Nega özbek ota-onalari bolasini rus sinflariga beradi?

“Özbek tilida ilmiy kitoblar yöq”

Baxtiyor Musulmonov, huquqşunos:

– Öğlim rus sinfida öqiydi. Hozir 3-sinfda. Oçiği, na özbekçasi yaxşi va na rusçasi. Ikkala tilda ham qiynalyapti. Masalan, nega rus sinfga bergansiz, degan savolga özimda tayinli javob yöq. Bolam ilmli bölsin deb niyat qilgandim. Ilmiy kitoblar özbek tilida yöq. Özbekistonlik olimlar ham ilmiy işlarini töliq rus tilida yozişadi. Ya’ni rus tilini yaxşiroq örgansa, kelajagi yaxşiroq bölişiga işonganman.

Özbek va rus maktablarida qança öquvçi öqiydi?

Maktabgaça va maktab ta’limi vazirligi Kun.uz'ga 2024/2025 yillarda Özbekistonda qança maktabda özbek va rus tillarda ta’lim berilayotgani statistikasini taqdim etdi. Unga köra, özbek tilida ta’lim berilayotgan maktablar soni 9 455 ta, öquvçilar esa 5 mln 600 mingdan ortiqni taşkil qiladi. Bu maktablarning 8 337 tasida darslar faqat özbek tilida ötilsa, 1 118 tasida aralaş tillarda ta’lim beriladi.

Rus tilida ta’lim berilayotgan maktablar esa 946 ta, öquvçilar esa 685 ming nafardan ortiqni taşkil qiladi. Bu maktablarning 88 tasida darslar faqat rus tilida olib boriladi va unda 148 mingdan köp öquvçi öqiydi. Qolgan 858 ta aralaş tillarda ta’lim beriladigan maktablarda esa 536 ming öquvçi öqiydi.

Ona tilida savod çiqişi va daromad

Ona tilida beriladigan ta’limning ahamiyati haqida Makroiqtisodiy va hududiy tadqiqotlar instituti ötkazgan tadqiqotda gap boradi. Tadqiqotçilar 2024 yilda aholi turmuş farovonligi, iqtisodiy taraqqiyot va jamiyat ravnaqiga ta’sir qiladigan omillarni örganib çiqqan. Unga köra, ona tilini puxta örganiş va unga asoslangan ta’lim (Mother Tongue Based) aholi savodxonligi va muvaffaqiyatli öqiş, mehnat bozoriga kiriş imkoniyatlarini oşiradi. Şuningdek, mahalliy tilga köproq e’tibor qaratadigan mamlakatlarda ijtimoiy taraqqiyot, harakatçanlik va kapitalning yaxşilanişi aniqlangan, deyiladi tadqiqotda.

YuNeSKO tadqiqotiga köra, örta muddatli istiqbolda ona tiliga asoslangan ta’lim dasturlarida ta’lim olgan bolalarda nafaqat savodxonlik könikmalari, balki öziga bölgan işonç va madaniy ğurur ham oşadi.

Tanganing ikkinçi tomoni

Farzandining çet tilli maktablarda emas, balki özbek maktablarida savod çiqarişini xohlayotgan ota-onalar fikri bilan ham qiziqdik. Ular bolaning savodi nima uçun ona tilida çiqişi muhim ekani haqida turli argumentlar keltirdi.

“Bosqinçining tilini ona tilim demasin”

Sirojiddin Törabekov, marketolog:

– Bolalarimning savodi özbek tilida çiqişini qöllayman. Özbek tilli maktabgina bolaning özbek bölib tarbiya olişida va özbek bölib ulğayişiga asos bölişi mumkin. Hozir Toşkentda hamma yoq yoki örisça, yoki arabça yoki inglizça. Oxirgi ikki yilda izlab özbekona ruh beradigan, özligini, tarixini va kimligini uqtirib, tarbiya va ta’lim beradigan maktab topa olmadim. 8 yoşli va 7 yoşli ikki öğlim oxiri davlat maktabiga çiqdi. Hozir 99 foiz hamkasblarim bolasini rus maktabiga berişadi. Sabab qilib özlari işda rusçani bilmagani uçun qiynalganini keltirişadi. Men buni qabul qilolmadim. Bolalarimning 3000 yillar bu buyuk kengliklarda ot çoptirgan ota-bobolari haqida töliq bilişi va özini şu odamlarning avlodi deb katta bölişi men uçun juda muhim. 100 yil oldin bostirib kelgan bosqinçining tilini ona tilim demasin, agar şunday deb katta bölsa, vatanni boy beramiz.

“Boşqa tillar özbek tili ustiga quriladi”

Ilyos Safarov, “Vatandoş” loyihasi jurnalisti:

– Farzandlarimga xorijiy tillarni öqitaman, bir neçta xorijiy tillarni bilib katta bölişi kerak. Faqat bitta şunaqa qat’iy tartib böladi: 5-6 sinflargaça bolalarim töliq özbek boğça va maktablarda ta’lim olişadi, özbek tilida savodi çiqadi. Umuman, özbek bölib, özining ongini tanişi kerak va qolgan tillar şu asosga quriladi. Undan keyin xorijiy tillarni örganişadi. Şundagina yuragi özbek bölib katta böladi. Qizimga ham Sevinç deb ism qöyganman. Bu ism haqiqiy turkiyça, özbekça ism. Özligimizdagi bir kamayib ketayotgan ismlarni saqlab qoliş uçun ham şu ismni tanlaganman.

