Şaharçani butunlay vayron qilgan halokat: Kanadada Fransiya harbiy kemasi qanday portlagandi?
|19:59 / 09.11.202411 3969 min
107 yil avval Kanadada Fransiya harbiy kemasi Norvegiya kemasi bilan töqnaşib ketadi. Fransuzlarning kemasida bölgan öq-dori hamda portlovçi moddalar portlaydi va yaqin atrofdagi şaharçani tekislab yuboradi.
1917 yil. Hali Birinçi jahon uruşi davom etayotgandi. Bir tomonda Antanta harbiy ittifoqiga birlaşgan Britaniya, Fransiya va Rossiya, boşqa tomondan Germaniya, Avstriya-Vengriya imperiyalari bir-biriga qarşi jang qilardi.
1917 yil oktyabrda Rossiyada davlat töntarişi uyuştiriladi. Özlarini «sovetlar» deb atagan jinoiy töda xalqni öz tomoniga oğdiradi va muvaqqat hukumatni ağdarib taşlaydi.
Şundan söng sovetlar Birinçi jahon uruşidan çiqqanini e’lon qiladi va «duşman» Germaniya bilan sulh tuzadi. Boşqalar esa uruşni davom ettiradi.
Garçi Rossiya «öyindan çiqqan» bölsa ham bu Britaniya va Fransiyaga Germaniya ustidan ğalaba qozonişga xalal bermaydi.
Har ikki davlat qöşinlari 1917 yil oxirigaça Germaniya armiyasini Niderlandiya va Belgiya hududidan siqib çiqarişga muvaffaq bölişadi. Germaniyaning mağlub bölişi oydinlaşib qoladi.
Ana şunday vaziyatda Kanada hududida Antanta davlatlari uçun AQŞdan yoqilği va portlovçi moddalar olib kelayotgan kema boşqa bir kemaga urilib portlab ketadi.
Birinçi jahon uruşida Germaniya, Avstriya-Vengriya imperiyalari, Italiyadan iborat Uçlar ittifoqi va Rossiya, Britaniya imperiyalari hamda Fransiyadan iborat Antanta bir-biriga qarşi uruş olib borgan.
Hodisa
1917 yil 3 dekabr kuni Birinçi jahon uruşidan vayron bölgan Belgiya aholisi uçun Nyu Yorkdan humanitar yordam yuklagan Norvegiyaning «SS Imo» kemasi Kanadaning Halifaks portiga kiradi.
Bu port Yangi Şotlandiya provinsiyasida joylaşgan bölib, uni Bedford-Beysin böğozi suvlari yuvib turadi. Kema Halifaks portida böş joyiga kömir ortişi va 5 dekabr kuni yölga çiqişi kerak edi.
Kömir keçikib keladi va uni yuklagunça kema yölga çiqişga keçikadi va yana bir kun qoladi. 6 dekabr kuni «SS Imo» yölga çiqişga hozirlanayotgan paytda portga Fransiyaning «Monblan» harbiy kemasi yaqinlaşadi.
«Monblan» ham Nyu Yorkdan qaytayotgan edi va unga Fransiya armiyasi uçun öq-dori, yoqilği va boş mahsulotlar ortilgandi.
Fransiya kemasining uzunligi 97,5 metr, eni 13,6 metr, yuk kötariş quvvati 3 121 tonna edi. Öşanda unga:
Mavzuga oid
2300 tona trinitrofenol (pikrin kislotasi);
200 tonna trotil;
10 tonna piroksilin portlovçi moddasi;
35 tonna benzol yuklangan edi.
Kema Atlantika okeanidan suzib ötişdan avval yoqilği va matroslarga oziq-ovqat oliş uçun sönggi manzil sifatida Halifaks portiga kirayotgandi.
6 dekabr kuni tongda «Monblan» ikkinçi bölib Halifaks portiga kira boşlaydi. Kömirni yuklab bölgan «SS Imo» esa portdan çiqiş uçun harakatga keladi.
Şu paytda Amerikaga tegişli «SS Clara» kemasi Bedford-Beysin böğoziga notöğri tomondan kiradi. Buni körgan «SS Imo» kapitani töqnaşuvdan qoçib kemani yonroqqa olişga qaror qiladi.
Ana şu paytda «SS Imo» kemasi «Monblan»ga yaqin kelib qoladi. Vaziyat şu darajaga yetadiki, hatto har ikki kema şturvalini boşqa tomonga bursa ham töqnaşişi aniq edi.
«Monblan» kapitani zarba kuçsizroq çiqsin, deya kemani olib qoçişga urinadi. Har ikki kemada bölganlar palubada turib «SS Imo» va «Monblan»ning özaro töqnaşişini kutişardi.
Öşanda heç kimning xayoliga bir neça daqiqadan söng dahşatli hodisa yuz berişi mumkinligi kelmasdi. Matroslar kemalar yengil töqnaşadi va keyin yölda davom etamiz, deb öylaşgandi.
«Monblan» kapitani birinçi urinişda kemani töqnaşuvdan olib qoçadi va ikki kema yonma-yon turib qoladi. Ikkinçi tölqinda «SS Imo» baribir «Monblan»ga uriladi.
«SS Imo» kapitani bir-biriga tegib qolgan kemalarni ajratiş uçun uni ortga yurğizadi. Şu paytda temir işqalanib uçqun çiqadi va «Monblan»dagi boçkada bölgan benzolga öt ketadi.
