Suriyada Asad boşqaruvi tugadi. Bu Yaqin Şarqdagi kuçlar muvozanatini qanday özgartiradi?
|23:23 / 09.12.202415 24012 min
Foto: ReutersFoto: Reuters
Bir hafta oldin ham, isyonçilar Suriya şimoli-ğarbidagi Idlib viloyatidan rejimga qarşi yurişini boşlaganida Başar Asadning qulaşini tasavvur qilib bölmasdi. BBC şarhlovçilari keyingi kunlar va haftalarda Suriya va umuman mintaqadagi vaziyatdan nimani kutiş mumkinligini tahlil qilişdi.
Rossiya va Eron öz muammolari tufayli Asadni taşlab qöyişdi Hyugo Baçega, BBC’ning Suriya-Turkiya çegarasidagi muxbiri
Hozirda Suriya uçun buriliş pallasi. Asad 2000 yilda, mamlakatni 29 yil davomida temir muşt bilan boşqargan otasi Hafizning ölimidan keyin hokimiyatga kelgandi.
Kiçik Asad qattiq nazorat ostidagi va repressiv siyosiy tuzilmani meros qilib oldi, unda muxolifatga örin yöq edi.
Garçi dastlab Başar Asad boşqaça hukmdor — nisbatan oçiq va u qadar şafqatsiz bölmagan bölişi mumkinligiga umid bildirilgandi. Ammo bu umidlar tezda sarob bölib çiqdi.
Asad xotiralarda 2011 yilda öz rejimiga qarşi namoyişlarni şafqatsiz botirgan şaxs sifatida qoladi, bu mamlakatda bir yarim milliondan ortiq kişi halok bölişiga va olti million kişi qoçqinlarga aylanişiga sabab bölgan fuqarolik uruşini boşlab bergandi.
Asad Rossiya va Eron kömagida isyonni bostirdi hamda hokimiyatini saqlab qoldi. Moskva kuçli aviatsiyasini işga soldi, Tehron Suriyaga harbiy maslahatçilarini yubordi, uning ta’siridagi «Hizbulloh» esa yaxşi tayyorgarlikka ega qöşini bilan harbiy harakatlarda iştirok etdi.
Ammo bu safar bunday qöllab-quvvatlov bölmadi. Ittifoqçilari öz muammolari tufayli Asadni taşlab qöyişdi. Ularning yordamisiz Suriya qöşini «Hay’at Tahrir aş-Şom» yetakçiligidagi isyonçilarni töxtatişni uddalay olmadi, qayerdadir buni şunçaki istamadi.
Noyabr oyi oxirida isyonçilar mamlakatdagi eng yirik ikkinçi şahar Halabni deyarli qarşiliksiz egallaşdi. Keyin Hama ham ularning nazoratiga ötdi, bir neça kun ötib muhim markaz — Homsga isyonçilar qöşini kirib keldi. Şu tariqa, Damaşq yakkalanib qoldi va bir neça soat ötib muxolifatçilar poytaxtni ham egallaşdi.
Asadlar oilasining ellik yildan oşiq vaqt davom etgan boşqaruvi davri yakunlanişi mintaqadagi kuçlar muvozanatini ham özgartiradi.
Mavzuga oid
Eronning ta’siriga yana bir kuçli zarba berildi. Çunki Suriya Asad davrida eronliklar va «Hizbulloh» örtasida uşbu guruhga qurol va öq-dori yetkazib berişda muhim rol öynagan.
«Hizbulloh»ning özi Isroil bilan uruşda holdan toygan va uning kelajagi tuman içida qolgan.
Eron tomonidan qöllanuvçi yana bir guruh — Yamandagi husiyçilar — bir neça bor aviazarbalarga duçor böldi.
Bu guruhlarning bari, şuningdek, Iroqdagi ayirmaçilar hamda Ğazodagi Hamas Tehron «qarşilik öqi» deb atagan umumiylikni anglatardi, ammo endi unga jiddiy zarar yetdi.
Eron ekzistensial deb qaraladigan Isroildagilar mintaqaning yangi kartinasidan xursand bölişadi.
Köpçilik bu yuriş Turkiyaning yordamisiz amalga oşmasdi, deb hisoblamoqda. Turkiya çindan ham Suriyadagi ayrim guruhlarni qöllab-quvvatlasada, «Hay’at Tahrir aş-Şom» bilan aloqasi borligini rad etadi.
Sönggi vaqtlarda Rajab Toyyib Erdöğan Asad mojaroga suriyalik qoçqinlar uyiga qaytişiga imkon beradigan diplomatik yeçim topişga qaratilgan muzokaralarga kirişişini istagandi. Çunki ulardan uç milliondan ortiği Turkiya hududida bölib turibdi, bu esa mahalliy aholi uçun juda nozik masala.
