“Qozoqgeyt” işi – AQŞ Qozoğiston prezidenti va boş vazirini nimada ayblagan edi?

Bu qonun 1970-yillarda prezident Riçard Niksonning iste’foga çiqişiga sabab bölgan “Uotergeyt” mojarosi tufayli qabul qilingandi.

“Xorijiy korrupsiya amaliyoti töğrisida”gi qonun Amerikadagi eng jiddiy qonunlardan biri hisoblanadi. Uni buzganlar 20 yilgaça qamoq yoki millionlab dollar jarima körinişidagi jazoga tortiladi.

Jyeyms Giffenga nisbatan oçilgan jinoyat işi “Qozoqgeyt” (Kazakhgate) deb nomlanadi va tergov jarayonlari ön yil davom etadi. Oxir-oqibat tadbirkorga qöyilgan barça ayblovlar olib taşlanadi.

Jyeyms Giffen kim bölgan?

Garçi Jyeyms Giffen nomi OAVda kam uçrasa ham, possovet elitasi vakillari, xususan Nursulton Nazarboyev bilan boğliq şubhali işlar haqida gap ketganda, bu odam köp eslanadi.

Jyeyms Giffenning ilk iş joyi Armco Steel kompaniyasining şu’ba korxonasi edi. Öşa paytda kompaniyaga SSSR bilan savdo aloqalarini kengaytiriş tarafdori bölgan Kelvin Uilyam Veriti boşçilik qilardi.

Kelvin Veriti Ronald Reygan prezidentligi davrida AQŞ savdo vaziri böladi va Giffen u bilan döstona aloqani saqlab qoladi.

Keyinçalik Giffen taniqli tadbirkorga aylangaç SSSR bozoriga kirişni reja qiladi. Biroq 1980-yillarda Afğon uruşi tufayli AQŞ va SSSR örtasidagi munosabatlar sovuqlaşadi va tadbirkor çorasiz qoladi.

SSSR tepasiga Mixail Gorbaçyov kelgandan söng iqtisodiy va siyosiy islohotlar boşlanadi. Şundan söng Giffen sovet bozoriga kiriş uçun bir neça marta SSSRga keladi.

Bu yerda sovet amaldorlari bilan tanişib, döstlaşadi. Giffenning döstlari orasida hatto mamlakat rahbari Gorbaçyov ham bor edi. Öşa paytda Giffen Gorbaçyov bilan bir neça marta uçraşib, muvaffaqiyatli muzokaralar ötkazadi.

Şundan söng Armco Steel SSSRga burğilaş uskunalarini yetkazib bera boşlaydi. Giffin esa şu’ba korxonaning vitse-prezidentiga aylanadi.

Özini yaxşi vositaçi sifatida körsatgan Giffen, Chevron, RJR Nabisco, Eastman Kodak, Ford Motor kabi kompaniyalarni sovetlarning “qayta quriş davridagi bozori”ga kirişga köndiradi.

Bunda ularga Jyeyms Giffenga tegişli “Merkator” kompaniyasi yordam berişi kerak edi. 1991 yilda SSSR parçalanadi va Ğarb kompaniyalarining rejalari özgarib ketadi.

Boşqa tarafdan SSSRning parçalanib ketişi Ğarb kompaniyalariga ham, Giffinga ham yanada köproq imkoniyatlar eşigini oçadi.

Biroq u Rossiyaga emas, Qozoğiston bozoriga kirib keladi. Giffen Nursulton Nazarboyev bilan uçraşib, unga mustaqil Qozoğistondagi neft va gaz konlarini özlaştiriş uçun Ğarb kompaniyalarini jalb qilişda öz yordamini taklif etadi.

Qozoğiston rahbari uning taklifini qabul qiladi va Jyeyms Giffenni neft va gaz sohasi böyiça öziga maslahatçi qilib oladi.

