Mislsiz radiatsiya va qurbonlar: Çernobil fojiasi qanday sodir bölgandi?
|22:46 / 30.11.202430 09515 min
1986 yilda Kiyev yaqinida joylaşgan Çernobil atom elektr stansiyasida halokat sodir böladi. Sovet rahbariyati halokat kölamini kamaytirib körsatişga urinadi. Ommaga va xalqaro taşkilotlarga yolğon hisobot beriladi. Biroq radiatsiya tölqini Şvetsiyagaça yetib borgan va fojiani yaşirişning iloji yöq edi. SSSR parçalanib ketgandan söng halokat böyiça aniq xulosalar e’lon qilinadi.
Foto: Getty imagesFoto: Getty images
Çernobil AES halokatida köplab insonlar halok böladi, radiatsiya nurlari bilan zaharlanib, nogironga aylanadi. Sovetlar davrida sodir bölgan bu fojianing aniq tafsilotlari töliq oşkor qilinmagan va ular hozirgaça mavhum qolmoqda.
Çernobil AES Ukraina SSR hududida, Kiyevdan 110, Belarus bilan çegaradan 16, Çernobil şahridan 15 kilometr uzoqlikda, Dneprning irmoği bölgan Pripyat daryosi yoqasida joylaşgan edi.
Unga eng yaqin aholi manzili AES işçilari yaşaydigan Pripyat şaharçasi edi. 1986 yilning aprel oyida Çernobil AESda jami törtta energoblok işlab turgan, beşinçi energoblok qurilişi 80 foizga yakunlangan hamda oltinçi energoblokning çuquri kovlanayotgan edi.
Ma’lumot uçun, Çernobil AES qurilişi 1971 yilda boşlangan va u 1977 yil 25 sentabrda işga tuşirilgan. Bu AES öşa paytda Ukrainada iste’mol qilinayotgan elektr energiyasining 10 foizini işlab çiqargan. AES 2000 yilda yopilgan.
Halokat va uning oqibatlari
1986 yil 26 aprel kuni soat 01:23 da Çernobil AESning 4-energoblogida portlaş sodir böladi va reaktor butunlay işdan çiqadi. Portlaş oqibatida energoblokning bir qismi qulab tuşib, boş operator halok böladi.
AESdagi avariya ortidan havoga uran izotoplari, plutoniy, yod-131 (ta’siri 8 kun), seziy-134 (ta’siri 2 yil), seziy-137 (ta’siri 30 yil), stronsiy-90 (ta’siri 28 yil) tarqab ketadi.
Portlaş oqibatida 4-energoblok qulab tuşib, bir qança xodimlar halok böladi. Portlaşdan söng Çernobil AESga köplab qutqaruv brigadalari jalb qilinadi. Ularning barçasi nurlanişga duç keladi va birinçi oyning özida AES xodimlari va qutqaruvçilardan 28 kişi vafot etadi.
Halokatdan eng köp öt öçiruvçilar jabrlanadi. Portlaş oqibatida kelib çiqqan yonğinni öçiriş uçun AESdagi va Pripyat şahridagi öt öçiriş jamoasi jalb qilinadi.
Nurlaniş va qattiq kuyişdan köplab öt öçiruvçilar jarohatlanadi. Norasmiy ma’lumotlarda juda köp öt öçiruvçi halok bölgani keltiriladi.
Halokat sodir bölgandan bir kun ötib, 27 aprelda Pripyat şahri aholisini köçiriş işlari boşlanadi. Şaharning 50 ming aholisi 1 225 ta avtobusda Yanov temiryöl bekatiga olib borilib, vaqtinçalik boşpanalarga joylaştiriladi.
Mavzuga oid
Çernobil AESning portlagan reaktori
AESdagi portlaşni oşkor qilgan yevropaliklar
Çernobil AES halokati haqida ilk bor Şvetsiya poytaxti Stokholm şahri yaqinida joylaşgan «Forsmak» radiatsiya xavfsizligini ölçaş stansiyasi xodimlari xabar tarqatadi.
Ular 27 aprel kuni havoda radiatsiya miqdori keskin oşib ketganini aniqlaydi va bu haqda Şvetsiya hukumatiga xabar beradi.
Tekşiruvlarda Şvetsiyaga radiatsiyani janubiy-şarqdan esgan şamol olib kelgani va radiatsiya SSSR ğarbida, Kiyev yaqinidagi Çernobil AES hududidan tarqalayotgani ma’lum böladi.
Şundan söng şvetsiyalik mutaxassislar Xalqaro atom energetikasi agentligiga (International Atomic Energy Agency – IAEA) murojaat qilib, SSSR ğarbida sodir bölgan halokat haqida xabar berilmagani uçun izoh söraydi.