Ammo Asad bunday muzokaralardan boş tortib kelgandi.
Suriyada köpçilik Asad ketganidan xursand.
Ammo buyoğiga nima böladi? «Hay’at Tahrir aş-Şom» ildizlari «Al-Qoida»ga borib taqaladi, guruh ötmişda ança şafqatsiz harakatlarni amalga oşirgan.
Sönggi yillarda bu guruh özini millatçilar taşkiloti sifatida taqdim etişga urinmoqda va ularning sönggi bayonotlari diplomatik va murosasoz yangramoqda.
Ammo bu köpçilikni xotirjam qila olmaydi, çunki Hş rejim ağdarilganidan keyin nima qilmoqçi ekani aniq emas.
Şu bilan bir vaqtda, keskin özgarişlar Suriyadagi hokimiyatda xavfli böşliq yuzaga keltirişi mumkin, bu oxir-oqibat xaos va yanada köproq zöravonliklarga eltadi.
Asad «arab bahori»ning sönggi diktatori edi BBC’ning xavfsizlik masalalari böyiça muxbiri Frenk Gardner
Liviyada Muammar Qazzofiy, Tunisda Ben Ali, Yamanda Ali Abdulla Solih, Misrda Husni Muborak, endi esa Suriyada Başar Asad ham.
Yaqin Şarqda 2011 yilda «arab bahori» namoyişlariga çiqqanlar «diktator» deb atagan hukmdorlarning barçasi bugunga kelib ötmişda qoldi va «arab bahori»ning emas, AQŞ bosqini qurboni bölgan iroqlik Saddam Husayn bilan birgalikda faqat tarix darsliklarida örganiladi.
Namoyişçilar qarşi çiqqanlardan birgina Bahrayn qiroli Hamad omon qoldi, çunki u boşqalari kabi «inqilobiy respublika»da emas, Fors körfazidagi monarxiyada hukmdorlik qilgan.
Yana şuning uçunki, u yon bergan va xalqaro huquqşunoslar tomonidan taklif etilgan ayrim islohotlarga rozi bölgan. «Men Suriya yölidan borişim mumkin edi, — degandi u 2011 yilda, — ammo buning örniga men ularning talablariga quloq tutdim».
Ammo u bu talablarni faqat qisman bajargan. Bahrayn hali ham ideal demokratiyadan uzoqda, ammo bu Başar Asadning Suriyasidan ança baxtliroq joy.
Özini IŞID deb atagan guruh beş yillik «terror hukmronligi» davrida gazeta sarlavhalarini band etgan, ammo suriyaliklar orasidagi qurbonlarning köproq qismi amaldagi hukumat harakatlari tufayli bölgan.
Başar Asadning yaxşi tikilgan kostyumlari, afişalar va Suriya «parlamenti»ning qarsak çalayotgan vakillari ortida yerosti qamoqxonalariga singib ketgan qon izlari bor.
Isyonçilar Suriyada barqarorlik örnatişga qodirmi? Jyeremi Bouen, BBC xalqaro bölimi muharriri
Hozir mintaqa seysmik özgarişlar pallasida. Başar Asadgaça Suriyani uning otasi boşqargan, uning oilasi esa mamlakatga öz xususiy biznesidek qaragan. Endi ularga Suriyada örin yöq.
Suriya mintaqa markazida strategik muhim örin egallagani tufayli u yerda bölayotgan voqealar uning barça qöşnilariga — natijada butun dunyoga ta’sir qiladi.
Endi savol tuğiladi: suriyalik isyonçilar oqillik körsata oladimi? Ular barqarorlikni ta’minlaşga harakat qila oladimi?
Ular diniy va etnik ozçiliklardan qasos olmaslikni va’da qilişgan, ammo avvaliga bu va’dalar bajarilişini kutiş kerak.
Aks holda voqealar rivoji 2011 yil Liviyada Qazzofiy va 2003 yilda Iroqda Saddam Husayn ağdarilganidan keyin röy bergan ssenariyda davom etişi mumkin: qiynoqlar, qon tökilişi va fuqarolik uruşlari yillari.
Suriyada bularning barçasi röy berib bölgan. Suriyaliklar endi hayoti yaxşilanişini xohlaydi.
Köp yillar ötib diktatura tugadi va endi nima bölişini oldindan aytişning iloji yöq: odamlar qasos olişni istaşi yoki boşqa guruhlar hokimiyatni egallaşni istab qolişi mumkin — çinakamiga beqarorlik davri yaqinlaşmoqda.
Isroil Suriyada nima istayotganini aniqlab olişi kerak Jon Donnison, BBC’ning Quddusdagi muxbiri
Isroil bölayotgan voqealardan xavotirda. U allaqaçon Suriya bilan çegaradagi okkupatsiya qilingan Jölan tepaliklariga qöşimça kuçlar yubordi.