Jyeyms Giffenning işi ikki tomonlama edi. Uning özi Qozoğistonga AQŞdan sarmoya jalb qiliş bilan şuğullangan. Unga tegişli “Merkator” kompaniyasi esa Qozoğiston hukumatiga neft va gaz operatsiyalari böyiça maslahat bergan.

Umuman olganda Jyeyms Giffen Nyu York aeroportida qölga olingunça bölgan davrda u haqda oşiqça gap-sözlar bölmagan. Uning ustidan heç qanday şikoyat tuşmagan.

Çetdan qaraganda u öz işining ustasi sifatida Qozoğiston iqtisodiyotini tiklaşda va rivojlantirişda yordam bergan. Albatta, tekinga emas va salmoqli haq evaziga.

Ammo 2000-yillar boşlarida vaziyat birdaniga özgaradi. MRB va FQBda Jyeyms Giffenning Qozoğistondagi faoliyati böyiça şubhalar uyğonadi.

Söng u Qozoğistondagi neft va gaz konlarini Ğarb kompaniyalariga olib beriş evaziga mamlakat rahbarlariga katta miqdorda pora berganlikda aylanadi.

Oxir-oqibat 2003 yil bahorda Jyeyms Giffen Parijga uçmoqçi bölgan paytda Nyu-York aeroportida qölga olinadi. Uni Qozoğistondagi konlarni Ğarb kompaniyalariga olib beriş evaziga qozoq amaldorlarilarga 84 mln dollar berganlikda ayblaşadi.

Qozoğiston tomondan asosiy gumondor mamlakat prezidenti Nursulton Nazarboyev va boş vazir Nurlan Balgimbayev edi.

Jyeyms Giffenning Qozoğistondagi faoliyati

Asosiy işi prezident Nazarboyevning maslahatçisi bölgan Giffen 1995 yildan 1999 yilgaça Qozoğistonda oltita yirik neft operatsiyalarini taşkil qiladi.

Keyinçalik AQŞ Adliya vazirligi öşa operatsiyalarda pul yuviş, korrupsiya va soliqdan qoçiş va boşqa noqonuniy işlar qilinganini aniqlaydi.

Jyeyms Giffen ayblangan işlardan biri 1996 yilda imzolangan bitim bilan boğliq edi. Bu bitimga köra, Amerikaning Mobil Oil kompaniyasi Qozoğistondagi dunyoda oltinçi yirik zaxiraga ega bölgan “Tengiz neft” konining 25 foiz uluşini sotib olgan.

Tekşiruvlarda aniqlanişiça, Mobil Oil vositaçi sifatidagi xizmatlari uçun Jyeyms Giffenga 51 mln dollar tölagan. Mablağning yarmi Şveytsariyadagi şaxsiy hisob raqamiga, qolgan qismi aylanma tarzda Britaniya Virjiniya orollaridagi hisob raqamiga tuşadi. Bu şubhali tranzaksiyalar bevosita Jyeyms Giffen bilan boğliq edi.

Amerikada Giffenni söroq qilişar ekan, iş federal prokurorlarga yetib boradi. Ma’lum bölişiça, Qozoğiston neft konlarini olişga harakat qilgan Amerika kompaniyalari tomonidan ajratilgan pullar kutilmaganda Qozoğiston rahbarlarining (aniqroq aytganda Nazarboyev va Nurlan Balgimbayevning) şaxsiy foydalanişiga ketgan.

Amerika kompaniyalari bilan imzolangan şubhali bitimlar AQŞga Bill Klinton rahbarlik qilgan davrga töğri keladi. Jyeyms Giffen hibsga olingan paytda mamlakatga Kiçik Jorj Buş prezident edi.

Söroqlarda Bill Klinton ma’muriyati Qozoğiston hukumatining korrupsion işlaridan xabardor bölgani aniqlanadi.

Jumladan, Klinton davrida AQŞ Davlat kotibi örinbosari bölib işlagan Jonatan Vinerning aytişiça, Oq uy Qozoğistondagi yirik korrupsion holatlar haqida avvaldan bilgan.