Biroq Moskvadan ma’lumot ololmagan xalqaro agentlik tuzuk-quruq izoh berolmaydi. Şundan söng dunyo OAV Kiyev yaqinidagi AESda yadroviy halokat sodir bölgani haqida yoza boşlaydi, ammo heç kim AESda yuz bergan halokatning kölamini bilmasdi.
Çernobil AES reaktori portlagandan söng radiatsiya nurlari butun Yevropaga tarqaydi.
Çernobildagi AESdan havoga radiatsiya tarqalayotgan vaqtda Kremlda halokat haqida vahimali xabar tarqatmaslik muhokama qilinayotgan edi.
Xalqaro taşkilotlar, köplab xorijiy davlatlar bosimi ostida 28 aprelda «Vremya» dasturida Çernobil AESda «arzimagan texnik nosozlik» yuz bergani haqida kiçik xabar beriladi.
«Vahima kötarmang, aks holda partiyadan haydalib, qamalasiz»
Taşqi dunyo halokat haqida bong urayotganda Mixail Gorbaçyov Ukraina SSR kompartiyasining 1-kotibi Vladimir Şerbitskiyga 1 may bayramini respublikada katta tantanalar bilan ötkazişni buyuradi.
Keyinçalik Şerbitskiyning umr yöldoşi Rada Şerbitskaya şunday eslaydi:
«1 may kuni Kiyevdagi tantana soat 10:00 da boşlanişi kerak edi. Vaqt bölsa ham erimdan darak bölavermadi. Bir payt maydonga hukumat maşinasi kelib töxtadi va undan erim tuşdi. Kayfiyati yöqligi yuzidan bilinib turardi. U bayram tadbirini jilmayib ötkazgan bölsa-da, qandaydir köngilsizlik bölganini sezib turar edim.
Keyinçalik erimning aytişiça, öşa kuni tadbirdan avval u Kiyevdagi bayramni qoldirişni va şahar aholisini evakuatsiya qilişni sörab Gorbaçyovga telefon qilgan. Mamlakat rahbari unga «Vahima kötarma. Bayramni qoldirişni ham öylama. Mabodo vahima tarqalsa, partiyadan haydalasan va borar manziling aniq, buni bilasan», deb pöpisa qilgan ekan».
Öşa kezda xorijiy OAV, turli davlatlarning elçixonalari Çernobilda bölib ötgan iş haqida tinmay ma’lumot sörar, ammo vaziyat töliq KGB nazoratida bölgani uçun heç kimga ma’lumot berilmasdi. Bu vaqtda Kiyevdagi xorijliklar turli bahonalar bilan öz mamlakatiga jönatib yuboriladi.
AES haqidagi ma’lumotlar Kiyevga Moskva orqali beriladi. Masalan, Xalqaro atom energetikasi agentligi rahbari Xans Bliksning Kiyevga taşrifini Ukraina rasmiylari ham, OAV ham Moskva orqali biladi.
Şuningdek, turli xorijiy şaxslar bilan «Kiyevda hayot odatdagiday davom etayotgani va heç qanday radiatsiya ta’siri yöqligi» haqida intervyular taşkil etiladi.
Mixail Gorbaçyov 14 mayga kelib ilk marta Çernobil halokati haqida gapiradi. U AESdagi vaziyat haqida xorijiy OAV, turli xalqaro taşkilotlar oşiqça vahima kötarayotgani, amalda esa Çernobilda arzimagan texnik halokat sodir bölgani haqida sözlaydi.
Ungaça esa «Pravde Ukraini» gazetasida «Ehtiyot böliş tavsiya etiladi» sarlavhasi ostida Ukraina SSR soğliqni saqlaş vaziri Anatoliy Romanenkoning aholiga murojaati e’lon qilinadi.
Murojaatda vazir Çernobil AESda kiçik texnik halokat yuz bergan kunlarda havoda radiatsiya darajasi biroz kötarilgani, sönggi kunlarda u pasaygani va belgilangan normaga tuşgani, xavotirlanişga aslo hojat yöqligi haqida yoziladi.
Sovet hukumati halokat kölamini bilib turgandi. Şu sababli Kiyevdagi öquvçilar may oyi boşidan yozgi ta’tilga çiqariladi.
Çernobil AESdagi halokatni bartaraf etişda qatnaşganlarga örnatilgan yodgorlik
Foto: atomic-energy.ru
«Göşt qiymalagiç»ga taşlanganlar
Halokat sodir bölgan 4-energoblok joylaşgan obektning sobiq boş muhandisi, Çernobil halokatining ilk kunlarida hodisa joyida bölgan Vadim Grişenko voqealarni şunday eslaydi:
«Avariyadan keyingi dastlabki kunlarda biz ham, AES işçi-xodimlari ham, SSSRning barça respublikalaridan kelgan olimlar ham «endi nima böladi?» degan savolga jöyali javob bera olmasdik. Hamma ikkinçi portlaş röy berişidan qörqardi.