Portdagilar «Monblan» kapitani va matroslaridan zudlik bilan kemani tark etişni söraşadi. Biroq ular öz örnida qoladi.
Şu paytda «Monblan»ga portlovçi moddalar ham ortilganidan xabari bölmagan atrofdagi kemalar yonğinni öçirişga yordamga keladi. Biroq buning iloji bölmaydi. Kemalar ortga qaytişadi.
Portlaşdan avval Halifaks şahri şunday körinişda bölgan
Portlaş
Yonğin soat 8:45 da boşlangan bölsa, soat 9:04 da olov portlovçi moddalar ortilgan bölimga yetib boradi va juda kuçli portlaş sodir böladi.
Oqibatda, kema parça-parça bölib ketadi va undagi barça halok böladi. Portlaş tufayli paydo bölgan olov tölqini 1 km radiusgaça yetib boradi va 160 gektar maydonda heç narsa qolmaydi.
Portlaş episentridan 2,6 km masofada joylaşgan barça binolar batamom vayron böladi, odamlar issiq tölqinda kuyib halok böladi. Riçmon şahri olov içida qoladi va yonğin bir neça kun davom etadi.
Bedford-Beysin böğozida va Halifaks portida turgan kemalarda oçiqda turgan barça matroslar va boşqa odamlar halok böladi. Şu jumladan, «SS Imo» kemasi kapitani va matroslari ham.
Portlaş episentridagi harorat +5000 darajaga çiqib ketadi. Hodisa sodir bölgan paytda tutun 3600 metr balandlikka kötariladi.
Portlaş oqibatida jami 2 mingga yaqin odam halok böladi va 900 kişi jarohatlanadi. 2 ming kişi bedarak yöqoladi. Portlaş sodir bölgan zahoti 1600 kişi öladi. Bir neça kun davomida jarohatlanganlardan 300 kişi vafot etadi.
Öşa paytda Halifaks şahrida uçta maktab bölgan va ularda 500 nafar atrofida bola öqigan. Maktablar portga yaqin joylaşgandi. Şu sababli portlaşda öquvçilarning 11 nafari tirik qoladi, xolos.
Halok bölganlarning asosiy qismi port yaqinidagi şakar va qoğoz işlab çiqaruvçi korxonalar işçilari bölgan. Şuningdek, köçada, oçiqda yurganlarning barçasi halok böladi.
Portlaşdan söng şahar butunlay vayron böladi.
Riçmon şahridagi temiryölda xizmat qilayotgan 55 nafar temiryölçi olov tölqini tufayli halok böladi. Devorlari yoğoçdan bölgan 500 ta vagon yonib ketadi.
Umumiy hisobda galifaksda 1630 ta uy batamom qulab tuşadi. 12 mingta uy jiddiy şikastlanadi. Keyinçalik, portlaş yetkazgan zarar miqdori 35 mln Kanada dollariga teng ekani ma’lum böladi.
Aslida, qurbonlar soni bundan ham köp bölişi mumkin edi. Öşa kuni «Monblan»da yonğin sodir bölayotgani haqida eşitgan temiryöl dispetçeri Patrik Koulman Sent-Jon şahridan Riçmonga kelayotgan poyezd maşinistiga töxtaş buyruğini beradi. Şu tariqa poyezdda bölgan 300 dan ortiq odamning joni asrab qolinadi.
Patrik Koulmanning surati 2004 yilda Kanada temiryöllarining şon-şaraf muzeyiga qöyiladi. 2018 yilda Halifaks-Dartmut yönalişida qatnaydigan paromga uning ism-şarifi beriladi.
Suriştiruv va sud
Portlaş hamma yoqni vayron qilar ekan, avvaliga köpçilik bu işni nemislardan köradi. Hatto ayrim gazetalar bu haqda maqolalar ham çop etişadi.
Hodisadan söng Halifaksda bölgan barça nemis millatiga mansub insonlar hibsga olinadi. Şuningdek, «SS Imo» kemasi kapitani nemislarga «sotilgan» degan miş-mişlar ham tarqaladi.
Politsiya şifoxonada davolanayotgan kapitanni hibsga oladi. Tintuv paytida uning yonidan tuşunarsiz tilda yozilgan maktub topişadi.
Portlaş episentriga yaqin hududlarda barça uylar buzilib ketadi
Biroq şubhalar örinsiz bölib çiqadi. Tekşirib körilganda maktub norveg tilida yozilgani aniqlanadi. Kapitan qöyib yuboriladi.
1918 yil 4 fevral kuni sud aybdorlarga hukm öqiydi. Unga köra, «Monblan» kapitani, lotsmani, Halifaks porti boşqaruvçisi aybdor deb topiladi.
Keyinroq appelyatsiya sudida ayblanuvçilar oqlanadi. Biroq endi «Monblan» va «SS Imo» kemalari tegişli bölgan tomonlar tovon pulini kim tölab berişi masalasida sudlaşa boşlaydi.
Oxir-oqibat Kanada Oliy sudi har ikki tomon halokatda birday aybdorligi va tovon pulini teng bölib tölaşi haqida hukm çiqaradi. Biroq Fransiya hukumati bu hukmni tan olmaydi.
2003 yilda Kanadada Halifaksda sodir bölgan halokat haqida serial işlanadi. Öşa halokatning sönggi guvohi 2013 yilda 98 yoşida vafot etadi.
