa, bu «mojaroning mohiyatini, tabiatini özgartiradi» va bu NATO mamlakatlari Rossiya bilan uruş holatida ekanini bildiradi.
Xabarlarga köra, Buyuk Britaniya va AQŞ, Rossiya içkarisiga ğarbning uzoq masofali qurollari bilan zarba beriş borasidagi munosabatini Eron RFga öz ballistik raketalarini berganidan keyin özgartirgan. London va Vaşington vakillari 10 sentabr kuni Rossiya allaqaçon Erondan ballistik raketalar partiyasini qabul qilib olgani va katta ehtimol bilan yaqin haftalar içida ulardan Ukraina böylab zarbalar berişda foydalanişi mumkinligini aytişgan. Blinken Rossiya «Fath-360» tizimining maksimal masofasi 120 kilometr atrofida bölgan ballistik raketalarni olganini bildirgan. The Times ma’lumotiga köra, Eron birinçi partiya doirasida 200 dan ortiq raketa yuborgan. Buyuk Britaniya taşqi işlar vaziri Devid Lemmi Kiyevda 11 sentabr kuni ötkazilgan matbuot anjumanida Eronning harakatlarini «jiddiy va xavfli eskalatsiya» deb baholadi.
Buyuk Britaniya uzoq vaqtgaça AQŞ qarşiligi tufayli Ukrainaga Storm Shadow raketalarini RF hududi böylab qöllaşga ruxsat bera olmay kelmoqda, deb yozgandi britanlarning The Times gazetasi 16 avgust kuni. Manbalarga köra, London iyul oyida Vaşingtonga tegişli sörov yuborgan, ammo javob olmagan. Britaniya hukumati AQŞdan taşqari raketalarning yana bir işlab çiqaruvçisi Fransiya hamda NATO a’zosi bölgan yana bir mamlakat (katta ehtimol bilan, uşbu raketa işlab çiqarilişida qatnaşadigan Italiya nazarda tutilgan) roziligini olişi talab etilardi.
Buyuk Britaniya rasmiylari, britan raketalari bilan Rossiya hududiga zarba yöllanişi ehtimolini izohlarkan, bir neça bor Ukraina gumanitar huquqqa rioya etişi lozimligini ta’kidlagandi. Iyun oyida Buyuk Britaniyaning öşa vaqtdagi boş vaziri Rişi Sunak La Repubblica bilan suhbatda, Ukraina raketalardan «xalqaro gumanitar qonunlar doirasida» foydalanişi mumkinligini aytgandi. Iyul oyidan Britaniya hukumatini boşqara boşlagan Kir Starmer Bloomberg naşriga raketalar «xalqaro gumanitar huquqqa muvofiq» holda, şuningdek «mudofaa maqsadlarida» qöllanişi lozimligini ta’kidladi. Starmerning bu bayonotidan keyin Buyuk Britaniya mudofaa vazirligi Ukrainaga Storm Shadow raketalaridan Rossiyaning içkari hududlariga zarbalar yöllaş uçun foydalanişga ruxsat berilmaganini ma’lum qildi. Britaniyalik mulozimlar The Telegraph uçun bergan izohida Storm Shadow bilan RF hududiga zarbalar yöllanişi «uruşda eskalatsiyaga olib kelişi va Buyuk Britaniyani Rossiya bilan mojaroga tortişi mumkinligi»dan xavotirda ekanliklarini aytişgan.
Fransiya hukumati rasman Ukrainaga SCALP raketalaridan (Storm Shadow’ning fransuzça varianti) Rossiya böylab zarbalar yöllaşga ruxsat bermagan, ammo Makron Ukraina qurolli kuçlariga rossiyaliklarning harbiy bazalarini «zararsizlantiriş»ga imkon beriş kerakligini aytgan. Fransiya prezidenti Emmanuel Makron bu haqda may oyidayoq gapirgandi. «Biz ularga [Ukrainaga] raketalar uçirilayotgan harbiy bazalarni bartaraf etişga ruxsat berişimiz lozim», — degandi Makron. Şundan köp vaqt ötmay harbiy aviatsiyaning şaxsi sir tutilgan zobiti BBC bilan suhbatda Makronning sözlari SCALP raketalaridan Rossiya hududlari böylab foydalanişga ruxsat sifatida qabul qilinganini aytdi. Naşr suhbatdoşining sözlariga köra, endilikda Ukraina qurolli kuçlari Kursk va Belgorod oblastlaridagi aerodromlarga şunday raketalar bilan zarbalar beriş mumkin edi, ammo ukrain aviatsiyasining çeklangan texnik imkoniyatlari bunday zarbalar yöllaşga imkon bermasdi.
AQŞ rasmiylari uzoq vaqtgaça Ukrainaga ATACMS raketalarini berişdan ham boş tortib turgan, Kiyev bunday raketalarni uruşning ilk kunlaridan boşlab söragan. 2023 yil oktyabrida Amerika naşrlarida tarqalgan xabardan Ukraina AQŞdan MGM-140A Block I variantidagi, kassetali öq-dorilarga ega hamda uçiş masofasi 160 kilometrga yetuvçi ATACMS raketalarini olgani ma’lum böldi. Ukraina qurolli kuçlari 2023 yil 17 oktyabrida ilk bor ATACMS’ni Rossiya qöşinlariga qarşi qöllab, Luhansk va Berdyanskdagi aerodromlarga zarbalar yölladi. Avvaliga AQŞ ukrain qöşini raketalarni Rossiya içkrisidagi nişonlarga uçirişi va bu eskalatsiyaga olib kelişidan qörqib, bunday yetkazmalarga qarşi edi. Keyinroq Ukraina uçiş masofasi 300 kilometrgaça yetuvçi MGM-164A Block II variantidagi raketalarni ham qabul qilib oldi. Reuters agentligi 2024 yil aprelida AQŞ bunday raketalarni maxfiy ravişda yetkazib berganini xabar qilgan. Ukraina qurolli kuçlari ularni ilk bor 17 aprelda qöllab, Qrimdagi harbiy aerodromga zarba berdi. Şuningdek, Ukraina ATACMS’dan iyun oyida Sevastopolga zarba berişda foydalandi, kassetali öq-dorilarning bir qismi plyajga tuşdi, öşanda tört kişi halok bölib, 150 dan ortiq kişi yaralandi.