Nazoratni Moskvadan kelgan komissiya a’zolari (ularning köpçiligi KGB xodimlari edi) qölga olgan va barça iş ularning buyruq va körsatmalari bilan amalga oşirilar edi. Ikkinçi portlaşning oldini oliş uçun komissiya vayron bölgan reaktorning oğziga zanjirli reaksiyani öçiradigan materiallar bilan aralaştirilgan minglab tonna qum taşlaşga qaror qildi. Bu iş uçun Afğonistondan olib çiqilgan general Antoşkinning uçta asosiy va bitta yordamçi vertolyot polk bölinmasi Çernobilga safarbar etiladi.
Tasavvur qiling-a, uruşni boşdan keçirgan va Afğonistondan qaytib kelganidan söng hayotida eng xavfli lahzalar ortda qolganiga umid qilgan uçuvçilar özi xohlamagan va dahşatni his qilmagan holda yana uruşdan qolişmaydigan dahşatli «göşt qiymalagiç»ga tuşişdi».
Vertolyotlar öziga ortilgan qumni möljalga aniq taşlaş uçun nisbatan pastroq uçişi kerak edi. Bu işda qatnaşgan uçuvçilar radiatsiya ta’sirida soğliğini yöqotgani uçun ikki-uç kundan keyin kasalxonaga olib ketilgan.
Önga yaqin vertolyot yerga qulab tuşadi: ular vayronalarda çiqib qolgan armaturalar bilan töqnaşib ketar yoki reaktordan kötarilgan issiqlik oqimi va radiatsiya tölqiniga tuşib qolardi.
Çernobil AES halokatidan armiyada xizmat qilayotgan yoş askar yigitlar ham köp jabr köradi. Öşa paytda rahbariyat radiatsiya kölamini bilib turgan bölsa-da, halokatni bartaraf etiş uçun Çernobilga juda köplab askarlarni jönatadi.
«Vayron bölgan inşootning tomini tozalaş işlari bir oy davom etdi. Şu vaqt mobaynida u yerda ming nafardan oşiqroq askar xizmat qildi. Ularning aksariyati öşa yerda öz soğliğini yöqotdi. Yangi olib kelinayotgan askarlar öz safdoşlari bu yerdan nogiron bölib qaytayotganini körsa ham, xizmatdan böyin tovlaşga haqqi yöq edi.
Askarlarning hayotini saqlab qoliş uçun ularga 2,5 millimetr qalinlikdagi zirhli kiyim kiydirilgan. Qöllariga qörğoşindan tayyorlangan qölqop kiyişgan, yuzida ham himoya niqobi bölgan. Ammo bu çora ham ularni zaharlanişdan saqlab qololmasdi.
Har bir askarning orqasiga katta qilib raqam yozilgan edi va öşa raqamlar orqali qaysi askar nima bilan maşğulligi kuzatilardi», deb eslaydi Çernobil AES halokatini bartaraf etiş böyiça muhandis örinbosari Yuriy Samoylenko.
Rasmiy hujjatlarda AES halokatida 54 nafar odam halok bölgani qayd qilingan. Ammo keyinçalik halokatda va uni bartaraf etişda jami 4 mingga yaqin kişi halok bölgani ma’lum qilingan.
Çernobil AES halokatini bartaraf etişda qatnaşayotgan şaxs. U harbiy xizmatga çaqirilgan oddiy askar yoki favqulodda vaziyatlar boşqarmasi xodimi bölişi mumkin.
Çernobil AES halokati tufayli 115 ming odam evakuatsiya qilingan. 1986-1992 yillar davomida halokat asoratlarini bartaraf etiş işlarida 526 250 nafar odam qatnaşgan. Ularning barçasi keyinçalik radiatsiya bilan zararlanib, ma’lum darajada nogiron bölgan.
Çernobil AES halokati Xalqaro atom energetikasi agentligi tomonidan tuzilgan INES (International Nuclear Event Scale – Yadro hodisalarining xalqaro şkalasi) körsatkiçida 7 şkalali deb baholangan.
Çernobil AESda yuz bergan halokatda boşqa ittifoqdoş respublikalardan kelgan qutqaruvçilar qatorida köplab özbekistonliklar ham qatnaşgan. Şuningdek, halokatni bartaraf etiş uçun jalb qilingan askarlar safida ham köplab özbekistonliklar bölgan.