Bizga ma’lum bölişiça, Isroil qöşini Jölan tepaliklarining narigi tomonidagi bufer zonaga qarab harakatlangan va ötgan kun davomida mazkur bufer zonaga qarab kelgan ayrim isyonçilarga zarbalar yöllagan.
Şu tariqa, isroilliklar ularga çekinişni taklif qilmoqda.
Isroil Suriya bilan çegaradoşligi faktining özi isroilliklarda taşviş uyğotadi va Suriyada bor bölgan kimyoviy qurollar ayrimlari «Al-Qoida»ga aloqador bölgan isyonçi guruhlar qöliga tuşişi xavfi bor.
2011 yilda Suriyada qözğalon boşlanganida Isroil barqarorlik bölişini istagandi. U Başar Asad hokimiyatda qolişi tarafdori bölgandi. Va şunga qaramay, bu vaqtda Asadni «Hizbulloh» ham qölladi, «Hizbulloh» va uning homiysi Eron esa — Isroilning ikki asosiy duşmani.
Endi Isroil Suriyada nimaga erişmoqçi ekanini özi uçun hal qilib olişi kerak böladi.
Rossiyaning Suriya hududidagi bazalariga nima böladi? Ilya Abişev, BBC harbiy şarhlovçisi
Rossiyaning Suriyadagi bölinmalari nafaqat Tartusdagi harbiy-dengiz bazasida va Hmeymimdagi aviabazada, balki köplab boşqa joylarda bor — mamlakat şimoli va şimoli-şarqidagi kurdlar nazorati ostidagi hududlarda, Dayr-az-Zorda, Palmirada, Damaşq janubida. Ular strategik obektlarga xizmat körsatadi va nisbatan kam sonli.
Isyonçilar Halabni egallab, Hama, Homs va Damaşq tomon yura boşlagaç, Rossiya qömondonligi Hmeymim va Tartus yönalişidagi harbiy obektlarni qöriqlovçi va ularga xizmat körsatuvçi kontingentni olib çiqişga kirişdi. Ammo vaziyat tezlik bilan rivojlandi va hozirça barça rossiyalik harbiylar olib ketilgani — aniq emas.
Qolaversa, Rossiyaning Hmeymim va Tartusdagi harbiy bazalarini ham endi xavfsiz joylar deb bölmaydi. Şanba kuni isyonçilar Rossiya aerodromidan 30 km masofadagi toğ tizmasiga yetib kelgandi, bu esa ularning artilleriyasi va dronlari öşandayoq aerodromga hujum qiliş imkoniyatiga ega bölganini anglatadi.
Rossiyaning Tartusdagi bazasida turgan suvosti kemalari (arxiv foto)
Bir neça kun oldin ham isyonçilar kolonnalari böylab zarbalar yöllagan Rossiya aviatsiyasiga nima böladi?
Sun’iy yöldoş tasvirlariga qaraganda, dekabr boşida Rossiya kemalari va katerlari Tartusdagi bazani tark etgan. Ammo xuddi şu vaqtda olingan boşqa kadrlarda Rossiyaning Hmeymimdagi aviabazaga joylaştirilgan samolyotlari hali joyida turganini köriş mumkin.
«Bazani evakuatsiya qiliş amalda imkonsiz, — deya yozdi juma kuni rossiyalik harbiy ekspert va bloger, Fighterbomber kanali muallifi. — Eng yaxşi holatda şaxsiy tarkibning katta qismi va hujjatlarni evakuatsiya qilib, soz holatdagi samolyotlarni minib ketiş mumkin».
Yakşanba kuni esa Fighterbomber aviabazadagi xodimlar texnikalarni olib ketişga tayyorgarlik körayotgani haqida yozdi: «Ixtiyorimizda faqat bitta aerodrom qolgan ekan, taxmin qiliş mumkinki, texnikalar Rossiyaga olib ketiladi. Yoki Afrikaga ham bölişi mumkin».
Bloger ayni vaqtda Rossiyaning Tartus va Hmeymimdagi bazalarida vahima yöqligini qayd etgan. Uning fikriça, bu Rossiya va Turkiya örtasida kelişuv mavjudligini anglatadi.
Rossiya va Turkiya prezidentlari Vladimir Putin va Rajab Toyyib Erdöğan 3 dekabr kungi telefon muloqotida Suriyadagi vaziyatni muhokama qilgandi.
Hozirda yuzaga kelgan vaziyatda köp narsa Turkiyaning pozitsiyasiga boğliq. Va katta ehtimol bilan, Anqara Rossiya qöşini Suriyani tösqinlikka uçramay tark etişidan manfaatdor.