“Uçinçi madaniyat bolalari paydo böladi”

Beruniy Alimov, jurnalist:

– Katta farzandim 3 yoş, kiçigi 1 yoşligida Yaponiyaga köçib ketganmiz. Iş yuzasidan 4-5 yil öşa yerda yaşadik. Tabiiyki, bolalar yapon boğça va maktabiga çiqişgan va ular özaro yapon tilida gaplaşişardi. Katta bölgunça ular 8 marta maktab özgartirişdi va bunda özimni aybdor deb his qilaman. Moskvada ham bir muddat yaşadik. Uyda doimiy özbek muhitini yaratib berişimizga qaramasdan ular qandaydir uçinçi madaniyat bolalariga aylanib qolişgandek tuyulardi. Umuman olganda til örganişni qöllab-quvvatlayman. Abu Rayhon Beruniy öz davrida 9 tilda gaplaşa olgan. Lekin dastlabki ta’lim ona tilida bölişi kerak. Buni heç qanaqa millatçilik deb tuşuniş kerak emas. Ya’ni bolalarimiz boşqa madaniyatga moslaşib ketmasligi uçun ona tilida savodi çiqişi juda muhim. Çunki har bir millat öziga xosligini saqlab qolişi kerak.

Ota-onalarning rus tili murakkab, örganiş oson emas degan gapiga ham unça qöşilmayman. Mening özim oddiy özbek maktab boğçasiga borganman. Keyin Toşkentga kelib rus tilini örgandim va hozir rus tilida dars beraman. Rus tilini örganiş bolaga keyinçalik stress böladi deb öylamayman.

Ayrim ota-onalar qöşimça tilni yoşligida örgansa, keyin til örganişga ketadigan vaqtni boşqa narsaga sarflaydi deb öylaydi. Lekin bilasizmi, hozir 40 yoşdan oşgan özbeklar menga özbek tilini örgatişimni sörayapti. Ya’ni ona tilisini xorijiy til sifatida örganişyapti. Ba’zan ikki özbek örtasida tarjimonlik qilişimga ham töğri kelgan. Albatta, bunga ularni hayot majbur qilgan. Yoşi katta bölganda ham qaysidir ma’noda özbek bölib, özbek tilini bilmaganlarga rahmim keladi. Savodi özbek tilida çiqmagan odam, tilni mahalliy aholidek his qilolmaydi.

Bolalar psixologi nima deydi?

Bolalar psixologi Oydina Yöldoşeva bola ilk savodini çet tilida emas, öz ona tilida çiqargani ma’qul deydi, Kun.uz muxbiri bilan suhbatda. “2-3 yoşdagi bolalar söz boyligi 50-250 tagaça bölib, bu luğat asosan atrof-muhit örganiş va yaqinlari bilan muloqot orqali boyiydi. Bola ilk ta’limni ona tilida olsa, murakkab sözlarni oson tuşunadi, tahlil qiliş va intellektual salohiyati rivojlanadi. Şuningdek, u milliy madaniyat va odob-axloq tuşunçalarini tezroq anglaydi, atrofdagilar bilan oson muloqotga kirişib, fikrini erkin ifodalaydi hamda öziga bölgan işonçi oşadi”, – deydi psixolog.

U ona tilidagi savod kommunikativ könikmalarni mustahkamlaşi, xorijiy tilda esa bu jarayon oson keçmasligini qöşimça qildi. Sababi bola çet tilida çeklanib qolişi va öz ona tilida nutqi ravon bölgandan keyin malakali pedagog yordami bilan boşqa xorijiy tillarni örganişni boşlaş mumkinligini tavsiya qildi.

Şuningdek, u ona tilida emas, balki boşqa tillarda savod çiqarsa, gaplaşsa, bu biror muammoga sabab bölişi mumkinmi, degan savolga Ibuka Masaruning tavsiyalarini misol qilib keltirdi. “Uçdan keyin” asarida kiçik yoşdagi bolalarga bir neçta tilni örgatiş mumkinligi haqida köplab ma’lumotlar berilgan. “Ammo bu jarayon muvaffaqiyatli bölişi uçun töğri yondaşuv, malakali mutaxassis maşğuloti va ota-onalar yordami, doimiy muloqot zarur. Aks holda, köplab xorijiy til palapartiş örgatilganida, bolada nutqi keçikişi, sözlaşuvda qiyinçiliklar, çeklangan söz boyligi, tilni buzib muloqot qiliş holatlari yuzaga kelişi mumkin”, – dedi Oydina Yöldoşeva.

Zuhra Abduhalimova, jurnalist