Sovetlarning yolğoni va keyingi xulosalar
Halokat böyiça taşkil etilgan SSSR davlat komissiyasi suriştiruvlar böyiça öz xulosalarini e’lon qilgan va unda asosan AES rahbariyati aybdor sifatida körsatilgan.
Şuningdek, SSSR davlat atom nazorati tomonidan yuborilgan guruh ham davlat komissiyasining xulosasini ma’qullagan. Xulosaga köra, AES rahbariyati xavfsizlik texnikasi qoidalariga mutlaqo amal qilmagan va oqibatda halokat yuz bergan.
1991 yilda SSSR davlat atom nazorati komissiyasi işni qaytadan körib çiqdi va AES rahbariyati ayblangan oldingi xulosalarni rad etib, Çernobildagi halokatga reaktor energoblogi konstruksiyasidagi kamçiliklar sabab bölgani haqida xulosa berdi.
1993 yilda INSAG (INSAG; International Nuclear Safety Advisory Group – xalqaro yadroviy xavfsizlik taşkiloti) qöşimça hisobotlarni ma’lum qiladi.
«Göşt qiymalagiç»ga taşlangan odamlar hukumat qöygan vazifani uddalaşlari yozilgan plakat bilan.
Unda avval e’lon qilingan birinçi hisobot xato bölgani, 1986 yilda işni tölaqonli örganişning iloji bölmagani uçun asosan SSSR davlat atom nazorati qömitasi xulosasiga tayanilgani, 1991 yildan söng halokat bölgan obektga tölaqonli kirib halokat sabablarini örganiş imkoniyati bölgani yozilgan edi.
Şuningdek, hisobotda reaktor loyihasida xatolar bölgani va energoblok avval boşdanoq notöğri konstruksiya bilan qurilgani keltirilgan. Şundan söng INSAG tomonidan yana bir neça marta Çernobil halokati böyiça suriştiruvlar ötkazildi va ularda yangidan yangi dalillar örtaga çiqdi.
INSAG tomonidan ötkazilgan sönggi suriştiruvda (darvoqe, u INSAG-7 deb ataladi) quyidagi xulosa berildi:
— reaktor xavfsizlik normalariga javob bermagan;
— xavfsizlikni ta’minlaşda foydalaniş qoidalari befoyda bölgan;
— atom energiyasidagi xavfsizlikni tartibga soliş va nazorat qiliş tizimi samarasizligi, milliy hamda mahalliy darajada yadroviy xavf masalalarida xavfsizlik madaniyati umuman bölmagan;
— operatorlar orasida, şuningdek, operatorlar va loyihaçilar örtasida xavfsizlik töğrisidagi ma’lumotlar samarali almaşilmagan, xodimlar obektning xavfsizlikka ta’sir körsatadigan xususiyatlari töğrisida yetarli ma’lumotga ega bölmagan;
— xodimlar bir qator xatolarga yöl qöygan va mavjud körsatmalar hamda sinov dasturiga amal qilinmagan.
Umumiy xulosa şu böladiki, loyiha boşdanoq xato bölgan. Şuningdek, AES xodimlari belgilangan normalar va xavfsizlikka amal qilmagan, rahbariyat esa bunga e’tiborsiz bölgan.
Çernobil AESdagi halokat sodir bölgan reaktor keyinçalik şu tarzda yopib qöyilgan.
Foto: google.com
Halokatdan söng qabul qilingan xalqaro konvensiya
Çernobil AESdagi halokatdan söng, 1986 yil 26 sentabrda BMTda Atom energetikasi böyiça maxsus konvensiya qabul qilinadi.
Xalqaro atom energetikasi agentligining (Bu taşkilot BMT tarkibida) maxsus sessiyasida qabul qilingan «Yadro avariyalari yuz berganda tezkor ogohlantiriş haqida» deb nomlangan konvensiya 17 ta bölimdan iborat edi.
Konvensiyada hududida yadro avariyalari yuz bergan davlat darhol bu haqda xalqaro agentlikka xabar berişi va boşqalarni halokat oqibatlaridan ogohlantirişi belgilab qöyiladi.
Xalqaro atom energetikasi agentligining Venadagi ştab-kvartirasi
Foto: arrivo.ru
Şuningdek, yadro avariyasi sodir bölgan davlat halokat kölamini kamaytirişga urinmasligi va bu haqda öz fuqarolarini ogohlantirib, ularni xavfsiz joyga köçiriş çoralarini körişi lozim edi.
Bundan taşqari, konvensiyada yadro avariyasi sodir bölgan davlatga boşqa davlatlar tomonidan darhol yordam körsatilişi belgilangandi.