Qozoğistonda yuqori lavozimli amaldorlar örtasida korrupsiya darajasi yuqoriligi inobatga olinsa, Jyeyms Giffenning Nazarboyev va Nurlan Balgimbayevga yirik miqdorda pora berişda ayblanişida mantiq bor edi.

Öşa paytda iqtidorli tadbirkor sifatida faoliyati faqat rivojlaniş yölidan ketayotgan va kimsan Qozoğiston prezidenti maslahatçisi bölib işlayotgan Giffen baribir qopqonga tuşadi.

U Amerika hukumati avvaldan xabardor bölgan va e’tiborsiz qoldirib kelgan xorijda yirik pora oldi-berdisi böyiça eng şov-şuvli işda ayblanuvçiga aylanadi.

AQŞ va Qozoğistonning kelişuvi

2007 yilda tergov boşlanganiga tört yil bölganda AQŞ va Qozoğiston ayrim masalalar böyiça kelişuvga erişadi. Qozoq tomoni nima qilib bölsa-da Nazarboyev va Balgimbayevning nomini qora bölişdan asrab qoliş harakatida edi.

Bu yölda ular AQŞ tomonidan qöyilgan ayrim şartlarga könişadi. Jumladan, Şveytsariya banklarida oçilgan hisob raqamlaridagi pullarni bolalar uçun oçilgan xalqaro xayriya taşkilotlari hisobiga ötkazib berişga rozi bölişadi.

Buning evaziga, Amerika tomoni Jyeyms Giffen işi böyiça tergov va suriştiruvlarni töxtatişga va’da beradi.

Garçi qozoqlar bu işda özlarining iştiroklarini rad etgan bölişsa-da, köpçilikning fikriga köra, Şveytsariya banklaridagi pullarning xayriya fondiga ötkazilişi aybni tan olişni anglatadi.

Köp ötmay Amerika Afğonistondagi harbiy harakatlar uçun Qozoğiston hududidan foydalaniş böyiça ham ruxsat oladi. Bu ham Nazarboyev va Balgimbayevdan ayblovlarni olib taşlaş böyiça kelişuvning bir qismi edi.

Jyeyms Giffen, Nazarboyev va Balgimbayevning oqlanişi

2007 yilda erişilgan dastlabki kelişuvdan keyin amerikaliklar va’dasida turadi va Jyeyms Giffenning Qozoğiston rahbarlariga pora berişi yuzasidan ötkazilayotgan tergov va suriştiruv öz holiga taşlab qöyiladi.

Jinoyat işi böyiça tergov qançalik uzoq davom etsa, Giffen olişi mumkin bölgan qamoq muddati şunçalik katta bölişi tayin edi. Boşqa tomondan esa u AQŞ va Qozoğiston qandaydir kelişuvga erişganidan xabardor edi.

Giffen baribir qamalaman deb öylab turgan paytda demokratiya va adolat mayoği bölgan Amerika sudi kutilmagan qaror qabul qiladi. Tergov boşlanganiga 7 yil bölganda, 2010 yilda AQŞ Adliya vazirligi kutilmaganda jinoyat işini yopib, Nazarboyev, Nurlan Balgimbayevdan barça ayblovlarni olib taşladi.

Jyeyms Giffen esa sud qarori bilan ramziy ma’noda 25 dollar (!) jarima jazosiga tortildi.

Ayrim advokatlarga köra, Jyeyms Giffenni u Nazarboyevning maslahatçisi bölib işlagan davridagi xatti-harakatlari uçun jazolab bölmasdi. Nega?

Ular “Giffenning Qozoğistondagi faoliyati AQŞ hukumati uçun juda qimmatli edi va şuning uçun amerikalik vatanparvarni qamoqqa jönatiş adolatsizlik böladi”, deyişardi.

Şu örinda savol tuğiladi: nega Giffenning Qozoğistondagi faoliyati uçun qamalişi adolatsizlik böladi?

Gap şundaki, ayrim ma’lumotlarga qaraganda Jyeyms Giffen Nazarboyevning maslahatçisi bölişdan taşqari, MRB ma’lumotçisi bölib işlagan.

U taşkilotning maxfiy agenti sifatida Qozoğiston hukumati bilan yaqin aloqalaridan foydalanib, qimmatli razvedka ma’lumotlarini AQŞga yuborib turgan. Ana şu işi uni uzoq muddatga qamalişdan asrab qolgan.

Amerikalik ayrim jurnalistlar Jyeyms Giffenning oqlanişini kinoya bilan “Amerika özining tijorat va demokratik maqsadlari orasidan birinçisini tanladi”, deyişadi.

Natijada Jyeyms Giffen Nazarboyev va Balgimbayevga katta miqdorda pora bergan jinoyatçi emas, balki Amerika qahramoni va vatanparvari bölib çiqadi.

Nazarboyev va Balgimbayev ham jarayondan “toza” çiqişadi. Biroq Amerikada ularga qarşi oçilgan iş tufayli xalqaro maydonda Qozoğistonning obröyi tuşib ketadi.

“Qozoqgeyt-2” işi oçiladimi?

Uşbu maqola yozilayotanda Qozoğistondagi bir qator OAV Nazarboyev Moskvada Putin bilan yaşirinça uçraşgani va bu uçraşuv “Qozoqgeyt-2” işi bilan boğliq bölişi mumkinligini yozib çiqdi.

Ma’lum bölişiça, 2024 yil 14 dekabr kuni Putin özining Novo-Ogaryovo qarorgohida Nursulton Nazarboyevni qabul qilgan. Biroq uçraşuv tafsilotlari haqida heç qayerda rasmiy ma’lumot berilmadi.

“Katta janjal kötarilmoqda”: Nazarboyevning Putin bilan uçraşuvi AQŞdagi yangi “Qozoqgeyt-2” işi bilan boğliq edi” deb sarlavha qöygan Orda.kz naşri öz xabarida Qozoğiston parlamenti deputati Ermurat Bapining sözlarini keltirib ötgan.

“Mening ma’lumotlarimga köra, Amerikada “Qozoqgeyt-2” nomi bilan yangi yirik janjal yetilmoqda. AQŞ Adliya vazirligi avvalroq Amerika fuqarolari, kompaniyalari, suğurta taşkilotlari va hatto ekspertlari xizmatidan foydalangan dunyo kleptokratlariga qarşi yangi jinoiy iş tayyorlamoqda. Agar bu kleptokratlar bir vaqtlar AQŞ sub’yektlari xizmatidan foydalangan bölsa, ularga nisbatan jinoiy iş qözğatiladi. Menda şunday içki ma’lumot bor”, degan deputat.

U agar Nazarboyev muayyan mamlakatning milliy qonunlarini buzgan bölsa, heç qanday kafolat qutqara olmasligini ta’kidlagan.

“Menimça, sobiq prezidentning bu urinişlari, ya’ni Nursulton Nazarboyevning Putin bilan uçraşiş uçun Moskvaga, Kremlga borişi va Qozoğiston Respublikasining davlat sirlari töğrisidagi qonuniga yangi qoida kiritilişi — bularning bari oldinda “pişib kelayotgan” xalqaro janjalga boğliq. Biz faqat Pandora qutisi oçilib, aniqroği yaqin orada “portlab ketişini” kutişimiz kerak böladi”, degan deputat Ermurat Bapi.

Deputatning gaplarini Orda.kz’dan taşqari Ulysmedia.kz, kaztag.kz, kz.vesti.news va boşqa saytlar xabar qilib berişdi.

Deputat qançalik töğri yoki notöğri gapirganini va mabodo Nazarboyev yana ayblanadigan bölsa bu safar u jazolanadimi yoki avvalgiday qutulib qoladimi, bularni vaqt körsatadi.

Ğayrat Yöldoş tayyorladi.